रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)
Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary
सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा
पृष्ठ 527, कुल 799 में से
संदर्भ में पढ़ें५०२ रसतरङ्गिणी परं बलासगदजित् गणोऽय कफनाशकः ॥ ५० ॥ कफघ्नगणः—नागिनी ताम्बूलम् । बलासगदजित् कफरोगघ्न इत्यर्था । अत्र व्याधिभेदेन मारकभेषजभेदो लोहसर्वस्वादावनुसन्धेयो विस्तरभयान्न नोक्तः । त्रिफलापुटनन्तु सर्वत्र प्रशस्तमेवेति ॥ ४६, ५० ॥ भा.टी.—रास्ना, कालीमिर्च, चव्य, पान, सोंठ, एरण्डमूल, पिप्पलीमूल, तुलसी, अदरक, भारंगी, लाल आक के फूल, मूर्वा, संहजना की छाल, बहेड़ा, ये सब औषधियाँ कफप्रकोप को शान्त करती हैं, अतः इनको कफना- शकगण नाम से कहा गया है ॥ ४६-५० ॥ अथ लौहमारकगणे विशेषवक्तव्यम् तत्तद्रोगघ्नभैषज्यैस्तत्तद्रोगापनुत्तये । यथालाभं पुटेत्कामं प्राणाचार्यो विचक्षणः ॥ ५१ ॥ पुटितस्यायसोऽभावे तत्तद्रोगघ्नभेषजैः । त्रिफलापुटितं लोहं सर्वत्र विनियोजयेत् ॥५२॥ भा.टी.—लोहभस्म को जिस-जिस रोग को नष्ट करने के लिए, उपयुक्त भस्म बनाना हो, उस-उस रोग को नष्ट करनेवाली औषधियाँ जहाँ तक मिल सकती हों लेकर उनके साथ लोह भस्म को घोटकर पुटपाक करना चाहिए । यदि कहीं तत्तद्-रोगनाशक औषधियाँ न मिल सकें तो केवल त्रिफलाकषाय में सौ अथवा हजार पुट दी हुई लोहभस्म ही सर्वत्र काम में ला सकते हैं । ५१, ५२॥ अथ लौहस्य द्वितीयो मारणप्रकारः निर्मलं त्वायसं तत्समं हिंगुलं कन्यकावारिणा निर्भरं पेषयेत् । घर्मसंशोधितञ्चाथ चूर्णीकृतं वारणाख्ये पुते सम्पुटस्थं पुटेत् ॥५३॥ स्वांगशीते पुनः खाब्धिसंख्यांशकं हिंगुलं मेलयेत् त्रैफलेनाम्भसा । भृङ्गवाराशथवा पेषयेदायसं पूर्ववद्वै पुटेत् वृत्तसंचक्रिकम् ॥ ५४॥ इत्थमेवायसं खान्धिसंख्यैः पुटैर्निश्चितं जायके रक्तपद्मप्रभम् । तीक्ष्णं कान्तकञ्चापि लोहद्वयं यात्यवश्यं मृतिं त्वाशु चात्युत्तमाम् ५५॥ अपरः प्रकारः हिङ्गुलकन्यकावारिभ्यां निर्वाणीयः तत्र प्रथमं लोहसमानं दरदं परतश्च विंशांशकमिति कृत्वा चत्वारिंशत्पुटानि सन्ति देयानि । क्वचित्तु “प्रक्षिपेद् द्वादशांशेन दरदं तीक्ष्णचूर्णकम् । मर्दयेत्कन्यकाद्रावैर्यामयुग्मं ततः पुटेत् ॥ एवं सप्तपुटैर्मृत्युं लोहचूर्णमवाप्नुयात्” इत्युक्तम् । परमयं प्रकारो नाति समीचीनः ॥ ५३-५५