रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)
Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary
सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा
पृष्ठ 582, कुल 799 में से
संदर्भ में पढ़ेंएकविंशस्तरङ्गः ५५७ विचर्चिकाकुष्ठहरो बलवीर्यविवृद्धिकृत् ॥१६६॥ मृतखर्परगुणाः—शीतः शीतवीर्य्यः । उक्तं हि—“खर्परं कटुकं क्षारं कषायं वामकं लघु । लेखनं भेदनं शीतं चक्षुष्यं कफपित्तनुत् । विपाशमकुष्ठकण्डूनां नाशनं परमं मतम् ॥” इति । क्वचित्तु भ्रान्त्या खर्परस्तुत्थस्यैव भेद इत्युक्तं कैश्चित् ; तन्न सम्यक् , तुत्थस्य ताम्रोपधातुत्वात् , खर्परस्य च यशदोपधातुत्वात् । यत्तु “रसश्च रसकश्चोभौ येनाग्निसहनौ कृतौ ।” इत्याभाणकं तदपि यशदस्य बहायुड्डयनशीलत्वात्संगतमेवेति ॥ १६४, १६५ ॥ भा.टी.—खर्परभस्म शीतवीर्य, उत्तम कफपित्तप्रकोपहर होती है । इसके योग नेत्रों में लगाने से नेत्रों को लाभ पहुँचाते हैं । इसके सेवन से प्रमेहों में होनेवाले स्राव कम हो जाते हैं और रक्तप्रदर का स्राव भी कम हो जाता है । इसकी भस्म रक्तपित्त, अश्मरी, श्वास, बवासीर, जीर्णज्वर और पुरातन त्रिदोष प्रकोप जैसे राजयक्ष्म और विषों को भी नष्ट करती है । बाह्यप्रयोग में इसके प्रयोग से विचर्चिका तथा त्वक्-रोगों में आराम आता है । इसको विधिपूर्वक सेवन करने से शरीर में बल-वीर्य की वृद्धि होती है ॥ १६४–१६६ ॥ खर्परस्य मात्रानिरूपणम् गुञ्जाद्धैर्त्तः समारभ्य गुञ्जाद्वितयसंमिता । खर्परस्य मता मात्रा रोगापनयनक्षमा ॥ १६७ ॥ भा.टी.—खर्परभस्म की मात्रा आधी रत्ती से लेकर दो रत्ती तक भिन्न- भिन्न रोगों में प्रयोग की जा सकती है ॥ १६७ ॥ खर्परस्य आमयिकः प्रयोगः गोक्षुरक्वाथसंयुक्तः खर्परः परिशीलितः । विनिहन्त्यचिरादेव मूत्रकृच्छ्रभवां रुजम् ॥ १६८ ॥ वंशलोचनचूर्णेन खर्परः परिशीलितः । चिरोत्थितं क्षयोत्थं वा कासं श्वासं समुद्धरेत् ॥ १६६ ॥ खर्परः शीलितस्तुल्यकान्तलोहस्य भस्मना । विनिहन्ति गदान् पाण्डुश्वयथुप्रदरादिजान् ॥२००॥ रससिन्दूररजसा खर्परः परिशीलितः । निरन्तरप्रयोगेण हन्ति जीर्णज्वरं परम् ॥ २०१ ॥ प्रवालमरिचोपेतो रससिन्दूरसंयुतः । सजीरको निम्बूवारा खर्परस्तु निषेवितः ॥ २०२ ॥