रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)
Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary
सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा
पृष्ठ 281, कुल 799 में से
संदर्भ में पढ़ेंदशमस्तरङ्गः २३६ अथ चतुर्थः सत्त्वपातनप्रकारः सौभाग्यं देवधूपश्च गुडः सर्जरसस्तथा । ऊर्णा लाक्षा च पिण्याकं क्षुद्रमीनन्तथैव च ॥९८॥ छागीदुग्धेन सम्पेष्य विदध्याद् गोलकान् भिषक् । स्थापयेद् वज्रमूषायां गगनं कृतगोलकम् ॥ ९६ ॥ कोष्ठिकायां निधायाथ तीव्राग्नौ प्रधमेद् घनम् । अनेन विधिना सत्त्वं द्रुतमेव प्रजायते ॥ १०० ॥ देवधूपः गुग्गुलुः, पिण्याकं तिलकल्कः ॥ ९८-१०० ॥ भा.टी.—सुहागा, गुग्गुल, गुड़, राल, ऊन, लाख, तिल की खली और छोटी मछली को छागदुग्ध के साथ अभ्रक को पीसकर छोटे-छोटे गोले बना लें, अब इसको भट्ठी में रखकर तीव्र अग्नि से तपायें तो शीघ्र ही सत्त्व निकल आता है ॥ ९८-१०० ॥ अभ्रकसत्त्वस्य पिण्डीकरणम् मित्रपञ्चकसंयुक्तं खसत्त्वं चूर्णसन्निभम् । मूषायां विनिधायाथ प्रधमेत्कोकलानले ॥ १०१ ॥ इत्थं तीक्ष्णतरं ध्मातमेकतां याति कांस्यवत् । पिण्डीभूतं ततः सत्त्वं शोधनार्थं प्रयोजयेत् ॥ १०२ ॥ मित्रपञ्चकं आज्यं गुंजा सौभाग्यं क्षौद्रं गुग्गुलुश्चेति । आहुश्च—“कणशो यद् भवेत् सत्त्वं मूषायां प्रणिधाय तत् । मित्रपञ्चकयुग्ध्मातमेकी भवति घोषवत् ॥” इति ॥ १०१-१०२ ॥ भा.टी.—उक्त विधि से प्राप्त अभ्रक सत्त्व पूर्वोक्त मित्रपञ्चक के साथ मिला कर मूषा में रख कोयलों की अग्नि में तेज रूप से तपायें तो कांसा धातु की तरह यह सत्त्व एकत्रित हो जाता है, अब इसे शुद्धकर लेना चाहिये ॥१०१-१०२॥ अभ्रकसत्त्वस्य सामान्यशोधनम् त्रिफलासलिले वापि वटमूलकषायतः । अम्लेन काञ्जिकैर्वापि खसत्त्वं शोधयेद्भिषक् ॥ १०३ ॥ त्रिफलासलिलादिषु निर्वापणात् सामान्या शुद्धिरस्य ॥ १०३ ॥ भा.टो.—अभ्रक को गरम करके त्रिफलाकषाय अथवा बड़मूलकषाय में अथवा अम्ल नीबूरस आदि या काञ्जी में सात बार बुझा लेने से वह शुद्ध हो जाता है ॥ १०३ ॥