रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)
Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary
सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा
पृष्ठ 403, कुल 799 में से
संदर्भ में पढ़ेंपञ्चदशस्तरङ्गः ३७७ अपि च मृतं सुवर्णं शमयेन्नितान्तं प्रसादसंज्ञं पवनं प्रवृद्धम् । क्षीणं तथैनं परिवृंहयेच्च समं समं पोषयतीह काये ॥ ७६ ॥ प्रक्षीणमेधास्मृतिपाटवानां प्रशुष्यदाम्लानकलेवराणाम् । प्रमुह्यतां शास्त्रगतौ च नित्यं यूनां शिशूनाञ्च परं प्रशस्तम् ॥८०॥ विशेषतो गुणनिर्देशः शिष्यमतिवैशद्यार्थः सर्वत्रानुसन्धेयः प्राचीनतन्त्रनि- र्दिष्टश्चेति । अत्र केचिद् भ्रान्ताः सुवर्णमुष्णं निरूपयन्ति, तन्न अनुभवविरोधात् प्राचीनसंवादाच्च । उक्तं हि—“स्वर्णं स्निग्धकषायतिक्तमधुरं दोषत्रयध्वंसनं शीतं स्वादु रसायनञ्च रुचिकृच्चक्षुष्यमायुष्यदम् । प्रज्ञावीर्यबलस्मृतिस्वरकरं कान्ति विधत्ते तनौ संघत्ते दुरितद्वयं श्रियमिदं धत्ते नृणां धारणात् ॥” इति । अपि च “सुवर्णं शीतलं वृष्यं बल्यं गुरु रसायनम् । स्वादु तिक्तं च तुवरं पाके च स्वादु पिच्छिलम् ॥ पवित्रं बृंहणं नेत्र्यं मेधास्मृतिमतिप्रदम् । हृद्यमायुष्करं कान्तिवा- ग्विशुद्धिस्थिरत्वकृत् ॥ विषदूषयत्योन्मादत्रिदोषज्वरशोकजित् । अपक्कमपि संशुद्धं पक्वं तत्तु रसायनम् ॥” इति च व्याख्यासममन्यत् । समं समं पोषयतीति-समं पवनं समं यथा स्यात्तथा पोषयति न वा वर्धयतोति शास्त्रगतौ प्रमोहश्च तद- भिप्रायानधिगमात्, एतत्सेवनाच्च मनोमतिबलवृद्धिस्तो भवति सामर्थ्यं शास्त्रता- त्पर्यावधारणे इति ॥ ७१–८० ॥ भा.टी.—स्वर्णभस्म शिशिर ( शीतवीर्य, शीतगुण ), जीवन को दीर्घ करनेवाली, स्मृतिप्रद और त्रिदोषप्रकोपजन्य ज्वर (राजयक्ष्माज्वर, सन्निपातज्वर) नाशक होती है । इसके प्रयोग से स्त्रियों का सौन्दर्य तथा मुखलावण्य बढ़ने लगता है । सब अंगों में सुन्दरगठन और रूप उत्पन्न होने से उनमें मनोहरता आ जाती है । सोने की भस्म अत्यन्त स्निग्ध तथा वाणी को शुद्ध करनेवाली होती है । चिन्ता, भय, शोक और क्रोध से उत्पन्न होनेवाले (हिस्टीरिया, उन्माद, वातिक नैर्बल्य आदि) रोगों को दूर करती है । शिर में रक्तसंचार क्रिया की वृद्धि तथा प्रबल आत्मघात की अभिलाषा में यह अतिलाभदायक होती है । अस्थिक्षत ( हड्डी का गलना ) अस्थिशोथ तथा संध्यस्थिवेदना ( क्षयजन्य वेदना ) एवं पुरातन फिरंगजन्य अण्डमांसवृद्धि, उन्माद, मन की अस्थिरता, योषापस्मार, चित्त का सदा खिन्न रहना, भ्रम, ग्लानि इन सब रोगों को निश्चित रूप से नष्ट करती है । हृदयकम्पन, अण्डकोषों की शोथ, अस्थिशोष ( क्षय ) तथा मूर्च्छारोग को दूर करती है । इसके प्रयोग से जीर्ण कास तथा श्वास शान्त