भारतकोश
रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary

सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished799 पृष्ठ

पृष्ठ 153, कुल 799 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 153

षष्ठस्तरङ्गः ११५ लोहफलक में से जल को फेंककर उस स्थान को वस्त्र से पोंछकर काला दाग मिलता हो तो उसे अशुद्ध रसकर्पूर समझना चाहिए ॥ ३६-४० ॥ रसपुष्पस्य गुणाः रसपुष्पं पित्तहरं मूत्रलं व्रणदोषहृत् । परं विरेचनकरं तथा भूतविषापहम् ॥४१॥ स्वस्थ्यीकरणमत्यन्तं जलीयांशविशोषणम् । पित्ताशयं तु विक्षोभ्य मलपित्तापसारकम् ॥४२॥ कृमीन् विषूचिकोद्भूतान् हिक्काञ्चैव फिरङ्गकम् । जलोदरादिकान् रोगान् नाशयत्यविलम्बितम् ॥४३॥ अथ गुणाः—पित्तहरं विरेकद्वारा पित्तहरम् , व्रणदोषाः कृम्यादयः, तीव्र- रेचकम् , भूतानि संङ्क्रामकस्रोगबीजानि । पित्ताशयो यकृदधोवर्ति पाचकपित्त- स्थानम् । स्पष्टमन्यत् ॥ ४१-४३ ॥ भा.टो.—शुद्ध रसकर्पूर अन्तःप्रयोग करने में यकृत् सञ्चित मूलभूत पित्त को बाहर निकालता है, मूत्र अधिक लाता है । व्रण के कृमि पूय आदि विकृतियों को दूर करता है और तीव्र पित्तविरेचक है । यह संक्रामक जन्तु- विषनाशक है जिससे शरीर में संक्रामक रोगों का प्रभाव नहीं रहने पाता है । इसके प्रयोग से शरीर में बढ़ा हुआ जलीय भाग सूख जाता है । यह पित्ता- शय को क्षुब्ध करके मूलभूत पित्त को बाहर निकाल देता है । विसूचिका, कृमि, हिक्का, फिरंग रोग और जलोदर आदि अनेक रोगों को यह शीघ्र ही नष्ट करता है ॥ ४१-४३ ॥ रसपुष्पस्य मात्रानिरूपणम् गुञ्जाद्वैतः समारभ्य सार्द्धगुञ्जद्वयोन्मता ॥४४॥ रसपुष्पस्य मात्रा हि सार्द्धगुञ्जद्वयोन्मिता । गुञ्जाष्टमांशप्रमिता मात्रा हिक्कामये हिता ॥४५॥ फिरङ्गरोगाय मता गुञ्जा पादांशसंमिता । इयमैव मता मात्रा शिशूनां तु विरेचने ॥४६॥ अथ रसपुष्पमात्रानिरूपणम्—१ गुञ्जातः २॥ गुञ्जां यावन्मात्रास्य । अत्र विशेषः—सार्द्धद्विगुञ्जामात्रास्य रेचनाय दातव्या । गुञ्जाष्टमांशो हिकारोगे । गुञ्जाचतुर्थांशः फिरङ्गरोगे च । युवयोग्या चेयं मात्रा । बालकानान्तुगुञ्जा- चतुर्थांशं यावत् रेचनाय मात्रा । अन्यत्र कर्मण्यतोऽपि लघीयसी गुञ्जा- विंशांशा त्रिंशांशा वा यथायोग्यम् ॥ ४४-४६ ॥