रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)
Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary
सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा
पृष्ठ 634, कुल 799 में से
संदर्भ में पढ़ें३६ त्रयोविंशस्तरङ्गः ६०६ माणिक्यशोधनस्य प्रथमः प्रकारः निम्बूकस्वरसेनेह दोलायन्त्रे विधानतः । यामैकं स्वेदितं कामं माणिक्यं शुद्धिमाप्नुयात् ॥ ४६ ॥ अम्लवर्गोक्तभैषज्यैर्दोलायन्त्रयोगतः । विपाचितं तु माणिक्यं शुद्धिमायात्यनुत्तमाम् ॥ ४७ ॥ एतच्छोधनप्रकारः—निम्बूकरसेन दोलायन्त्रे स्वेदनाद् यामम् ॥४६,४७ ॥ भा.टी.—माणिक्यमणि को दोलायन्त्र में निम्बूस्वरस भरकर उसमें तीन घंटे तक स्वेदन करने से वह शुद्ध हो जाती है । इसी तरह किसी अम्लवर्गोक्त द्रव्य के स्वरस आदि को दोलायन्त्र में भरकर उसमें माणिक्य को तीन घंटे तक स्वेदन करने से माणिक्य उत्तम रूप से शुद्ध हो जाता है ॥ ४६, ४७ ॥ द्वितीयः शोधनप्रकारः निम्बूकाम्लयुतं वारा माणिक्यं चषकस्थितम् । सुराप्रदीपे संपक्वं शुद्धिमायात्यनुत्तमाम् ॥ ४८ ॥ आविष्कृतो विधिरयं गुरुवर्यमहोदयैः । प्रकाशितः खलु मया भिषजां हितकाम्यया ॥ ४६ ॥ द्वितीयः प्रकारः—सुगमसाधनो नवाविष्कृतश्चेति ध्वनयति-आविष्कृतो विधिरयमित्यादिना ॥ ४८, ४६ ॥ भा.टी.—निम्बूकाम्ल (साइट्रिक एसिड) को जल में घोलकर रख लें । अब एक प्याले में माणिक्य रखकर उसमें उक्त निम्बूकाम्ल एवं जल भर दें और प्याले को त्रिपादिका पर रख नीचे सुराप्रदीप की अग्नि जलायें। इस तरह दो- तीन घण्टे निम्बूस्वरस में उबाल लेने से माणिक्य शुद्ध हो जाता है ॥४८,४६॥ माणिक्यमारणस्य प्रथमः प्रकारः विमलीकृतमत्यर्थं माणिक्यं सुविचूर्णितम् । शिलालगन्धैर्विमलैः पृथक् तु समभागिकैः ॥ ५० ॥ निम्बूकस्वरसेनेह पेषयेद्दिनसप्तकम् । विन्यसेत्सम्पुटे घर्म विशुष्कं कृतचक्रिकम् ॥ ५१ ॥ ततस्तु पुटयेद्धीमान् पुटे वारणसंज्ञके । रीत्यानया सुपुटितमष्टवारं प्रयत्नतः ॥ ५२ ॥ माणिक्यं म्रियते भस्म जायते पाण्डुरप्रभम् । पिष्टं तु लकुचद्रावैः पुटेदेवमथापि वा ॥ ५३ ॥