भारतकोश
रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary

सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished799 पृष्ठ

पृष्ठ 626, कुल 799 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 626

त्रयोविंशस्तरङ्गः ६०१ हेयहीरकस्य स्वरूपम् वर्तुलं मलिनं नीलं भूत्याभं स्फुटितं खरम् । सकाकपादं रेखाढ्यं हेयं हीरकमादिशेत् ॥ ७ ॥ त्याज्यं हीरकं वर्तुलं मलिनमित्यादिना । सकाकपादं काकचरणाकाराभिर्ले- खामिश्चिह्नितम् । रेखा राजी । उक्तं हि—“विन्दुः काकपदं यवः किल मलो रेखेति नाम्नोदिताः । दोषाः पञ्च पवेः” इत्यादिना ॥ ७ ॥ भा.टी.—गोलाकार, मैला, नीलवर्ण, राख की सी आभावाला, फटा हुआ, खुरदरा काकपाद सदृश चिह्नवाला और अनेक रेखाओं से युक्त हीरा अग्राह्य समझा जाता है । हीरकस्य परीक्षणम् यन्निकाषफलके शिलातले घृष्यते न हि निकामघर्षितम् । लीलयैव दलयत्यथापरान् तद्वरं भिदुरमीरितं बुधैः ॥ ८ ॥ भा.टी.—उत्तम हीरे को कसौटी पर जोर से देर तक घिसने अथवा किसी दृढ़ पत्थर पर उसे पर्याप्त घिसने पर वह बिलकुल नहीं घिसता है; बल्कि अपनी तेज नोक से कसौटी काँच आदि कठिन द्रव्यों को बड़ी आसानी से काट देता है ॥ ८ ॥ अशुद्धहीरकस्य दोषाः अविशुद्धं मृतं हीरं शीलितं पार्श्ववेदनाम् । कुष्ठं तापं भ्रमादींश्च जनयत्यविलम्बितम् ॥ ९ ॥ अशुद्धहीरकस्य दोषाः—पार्श्ववेदनादयो निगदव्याख्याताः । उक्तं हि— “अशुद्ध कुरुते वज्रं कुष्ठं पार्श्वव्यथान्तथा । पाण्डुं तापं गुरुत्वञ्च” ति ॥६॥ भा.टी.—हीरे का बिना शुद्ध किये और बिना भस्म किये ही सेवन करने से पार्श्वप्रदेश में पीड़ा, रक्त में विकृति हो जाने से कोढ़, शरीर में तापवृद्धि, भ्रम, मूर्च्छा आदि उपद्रव शीघ्र ही उत्पन्न हो जाते हैं ॥ ६ ॥ पोट्टलीमध्यगं मार्गवस्य प्रियं कोद्रवक्वाथतो दोलिकायन्त्रके । सप्तभिर्वासरैः स्वेदितं मन्तंतयाति शुद्धिं परां निश्चितं सत्वरम् ॥१०॥ हीरकशोधनञ्च कोद्रवक्वाथे सप्तदिनानि स्वेदनात् साध्यम् । अन्यत्र तु व्या- घ्रीकन्दे संस्थाप्य कोद्रवक्वाथे दोलया पाचनमाहुः । यथा—“व्याघ्रीकन्दमतं वज्रं डोलायन्त्रेण पाचयेत् । सप्ताहं कोद्रवक्वाथे कुलिशं विमलं भवेत्” इति । व्याघ्री कण्टकारिका ॥ १० ॥