भारतकोश
रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary

सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished799 पृष्ठ

पृष्ठ 509, कुल 799 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 509

४८४ रसततरङ्गिणी भा.टी.—यह यशद मलहर विविध प्रकार के व्रणों को रोपण करता और विचर्चिका में लाभदायक है तथा अग्निदग्ध व्रणों के लिये विशेष रूप से लाभदायक है ॥ १४८ ॥ अथ गन्धकाम्लीययशदस्य निर्माणप्रकारः विमलयशदचूर्णं काचपात्रे तु पूर्वं विशदविपुलबुद्धिः स्थापयेद्वैद्यवर्यः । तदनु खलु सनीरं गन्धकाम्लं क्षिपेद्वै द्रवति यशदचूर्णं यावता द्रावकेण ॥ १४६ ॥ ततः सारकपत्रेण सारयेत्तु विधानतः । काचपत्रे निधायाथ पचेन्मन्दाग्निना भिषक् ॥ १५० ॥ द्रवांशं शोषयेद्यत्नाद्रसकर्मविचक्षणः । किञ्चिद्द्रवाविशेषे च पात्रं भूमौ निधापयेत् ॥ १५१ ॥ समुज्ज्वलं सुधवलं काचपात्रतलस्थितम् । गन्धकाम्लीययशदचूर्णं शुद्धं समाहरेत् ॥ १५२ ॥ गन्धकाम्लीययशदः—अस्य च द्रुतस्यैव प्रायः प्रयोग इत्युक्तं रसवेदिभिः नव्यरासायनिकैः ॥ १४६–१५२ ॥ भा.टी —एक काँच के पात्र में पहिले शुद्ध यशदचूर्ण डालें, अब उसमें सजल (हल्का) गन्धकाम्ल थोड़ा-थोड़ा करके डालते जायँ, जब सम्पूर्ण यशद- चूर्ण इस गन्धकाम्ल से गल जाय तो इस द्रव को सारकपत्र (Filler Paper) से छानकर छने हुए द्रव को फिर एक काँचपत्र में डालें और मन्द-मन्द अग्नि से पकायें । जब उसमें से द्रवांश सूख जाय और यह किञ्चित् गीला-सा रहे, तो इस पात्र को नीचे उतार ठंडा कर लें । ठंडा होने पर पात्रतल में श्वेत वर्ण का शुद्ध गन्धकाम्ल यशदचूर्ण प्राप्त होता है । इसको यशदगन्धित् अथवा Zinc Sulphate) कहते हैं ॥ १४६–१५२ ॥ गन्धकाम्लीययशदस्य गुणाः गन्धकाम्लीययशदचूर्णं पूयघ्नमुत्तमम् । व्रणसंस्त्रावशमनं नेत्राभिष्यन्दनाशनम् ॥ १५३ ॥ व्रणमेहहरं चैव श्वेतप्रदरकप्रणुत् । सङ्कोचकृद्विशेषेण कीर्तितं रसवेदिभिः ॥ १५४ ॥ शुष्कं गन्धाम्लयशदं क्षारकर्मकरं परम् । क्षारकर्मप्रयोगाथेमतस्तद् विनियुज्यते ॥ १५५ ॥