भारतकोश
रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary

सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished799 पृष्ठ

पृष्ठ 164, कुल 799 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 164

१२२ रस्तरङ्गिण्यां हुए जल को एक काँच के पात्र में रखकर सुराप्रदीप की अग्नि से तपायें। जब तृतीय भाग शुष्क होकर नीचे पात्रतल में श्वेत वर्ण का चूर्ण रह जाय तो इसे उतार कर रख लें। इसी को वैद्य लोग निम्बूकाम्ल नाम से कहते हैं। इसमें अपनी जाति अर्थात् निम्बू, बिजौरा नींबू, कागजी नींबू आदि के अपने- अपने सब गुण रहते हैं ॥ ६०-६५ ॥ रसकर्पूरद्रवस्य निर्माणप्रकारः भूतघ्नचक्रिकामेकां शततोलकसंमिते । जले क्षिपेद् विद्रुतायां द्रवं तु विनियोजयेत् ॥ ६६ ॥ रसकर्पूरमानात्तु द्विसहस्रगुणाम्भसा । द्रवोऽयमेवं निर्दिष्टो यथा योगं प्रयोजयेत् ॥ ६७ ॥ अथ रसकर्पूरद्रवनिर्माणप्रकारः-१०० तोलकमित निर्मले जले भूतघ्नचक्रि- कामेकां द्रावयेत् । अत्रच गणनया रसकर्पूरमानाज्जलं द्विसहस्रगुणम् । रस- कर्पूरद्रवनिर्माणे काचपात्रस्यैव प्रयोगः ॥ ६६-६७ ॥ भा.टो.—पूर्वोक्त भूतघ्न चक्रिका को पीसकर एक सौ तोले शुद्ध जल में डालकर घोल लें । और इस जल को प्रयोग में लायें । इस प्रकार के रसकर्पूर द्रव में रसकर्पूर का भाग १, और जल दो हजार गुना अधिक होता है॥६६-६७॥ प्रकारान्तरेण रसकर्पूरद्रवस्य निर्माणप्रकारः द्वात्रिंशद्गुञ्जकमितं रसं कर्पूरसंज्ञकम् । सार्द्धद्वितोलकमिते सारे कोहलपूर्वके ॥ ६८ ॥ द्रावयेद्रसतन्त्रज्ञः कुप्यांमथ निधापयेत् । द्रवस्यास्य समादाय त्वष्टमांशमितं द्रवम् ॥ ६६ ॥ मेलयेत्सलिले शुद्धे शततोलकसंमिते । द्रवोऽयमपि संवृत्तो द्विसहस्रगुणाम्भसा ॥ १०० ॥ अथ प्रकारान्तरम्--रसकर्पूरस्य द्वात्रिंशद्गुञ्जाः, कोहलो यवकृता सुरा “अलकोहल” इति आङ्ग्लभाषायाम् , तस्य सारः जलांशोज्झितं भागं सार्धद्वि- तोलकमानेनादाय द्रावो विधेयः, अस्याष्टमोंऽशः शततोलकमिते जले क्षेप्यः । एवञ्च द्रवोऽयमपि रसकर्पूरापेक्षया द्विसहस्रगुणजलं जातः । आंग्लमानेन-- रसकर्पूरं १ ड्राम परिमितं १ औन्सपरिमित कोहलसारे सन्द्राव्यास्य द्रवस्य षष्ठिबिन्दून् (१ ड्रामम्) २ पाइण्टपरिमित (सपादसेरकमित) जलं विनिक्षिपेत् । एवञ्चास्मिन् रसकर्पूरद्रवे रसकर्पूरमानाद् द्विसहस्रगुणं जलं भवति ॥९८-१००॥