भारतकोश
रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary

सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished799 पृष्ठ

पृष्ठ 513, कुल 799 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 513

४८८ रसतरङ्गिणी

तत्रादौ लोहभेदाः यद्यपि प्राचीनाचार्यैः बहुविधाः सन्ति निर्दिष्टास्तथापि उपलभ्यमानप्रायिकलोहभेदाभिप्रायेणैव मुण्डं तीक्ष्णं कान्तमिति त्रेधा लोह- संख्यानमुक्तमाचार्यैरिति । जातिभेदेन लोहगुणविनिर्णयविस्तरस्तु लोहसर्व- स्वादावनुसन्धेयः । प्रकृते तु यथाप्राप्तं लौहत्रिकमेवादाय समन्वय इति । एषु चोत्तरोत्तरं गुणप्रकर्ष इत्याह मुण्डात्तीक्ष्णं ततः कान्तमिति ॥ १ ॥ भा.टी.—मुण्डलोह, तीक्ष्णलौह तथा कान्तलौह भेद से लौह के तीन भेद माने जाते हैं। इनमें मुण्डलोह की अपेक्षा तीक्ष्णलौह और तीक्ष्णलौह की अपेक्षा कान्तलौह उत्तम माना जाता है ॥ १ ॥ मुण्डलोहस्य नामानि मुण्डं तथा मुण्डलोहं कृषिलोहं शिलात्मजम् । कृष्णायसं दृप्तसारमायसञ्च निगद्यते ॥ २ ॥ भा.टी.—मुण्डलोह को मुण्ड, कृषिलौह (खेती के काम आनेवाला लोहा), शिलात्मज, कृष्णायस, दृप्तसार तथा आयस नाम से व्यवहार किया जाता है॥२॥ तीक्ष्णलौहस्य नामानि लोहो लौहं लोहकञ्च शस्त्रलोहञ्च तीक्ष्णकम् । सारलोहं काललोहं त्रयश्च तदिहोच्यते ॥ ३ ॥ भा.टी.—लोह, लौह, लोहक, शस्त्रलोह (औजारों के काम आनेवाला), तीक्ष्णक, सारलोह, काललोह और अयः, ये सब नाम तीक्ष्णलौह (फौलाद) के कहे जाते हैं ॥ २ ॥ कान्तलोहस्य नामानि कान्तलोहं तथा कान्तं त्वयस्कान्तञ्च तन्मतम् । कान्तायसं महालोहं तदेव विनिगद्यते ॥ ४ ॥ एतेषां नामानि कानिचित्स्वरूपनिर्णायकानि तन्त्रे व्यवहारार्थञ्चेति ॥ ४ ॥ भा.टी.—कान्तलोह, कान्त, अयस्कान्त, कान्तायस और महालोह, ये सब नाम कान्तलौह के कहे जाते हैं ॥ ४ ॥ मुण्डलोहादीनां परिचयः कटाहपिष्टपचनखल्वादीनां विशेषतः । निर्माणाय मुण्डलोहं साम्प्रतं विनियुज्यते ॥ ५ ॥ कृपाणादिविनिर्माणे तीक्ष्णलोहं प्रयुज्यते । कान्तलोहञ्च कथितं बुधैः परमदुर्लभम् ॥ ६ ॥