रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

314 रत्नावली मेदिनी । "दक्षिणस्तु परच्छन्दानुवर्त्तिनि।" दक्षिण + ष्यञ् ब्राह्मणादित्वात् = दाक्षिण्यम् । P. 277. Sl. 18. In this shloka the King likes to convince Ságariká that whatever courtesy he might have shown towards the Queen, is all nothing but mere formality. But his unflinching love is always towards Ságariká. श्वासोत्कम्पिनि—Adj. to कुचयुगे । Throbbing due to heavy sighs. श्वासेन उत्कम्पः ( ३यातत् ) । सोऽस्यास्ति श्वासोत्कम्प + इनि । कुचयुगे—भावे ७मी । मौने...भाषितम्—That is, when she observed silence due to some kind of dissatisfaction, I spoke sweet words in order to pacify her and broke her silence. मौन means silence. मुनि + षण् by the rule, "इगन्ताच्च लघुपूर्वात्" । कुटिलीकृत etc.—Adj. to वक्त्रे । कुटिलीकृते भ्रुवौ यस्मिन् ( बहु ) तस्मिन् । अकुटिलं कुटिलं कृतम् इति कुटिल + च्वि अभूततद्भाव + कृ + क्त-कर्मणि । वक्त्रे is भावे ७मी । यात'...पादयोः—I fell flat at her feet. ' सहजाभिजात्य etc.—Adj. to सेवा । सहजम् आभिजात्यम् •( कर्मधा ) तेन जनिता ( ३यातत् ) actuated by her noble pedigree. अभिजात means ‘born of high family’. ‘अभिजातस्तु कुलजे बुधे"—अमरः । अभिजातस्य भावः इति अभिजात + ष्यञ् = आभिजात्यम् । प्रेमाबन्ध—Adj. to प्रीतिः । प्रेम्नः आबन्धः ( ६ष्ठीतत् ) तेन विवर्द्धितः ( ३यातत् ) ...विवर्द्धितः अधिकश्च (कर्मधा) तादृशः रसः यस्याः (बहु) सा । आ—बन्ध् + घञ् = आबन्ध meaning सम्बन्धः । रस means ‘love’—"रसो गन्धरसे स्वादे तिक्तादौ विषरागयोः"—विश्वः । The metre is शार्दूलविक्रीडितम् । Ch. of Voice.—...( मया ) कम्पित्रेन ( भूयते ) ( अथवा अह कम्पितः ) प्रियेण भाषितेन ( भूयते ) [ अह प्रियं भाषितवान् ]...यातेन ( भूयते )...[ अह यातः or यातवान् ]...जनितया सेवया...रसया प्रीत्या यया तया... ॥१८॥