रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

तृतीयोऽङ्कः 289 otherwise आ - चर् + यत् results in आचर्य्य meaning गन्तव्य । Again आ

• चर् + ण्यत् = आचार्य्य meaning गुरु (preceptor). Shloka 2. दुर्लक्ष्यम्—Difficult to be perceived. दुर्लक्ष्यमिति ग्रन्थकारपाठे दुःशब्दोऽपकृष्टवचनः—अलक्ष्यम् इति भावः । लक्षि ( लक्ष् + णिच् ) + यत् शक्यार्थे ( कृत्यप्रत्यय ) । न लक्ष्यम् 'सहसुपा' इति अस्वपदविग्रहे नित्यसमासः । In the reading दुर्लक्ष, it is derived as दुर् — लक्ष् + णिच् + खल् । खल् is the appropriate suffix in the sense of difficulty or absence of difficulty, when a root is preceded by ईषत्, दुः or सु ( “ईषद्दुःसुषु कृच्छ्राकृच्छ्रार्थे खल्” ) . So दुर्लक्ष्य in the sense of 'difficult to notice' is not grammatically justifiable. Do not say दुःखेन लक्ष्यम् प्रादित्वात् । (Vide, Gita XI, A. Shastri, verse 17.) चल—Restless. N. B. Mind is called here दुर्लक्ष्य on account of its being atomic in nature according to the नैयायिकs— Cf. “साक्षात्कारी सुखादीनां करणं मन उच्यते । अयौगपद्याज् ज्ञानानां तस्याणुत्वमिहेष्यते ॥”—कारिकावली Kanáda also in his aphorism says “तद्भावादणु मनः”—वै-सू ७।१।२३ । Without mind knowledge is impossible inspite of other senses. In this connection श्रुति says, “अन्यत्रमना अभूवम् नाश्रौषम् अन्यत्रमना अभूवं नाद्राक्षमिति” । “न च मनसः सङ्कोचविकाशशालित्वात् उभयोपपत्तिरस्त्विति वाच्यम् । नानावयवतन्नाशादिकल्पने गौरवालाघवान्निरवयवस्यैव मनसः कल्पनादिति संक्षेपः”— मुक्तावली । That mind is restless, is attested in the गीता— अर्जुन उवाच— “चञ्चलं हि मनः कृष्ण ! प्रमाथि बलवद्दृढम् । तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥ 19