भारतकोश
रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary

सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished799 पृष्ठ

पृष्ठ 625, कुल 799 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 625

६०० रसतरङ्गिणी राहुकेतूनाम् यथा क्रमस्तथाऽत्र रत्ननाम्नां निर्देशः कृतः “यथासङ्ख्यमनुदेशः सामान्याम्' इति स्मरणात् । परिलक्षणं च ज्योतिःशास्त्रविधिना ॥ ३-४ ॥ भा.टी.—उक्त नवरत्नों में से माणिक्य सूर्य का, मौक्तिक चन्द्रमा का विद्रुम मङ्गल का, तार्क्ष्य बुध का, पुष्पराग बृहस्पति का, वज्र (हीरा) शुक्र का, नीलरत्न शनैश्चर का, गोमेद राहु का और वैदूर्य केतु ग्रह का रत्न माना जाता है । इस तरह नवग्रहों के उक्त रत्न माने जाते हैं ॥ ३, ४ ॥ वक्तव्य—ज्योतिःशास्त्र में रोगों की उत्पत्ति ग्रहों की दृष्टि के कारण मानी जाती है । अतः उन ग्रहों को शान्त या सन्तुष्ट करने के लिये मनुष्य को ग्रह- दोषानुसार मौक्तिकादि रत्नों का अन्तःप्रयोग, दान तथा धारण करने की विधि दर्शाते हुए रोग निवारणोपाय बताया गया है । अथ हीरकस्य नामानि हीरको हीरकं हीरमभेद्यं 'भिदुरं तथा । कुलिशं वज्रकं वज्रं तथोक्तं भार्गवप्रियम् ॥ ५ ॥ तत्रादौ प्राधान्यात् हीरकस्य परिचयः—हीरको हीरकमिति पुन्नपुंसकं शब्द- द्वयं लिङ्गभेदभिन्नम्, एवमन्यत्रापि । अभेद्यं इति च्छेदः । भार्गवः शुक्रः, तत्प्रियं तद्देवतकं हीरमित्युक्तम् ॥ ५ ॥ भा.टी.—हीरक, हीर, अभेद्य, भिदुर, कुलिश, वज्रक, वज्र, भार्गवप्रिय; ये सब नाम हीरे के कहे जाते हैं ॥ ५ ॥ उत्तमहीरकस्य लक्षणम् स्निग्धं विद्युद्विभं स्वच्छमलेख्यं च विलेखनम् । तीक्ष्णं षट्कोणमष्टास्रं जात्यं हीरकमुच्यते ॥ ६ ॥ उत्कृष्टहीरक लक्षणम्—विद्युद्विभं तडित्समप्रभम् । अलेख्यं हीरकभिन्नेन केनापि “कुलिशं केनापि नो लिख्यते” इति स्मरणात् । विलेखनमन्येषाम् । उक्तं हि—“अन्ये पुनर्विलिख्यन्ते कुलिशेन” इति । तथा—“अच्छत्वं लघुता तथाष्टफलता षट्कोणता तीक्ष्णताऽप्येतान् पञ्चगुणान् गुणन्ति गुणिनो देवोप- भोग्ये पवौ ।” इति च ॥ ६ ॥ भा.टी.—जो हीरा, चिकना (स्पर्श में), बिजली के सदृश चमकीला, साफ, न काटे जानेवाला और शीशे को भी काट लेनेवाला, बहुत तीव्र, छः कोनों- वाला आठ पहलू होता है उसे उत्तम हीरा कहते हैं ॥ ६ ॥