रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)
Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary
सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा
पृष्ठ 774, कुल 799 में से
संदर्भ में पढ़ेंचतुर्विंशस्तरङ्गः ७४६ कृष्णसर्पविषस्य निषेधः न बालेषु न वृद्धेषु न तथा राजयक्ष्मिषु । न संन्यासे न मूर्च्छायां न जीर्णज्वरजर्जरे ॥५४७॥ जीर्णामयप्रजीर्णेषु रक्तपित्तिषु नैव च । न क्षीणेषु प्रयुञ्जीत कृष्णसर्पविषं भिषक् ॥५४८॥ सर्वविषप्रयोगनिषेधे—जीर्णामयप्रजीर्णेष्विति जीर्णव्याधिभिः क्षीणमल- मांसादिषु ॥५४७,५४८॥ भा.टी.—कृष्णसर्पविष का सेवन बालकों, वृद्धों तथा राजयक्ष्मा के रोगियों को नहीं करना चाहिए। इसी तरह संन्यासरोग, मूर्च्छा तथा जीर्णज्वर के कारण अत्यन्त दुर्बल कृशशरीर रोगी को इसका सेवन नहीं करना चाहिए। ऐसे रोगियों को भी जो पुराने रोग के कारण बहुत जीर्णशरीर हो गये हों, जिनको रक्तपित्तरोग हो अथवा जो अतिव्यवाय (मैथुन) आदि से क्षीणशरीर हो चुके हों उनको भी कृष्णसर्पविष सेवन नहीं करना चाहिए ॥५४७,५४८॥ कृष्णसर्पविषस्य आमयिकः प्रयोगः । सूचिकाभरणरसः कृष्णसर्पविषं शुद्धं माषकद्वयसंमितम् । रसाहिगन्धकविषं पृथङ् माषद्वयात्मकम् ॥५४६॥ छागमायूरवाराहमात्स्यपित्तैस्तु पेषयेत् । संमर्द्यार्द्रकतोयेन यामैकमितयत्नतः ॥५५०॥ कारयेद्वटिका वैद्यः क्षुद्रसर्षपसंमिताः । समाख्यातो रसोऽयं तु सूचिकाभरणाह्वयः ॥५५१॥ सन्निपातसमाक्रान्तलोकानुग्रहकाम्यया । आविष्कृतो रसोऽयं तु भैरवेण महात्मना ॥५५२॥ क्षतादिवर्जितकरस्तथा नीचनखः पटुः । वटीनिर्मापकश्चास्य कर्तव्यः परिचारकः ॥५५३॥ रसं नखान्तरलग्नमपनीय शलाकया । प्रक्षालयेत्करौ कामं भूयो भूयो मलारिणा ॥५५४॥ सूचिकाभरणरसः—रसः पारदः, अहिः नागः, विषं अमृतम् । भैरवेण तदाख्येन रससिद्धेन । क्षतादिवर्जितकर इति विषसंचारो यथा न स्यात् शरीरे मलारिणा फेनकेन ‘Soap’ इत्याङ्गलभाषाप्रसिद्धेन ॥५४६-५५४॥