रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)
Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary
सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा
पृष्ठ 397, कुल 799 में से
संदर्भ में पढ़ेंपञ्चदशस्तरङ्गः ३७१ भिषक् सुवर्णलवणं त्वासवादौ प्रयोजयेत् । रसौषधेषु च प्राज्ञो न कदाचित् प्रयोजयेत् ॥४४॥ प्रयोगक्रमः सुवर्णलवणं १ गुञ्जा, जलं २॥ तोलकं मेलयेत्, द्वादशविन्द- वोऽस्य मात्रा। पुनर्जले आसवादौ वा मेलयित्वा च पेयेति । रसौषधेषु प्रयोग- योग्यन्तु भस्मैवेति विशेषः ॥ ४२-४४ ॥ भा.टी.—सुवर्णलवण को प्रयोग में लाने के लिये इसमें से एक रत्ती मात्रा लेकर उसको ढाई तोले शुद्ध जल में घोल लें और शीशी में भरकर रख लें । अब निर्दिष्ट रोगों में ( जिनमें इसका प्रयोग करना हो ) बारह बूँद मात्रा में पिलाना चाहिये । सुवर्णलवण को आसव, अरिष्ट, क्वाथ, शर्बत आदि द्रव्यों में ही मिलकर सेवन करना चाहिये । रस औषधियों में इसका प्रयोग कभी नहीं करना चाहिये । रस औषधियों के लिये इसकी भस्म ही उत्तम रहती है॥४२-४४॥ अथ सुवर्णमारणस्य प्रथमः प्रकारः कर्षोन्मितं शोधितमग्निबीजं न्यसेत्कुमूषां भिषजां वरेण्यः । संद्रावयेच्चाथ हि कोकिलाग्नौ सद्वङ्कनालानिलसुप्रदीप्ते ॥४५॥ द्रुतं सुवर्णन्तु ततो विलोक्य क्षिपेत्समं तत्र मृतं रसेशम् । लुङ्गद्रवेणाथ विमर्द्य सम्यक् सुश्लक्ष्णचूर्णाञ्च ततो विदध्यात् ॥४६॥ ततः सुवर्णप्रमितं विशुद्धं क्षिपेद्विधिज्ञो रसगर्भचूर्णम् । पुटेत्पुटे कुक्कुटसंज्ञके च मार्त्तण्डवारं भिषगप्रमत्तः ॥४७॥ एवं नातिचिरादेव काञ्चनं याति पञ्चताम् । सुश्लक्ष्णं कुङ्कुमच्छायं निश्चन्द्रञ्च भवत्यलम् ॥४८॥ अथ क्रमप्राप्तभस्मीकरणप्रकारः—अग्निबीजं स्वर्णम्, रसेशं पारदम्, लुङ्गद्रवः मातुलुङ्गरसः, रसगर्भचूर्णं शुद्धहिंगुलक्षोदः, मार्त्तण्डवारं द्वादशवारम्, अत्र च प्रतिवारं केवलं हिंगुलक्षेपः पारदभस्मनस्त्वेकवारमेवेति । अत्र हि स्मरणीया प्राचीनपरिभाषा—"रसीभवन्ति लोहानि मृतानि सुरवन्दिते ॥ विनिघ्नन्ति जराव्याधीन् रसयुक्तानि किम्पुनः ॥ लोहानां मारणं श्रेष्ठं सर्वेषां रसभस्मना । मध्यमं मूलिभिः प्रोक्तमधमं गन्धकादिभिः ॥” तथा “अरिलोहेन लोहस्य मारणं दुर्गुणप्रदम् ” इति च ॥ ४५-४८ ॥ भा.टी.—एक कर्षपरिमाण शुद्ध स्वर्ण लेकर उसे एक दृढ़ मूषा (घरिया) में रखकर मूषा को कोयले के ऊपर अच्छी तरह टिकाकर फूंकनी ( वंकनाल ) से हवा करते हुए स्वर्ण को पिघला लें । जब देखें कि सोना अच्छी तरह पिघल