रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

नान्दी 7 अपिच— क्रोधेद्धै¹र्दृष्टिपातैर्मुहु²रुपशमिता वह्नयोऽमी त्रयोऽपि त्रासार्त्ता ऋत्विजोऽधश्चपलगणहतोष्णीषपट्टाः पतन्ति । दक्षः स्तौत्यस्य पत्नी विलपति ³करुणं⁴ विद्रुतं चापि⁵ देवैः शंसन्नित्यात्तहासो⁶ मखमथनविधौ पातु देव्यै शिवो वः ॥३॥ पुनः श्लेषभूतमङ्गलविधानार्थं तृतीयं नान्दीश्लोकमाह—अपि च—क्रोधेद्धैरिति अमी त्रयः अपि वह्नयः यज्ञाग्नयः आह्वनीयगार्हपत्यदक्षिणनामानः क्रोधेद्धैं क्रोधप्रज्वलितैः । इन्धधातोः क्तः कर्मणि । त्रिभिः दृष्टिपातैः शिवस्य इत्यर्थः । उपशमिताः निर्वापिताः यज्ञाधिष्ठाता अपिदेवोऽपि शिवक्रोधभयात् निर्वाणं गत इत्यर्थः । त्रासार्त्ताः ऋत्विजः ऋतौ यजन्ति ये ते याजकाः “ऋत्विजौ याजकाश्च ते” इत्यमरः । चपलगणहतोष्णी- षपट्टाः (सन्तः ) चपलाः चञ्चलाः गणाः शिवगणाः प्रमथादयः तैः हृतानि बलात् आकृष्टानि उष्णीषपट्टानि शिरोवेष्टनवस्त्राणि येषां ते तथाविधाः सन्तः अधःपतन्ति उर्व्यैर्यज्ञभूमेः अधः पतन्ति भयावेशादित्यर्थः । दक्षः स्तौति-शिवम् प्राणरक्षार्थम् इत्यर्थः। अस्य पत्नी प्रसूतिः करुणं दीनम् असहायत्वात् विलपति क्रन्दति । करुणा इति पाठे भौतिकस्त्वति बोद्धव्यम् । देवैः यज्ञसभायामाहूतैरित्यर्थः विद्रुतं पलायितम्-। इति एवं प्रकारेण मखमथनविधौ दक्षयज्ञविनाशे आत्तहासः इसन् शिवः, अट्टहासः इति वा पाठः—देव्यै पार्व्वत्यै शंसन् कथयन् वः युष्मान् सामाजिकान् पातु । पुरा दक्षप्रजापतिना अवज्ञातः शिवः यज्ञशालायां सतीमृत्युमवगम्य रोषात् जटाभ्यन्तरात् वीरभद्रनामानं करालवेशं प्रमथं जनयित्वा तत्सहितः दक्षयज्ञं विध्वंसयामास इति पौराणिकी वार्त्तानुसन्धेया । अत्र रौद्ररसः । स्रग्धरा वृत्तम् ॥ ३ ॥ Cf. “भवो भवान्या निधनं प्रजापतेरसत्कृताया अवगम्य नारदात् । स्वपार्षदसैन्यं च तदध्वरर्द्धिभिर्विद्रावितं क्रोधमपारमादधे ॥ क्रुद्धः सुदष्टौष्ठपुटः स धूर्जटिजटां तडिद्वह्निसटोपरोचिषम् । उत्कृत्य रुद्रः सहसोत्थितो हसन् गभीरनादी विससर्ज तां भुवि ॥ 1 क्रोधान्धैः । 2 त्रिभिः । 3 प्रलपति । 4 करुणा । 5 चोपि । 6 नित्याट्टहासः ।