भारतकोश
रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary

सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished799 पृष्ठ

पृष्ठ 157, कुल 799 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 157

चतुर्थस्तरङ्गः ११५ द्वितीयों निर्माणप्रकारः भागैकं विमलं सिक्थं तैलन्तु शरभागिकम् । पूर्वोद्दिष्टविधानेन पचेद्रसविशारदः ॥ ६२ ॥ जायते नवनीताभं यामं दर्व्या प्रचालितम् । रसज्ञैः कीर्तितमिदं सिक्थतैलं द्वितीयकम् ॥ ६३ ॥ द्वितीयः प्रकारः—सिक्थस्यैको भागः, तिलतैलस्य पञ्च ॥ ६२–६३ ॥ भा. टी.—एक भाग मोम और पाँच भाग तिलतैल लेकर दोनों को कड़ाही में पिघलाकर करछी से चलाते हुए मक्खन के सदृश गाढ़ा कर लें। यह दूसरे प्रकार का सिक्थतैल कहा जाता है ॥ ६२–६३ ॥ अनयोः प्रयोगः आद्यं तु शीतसमये ग्रीष्मर्तौ तु द्वितीयकम् । सिक्थतैलं मलहरप्रयोगेषु नियोजयेत् ॥ ६४ ॥ अत्राद्यं शीतर्तौ योज्यम् । द्वितीयं च ग्रीष्मर्तौ ॥ ६४ ॥ भा. टी.—पहिले ६ भाग तिलतैलवाले सिक्थतैल को शीत ऋतु में बनाये जानेवाले मरहमों में और दूसरे पाँच भाग तिलतैलवाले सिक्थतैल को ग्रीष्म ऋतु में बनाये जानेवाले मरहमों के काम में लाना चाहिए ॥ ६४ ॥ वक्तव्य—एलोपैथी में मरहमों को बनाने के लिये वैसलीन या वैजलीन काम आती है। आयुर्वेद में इनके स्थान पर सिक्थतैल उपयोग में लाये जाते हैं। अथ रसकर्पूरस्य निर्माणप्रकारः [ गीतिका ] पलसंमितं प्रयत्नाद् विमलीकृतं रसेशम् । सपलार्द्धकं पलैकं विमलं च गन्धकाम्लम् ॥ ६५ ॥ चषकोपमे विशुद्धं निदधीत काचपात्रे । विनिधाय काचपात्रं त्वयसस्त्रिपादिकायाम् ॥ ६६ ॥ ज्वलिते सुराप्रदीपे संशोषयेज्जलांशम् । अथ शोषिते तु चूर्णं त्ववतार्य वै प्रदीपात् ॥ ६७ ॥ समभागिकं च दद्याल्लवणं तु सैन्धवाख्यम् । परिमेल्य चूर्णमेतन्निदधीत काचकुप्याम् ॥ ६८ ॥ युगसङ्ख्यकैस्तु यामैः सिकताख्ययन्त्रसंस्थम् । विपचेदतिप्रयत्नात् रसतन्त्रकर्मविज्ञः ॥ ६९ ॥

रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक) · पृष्ठ 157, कुल 799 में से · BharatKosha