भारतकोश
रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary

सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished799 पृष्ठ

पृष्ठ 171, कुल 799 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 171

६ षष्ठस्तरङ्गः १२६ अथ कज्जलिकोदयमलहरः वस्वब्धितोलकमितं सिक्थतैलं तु निर्मलम् । श्लक्ष्णपिष्टा कज्जलिका तोलकद्वयसंमिता ॥१२९॥ शुद्धं मृद्दारशृङ्गं तु युगतोलकसमितम् । कम्पिल्लकञ्च विमलं वसुतोलकसंमितम् ॥१३०॥ माषत्रयोन्मितं चैव तुत्थकं निर्मलीकृतम् । आदाय खल्वे विन्यस्य पेषयेदतियत्नतः ॥१३१॥ ततो विशालवक्त्रायां काचकुप्यां तु विन्यसेत् । मतो मलहरोऽयं तु नाम्ना कज्जलिकोदयः ॥१३२॥ शोधनो रोपणश्चायं व्रणानां तु विशेषतः । नाडीव्रणहरश्चापि विविधव्रणनाशनः ॥१३३॥ व्रणा ये न प्रशाम्यन्ति भेषजानां शतैरपि । अचिरादेव शाम्यन्ति भृशमस्य प्रयोगतः ॥१३४॥ वस्वब्धितोलकं ४८ तोलकाः । मृद्दारशृङ्गशुद्धिर्जलपेषणाद् वक्ष्यते ॥ १२६-१३४ ॥ भा.टी.—शुद्ध सिक्थ तैल ४८ तोला, पारद गन्धक की समभाग कज्जली २ तोला, शुद्ध मुरदासंग चार तोला, स्वच्छ कबीला आठ तोला, शुद्ध तूतिया तीन माशे लेकर, इन सब्रको एकत्र खरल में डाल अच्छी तरह पीसकर मिला लें। मरहम तैय्यार होने पर इसे चौड़े मुख की शीशी में भरकर रख लें । इस मरहम को कज्जलिकोदय-मलहर कहते हैं । यह मरहम व्रणों का शोधन तथा रोपण ( भरना ) करती है । इसके प्रयोग से नाडीव्रण तथा अन्यान्य व्रण अच्छे होते हैं । जो व्रण हजारों प्रकार के मरहमों से अच्छे नहीं होते हैं उनको यह मलहर शीघ्र ही अच्छा कर देता है ॥ १२६-१३४ ॥ अथ रसपर्पटिकाया निर्माणप्रकारः सूतं हिङ्गुलसम्भवं हतमलं मोटो रुबूकार्द्रकैः दैत्येन्द्रं कचराङ्कनोद्भवजलैः प्राक् सप्तधा भावितम् । अङ्कोल ककोकिलोज्ज्वलशिखे सम्यग्विलाप्य द्रुतं भृङ्गोत्थे सलिले निषिच्य विमलं तुल्यं ततः पेषयेत् ॥१३५॥ युक्त्या कज्जलिकां विधाय विबुधस्तां लोहदर्व्यां क्षिपेत् निर्दिष्टैः खलु कोकिलैश्च दहनं प्रज्वाल्य दर्व्वी न्यसेत् । सूतं पङ्कसमं विलाप्य रुचिरं पाकक्रियाकोविदः