भारतकोश
रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary

सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished799 पृष्ठ

पृष्ठ 649, कुल 799 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 649

६२४ रसतरङ्गिणी वैदूर्यस्य मात्रा वस्र्वंशतो रक्तिकाया वैदूर्य गुञ्जसंमितम् । प्राणाचार्यः प्रयुञ्जीत बलकालाद्यपेक्षया ॥ ११६ ॥ भा.टी.-रोग तथा रोगी, बल, अवस्था, देश, काल आदिका पूर्ण विचार करके वैदूर्यमणि भस्म को ⅛ रत्ती से लेकर एक रत्ती की मात्रा में प्रयोग कर सकते हैं ॥ ११६ ॥ अथ गोमेदकस्य नामानि गोमेदकश्च गोमेदः पिङ्गास्फटिक इत्यपि । गोमेदो राहुरत्नञ्च कीर्तितश्च तमोमणिः ॥ १२० ॥ भा.टी.-गोमेदक, गोमेद, पिङ्गास्फटिक, राहुरत्न तथा तमोमणि, ये सब नाम गोमेदमणि ( Sunstone ) के कहे जाते हैं ॥ १२० ॥ जात्यगोमेदस्य स्वरूपम् गोमूत्राभं स्निग्धममन्दं समगात्रं हेमारक्तं निर्दल मच्छं गुरुभारम् । दीप्तच्छायं मञ्जुलरूपं मसृणं यद् गोमेदाख्यं रत्नमिह स्यात्तज्जात्यम् ॥ १२१ ॥ गोमेदकपरिचयः-गोमूत्राभमिति तद्ग्राह्यरूपम् । हेमारक्तं स्वर्णवदीषदू रक्तम् । उक्तम्-''सुस्वच्छगोजलच्छायं स्निग्धं स्वच्छं समं गुरु । निर्दलं मसृणं दीप्तं गोमेदं शुभमष्टधा'' इति ॥ १२१ ॥ भा.टी.-उत्तम गोमेदमणि गोमूत्र की सी आभावाली, चिकना स्पर्श, समभागयुक्त शरीर-अर्थात् दाग, गढ़ा, कहीं चपटा, मोटापन रहित, स्वर्ण के समान कुछ रक्तवर्णयुक्त, चमकीली, सुन्दराकार, पालिश की हुई सी चमक- वाली होती है ॥ १२१ ॥ हेयगोमेदस्य स्वरूपम् सत्रासं विगतच्छायं चिपिटं मलिनप्रभम् । सदलं लघु रूक्षं च गोमेदं हेयमीरितम् ॥ १२२ ॥ सत्रासमिति त्याज्यगोमेदरूपम् । तथाहि-''विच्छायं लघु रूक्षांगं चिपिटं पटलाचितम् । निष्प्रभं पीतकाचाभं गोमेदं न शुभावहम्'' ॥ १२२ ॥ भा.टी.-अग्राह्य गोमेद त्रास युक्त (असुन्दर अनाकर्षक होने से कुछ भय सा उत्पन्न करनेवाला ) कान्ति रहित, चिपटे आकार का, मैली चमक से युक्त,