रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)
Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary
सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा
पृष्ठ 546, कुल 799 में से
संदर्भ में पढ़ेंएकविंशस्तरङ्गः ५२१ स्वर्णमाक्षिकस्य प्रथमः शोधनप्रकारः सुवर्णमाक्षिकं लौहखल्वे तु खलु कुट्टयेत् । सुकुट्टितं ततो ज्ञात्वा चालन्यां परिचालयेत् ॥ ७ ॥ ततो माक्षिकचूर्णन्तु चालनीपरिगालितम् । समादाय कटाहे तु स्थापयेद्भिषजां वरः ॥ ८ ॥ निम्बूकस्वरसं दत्त्वा पचेच्चुल्लीगतं ततः । दर्व्या संचालयेत्तावद्यावत्स्यादुत्पलप्रभम् ॥ ९ ॥ ताप्यं तु यावल्लौहित्यं नैति तावत्प्रयत्नतः । पुनर्निम्बूरसं दत्त्वा पचेत्तीव्राग्नियोगतः ॥ १० ॥ भृशं दिनत्रयं वापि द्विदिनं वा विधानतः । पाचितं माक्षिकं नूनं शुद्धिमायात्यनुत्तमाम् ॥ ११ ॥ अथास्य शोधनप्रकारः प्रथमो निम्बूकस्वरसयोगात् । संपाद्यः । प्राचीनैस्तु अत्र सैन्धवदानमपि लिखितम् "माक्षिकस्य त्रयो भागाः भागैकं सैन्धवस्य च । मातुलुङ्गद्रवैर्वाथ जम्बीरस्य द्रवैः पचेत्" इत्यादिना, एतच्चात्रावधेयं यत् सैन्धव- निक्षेपद्वारा शोधितं माक्षिकं जलेन लवणांशापगमनपर्यन्तं क्षालनीयम् । अन्यथा वांत्युत्क्लेशकरं भवतीति ॥ ७-११ ॥ भा.टी.—स्वर्णमाक्षिक के टुकड़ों को लेकर (लोह के) खरल में खूब अच्छी तरह कूटें। जब अच्छी तरह कूट जाय तो उसे चालनी में छान लें। अब इस छने हुए स्वर्णमाक्षिक के सूक्ष्मचूर्ण को एक लोहे की कड़ाही में डाल कर उसमें नींबू का रस भी डाल दें। फिर कड़ाही को चूल्हे पर रखकर तीव्र अग्नि से पकायें और लोहे की करछी से रगड़ते हुए चलाते जायें। जब पकाते और रगड़ते हुए स्वर्णमाक्षिक लाल कमल सदृश वर्ण की हो जाय तो उसमें फिर नींबू का रस डालकर पकायें और चलाते रहें। इस प्रकार दो या तीन दिन तक तीव्र अग्नि में पकाने से स्वर्णमाक्षिक की शुद्धि हो जाती है ॥७-११॥ द्वितीयः शोधनप्रकारः वरं सुवर्णमाक्षिकं सुचूर्णितं समाहरेत् । विधाय पोट्टलीगतं ततस्तु दोलिकागतम् ॥ १२ ॥ पचेत्ततः समं शृतादशुक्लमारिषोत्थितात् । ततस्तु पोट्टलीगतं पतत्यधो हि माक्षिकम ॥ १३ ॥