भारतकोश
रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary

सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished799 पृष्ठ

पृष्ठ 127, कुल 799 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 127

पञ्चमस्तरङ्गः ८५ प्रथमः स्वेदनप्रकारः पिप्पलीमरिचचित्रकार्द्रकैर्विश्वसैन्धवफलत्रिकान्वितैः । षोडशांशकमितैर्दिनत्रयं स्वेदयेद्रसवरं सकाञ्जिकैः ॥ ४७ ॥ नूतनं कल्कमादाय नातितीक्ष्णेन वह्निना । प्रत्यहं स्वेदयेद्धीमान् रसतन्त्रविशेषवित् ॥ ४८ ॥ प्रथमः स्वेदनप्रकारः—विश्वं शुण्ठी, पिप्पल्यादिनवद्रव्याणां पृथक्पृथगेको- ऽशः श्लक्ष्णपिष्टः, काञ्जिकमर्धपात्रम्, पारदस्य षोडशांशाः, चतुर्गुणवस्त्रस्थम्- र्जपत्रपोट्टलीस्थं पारदं विधाय दोलया काञ्जिके त्रिदिनं स्वेदनम् । प्रतिदिनञ्च नूतनकाञ्जिककल्कक्षेपः । निगदव्याख्यातमन्यत् ॥ ४७-४८ ॥ भा. टी.—पारद से १६ वाँ भाग पिप्पली, मरिच, चित्रक, अदरख, सोंठ; सेंधा नमक तथा त्रिफला लेकर काञ्जी से पीसकर पतला कल्क बना लें, अब इसे दोलायन्त्र में डालकर और काञ्जी मिला लें, अब पारद को पोटली में बाँधकर इसमें लटकाकर तीन दिन तक मन्द-मन्द अग्नि से स्वेदन करें । प्रत्येक दिन उक्त औषधियों का नूतन कल्क लेकर साधारण अग्निताप से पारद का स्वेदन करना चाहिए ॥ ४७-४८ ॥ द्वितीयः स्वेदनप्रकारः त्र्यूषणं मूलकासुर्यौ पटुकाऽर्द्रकवह्नयः । तत्कल्कैः काञ्जिके सूतं स्वेदयेद्दिवसत्रयम् ॥ ४६ ॥ द्वितीयः स्वेदनप्रकारः—त्र्यूषणं त्रिकटु, आसुरी राजिका, पटु सैन्धवम्, वह्निश्चित्रकः ॥ ४६ ॥ भा.टी.—त्रिकटु, मूली, राई, लवण, अदरख तथा चित्रक इन औषधियों के कल्क में काञ्जी मिलाकर पूर्वोक्त विधि से तीन दिन पारद का स्वेदन करना चाहिए ॥ ४६ ॥ तृतीयः स्वेदनप्रकारः पिप्पली मरिचविश्वभेषजे शृङ्गवेरलशुनार्द्रकामयः । मेघनादलवणौ महाबला चुल्लिका लवणमाजशृङ्गिका ॥५०॥ आसुरी खलु गवेधुका वरा प्रक्षिपेद्रसकलांशकं पृथक् । तत्समस्तमथ व्यस्तमेव वा काञ्जिकेन सह मर्दयेद् बुधः ॥५१॥ कल्कतामुपगतेन तेन वै वस्त्रमंगुलिमितं प्रलेपयेत् । निक्षिपेद्रसवरं तदन्तरे स्फोतकेन सुदृढं निरोधयेत् ॥ ५२ ॥