साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

५ पृष्ठस्य पद्धौ पृष्ठस्य पद्धौ वस्तुनो द्वैविध्याख्यानम् २८८ ६ तत्र, उपक्षेपः ... ३०१ १८ प्रासङ्गिकवस्तुकीर्तनम् २८८ ११ परिकरः ... ... ३०२ ६ पताकास्थानम् ... २८८ १६ परिन्यासः ... ... ३०२ १२ प्रथमं पताकास्थानम्... २८८ १९ विलोभनम् ... ... ३०३ ५ द्वितीयं पताकास्थानम् २८९ ९ युक्तिः... ... ... ३०३ ११ तृतीयं पताकास्थानम् २९० १ प्राप्तिः... ... ... ३०३ १६ चतुर्थं पताकास्थानम् २९० १४ समाधानम् ... ... ३०४ १ कविशिक्षा ... ... २९१ ११ विधानम् ... ... ३०४ ९ अर्थोपक्षेपकाः ... २९२ १६ परिभावना ... ... ३०४ १५ विष्कम्भकः ... ... २९३ १ उद्भेदः ... ... ३०४ १९ प्रवेशकः ... ... २९३ ८ करणम् ... ... ३०५ ४ चूलिका ... ... २९३ १३ भेदः ... ... ... ३०५ ७ अङ्कावतारः ... ... २९४ ४ प्रतिमुखससन्धिभेदाः ... ३०५ ११ अङ्कमुखम् ... ... २९४ ९ तत्र, विलासः ... ३०५ १६ अङ्कमुखे मतभेदः ... २९४ १४ परिसर्पः ... ... ३०६ ३ कविशिक्षा ... ... २९५ ३ विधुतम् ... ... ३०६ ७ अर्थप्रकृतयः ... ... २९५ १५ तापनम् ... ... ३०६ १० बीजम् ... ... २९५ १९ नर्म ... ... ... ३०७ ४ विन्दुः... ... ... २९६ ५ नर्मद्युतिः ... ३०७ ८ पताका (वृत्तम्) ... २९६ ९ प्रगमनम् ... ... ३०७ १४ प्रकरी... ... ... २९७ ९ विरोधः ... ... ३०८ ३ कार्यावस्था ... ... २९८ ३ पर्युपासनम् ... ... ३०८ ६ आरम्भः ... ... २९८ ६ पुष्पम्... ... ... ३०८ १० प्रयत्नः ... ... २९८ ९ वज्रम्... ... ... ३०८ १६ प्राप्त्याशा ... ... २९८ १४ उपन्यासः ... ... ३०८ २० नियताप्तिः ... ... २९८ १८ वर्णसंहारः ... ... ३०९ ७ फलयौगः (फलागमः) २९९ ३ गर्भसंधिभेदाः ... ३१० २ संधिः... ... ... २९९ ९ तत्र, अभूताहरणम् ... ३१० ५ संधिभेदाः ... ... २९९ १३ मार्गः ... ... ३१० ११ तत्र, मुखम् ... ... २९९ १६ रूपम् ... ... ३१० १५ प्रतिमुखम् ... ... २९९ १९ उदाहरणम् ... ... ३१० १९ गर्भ ... ... ... ३०० ५ क्रमः ... ... ३११ ६ विमर्शः ... ... ३०० १६ संग्रहः ... ... ३११ ११ निर्वहणम् (उपसंहृतिः) ३०१ ६ अनुमानम् ... ... ३११ १५ मुखसंधिभेदाः ... ३०१ १४ प्रार्थना ... ... ३१२ ६

स्तम्भ १ (बायाँ स्तम्भ):

पृष्ठस्य पङ्क्तौ भयानकः ... ... १८९ १४ बीभत्सः ... ... १९० ९ अद्भुतः ... ... १९१ ४ शान्तः ... ... १९२ ४ दयावीराच्छान्तस्य भेदा- ख्यानम् ... .. १९३ २ शान्तस्य रसत्वस्थापनम् १९३ ११ वत्सल ... ... १९४ १४ रसानां मिथो विरोधाख्यानम् १९५ १५ भावः ... ... १९७ ३ रसाभासभावाभासौ ... १९९ १० अनौचित्यदर्शनम् ... १९९ १४ भावशान्त्यादिः ... २०२ १२ चतुर्थपरिच्छेदे— काव्यभेदाः ... ... २०६ ३ अभिधामूलध्वनिः } लक्षणामूलध्वनिः } ... २०७ ३ लक्षणामूलध्वनेर्भेदाः ... २०८ २ अभिधामूलध्वनेर्भेदाः... २१० १२ अलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्य ध्वने- स्त्रैविध्यम् .. ... २११ १० शब्दशक्त्युद्भवव्यङ्ग्यस्य द्वैविध्यम् ... २१२ ५ अर्थशक्त्युद्भवव्यङ्ग्यस्य द्वादशभेदाः .. २१४ ९ शब्दार्थशक्त्युद्भवव्यङ्ग्यसं- ख्यैयत्वाख्यानम् २२० ४ ध्वनेरष्टादशनिखिलनिरू- पणम् ... ... २२१ ३ शब्दशक्त्युद्भवध्वनेः प्रप- ञ्चोल्लेखः ... २२९ ७ पदवाक्यव्यङ्ग्यत्वक्रमव्यञ्ज- नप्रपञ्चनम् ... २३१ १ ध्वनिभेदाख्यानम् ... २३३ ८ संकीर्णत्वम् ... २३८ २

स्तम्भ २ (दायाँ स्तम्भ):

पृष्ठस्य पङ्क्तौ गुणीभूतव्यङ्ग्यस्य भेदनि- रूपणम् ... ... २३८ पञ्चमपरिच्छेदे— व्यञ्जनास्वरूपम् ... २५१ अभिधातो व्यञ्जनायाः पा- र्थक्ये हेतवः ... २५७ अभिधालक्षणयो रसादिप्रति- पादनेऽक्षमत्वनिरूपणम् २६० रसादिव्यङ्ग्याख्यानेऽनुमान- स्याक्षमत्वप्रतिपादनम् २६२ व्यञ्जनोपसंहारः ... २७१ षष्ठपरिच्छेदे— काव्यस्य दृश्यश्रव्यभेदौ २७२ ४ रूपकसंज्ञाकारणम् ... २७२ ७ अभिनयः . .. ... २७२ ९ रूपकभेदाः ... ... २७३ १ उपरूपकभेदाः ... २७३ १ नाटकलक्षणम् ... २७३ १ अङ्कलक्षणम् . ... २७५ गर्भाङ्कलक्षणम् ... २७६ नाटकरचनापरिपाटी... २७६ १ पूर्वरङ्गः ... २७६ नान्द्या आवश्यकत्वम् २७७ १ नान्दीस्वरूपम् ... २७८ १ नान्द्यनन्तरमेतिकर्तव्यता २८२ १ भारतीवृत्ति ... ... २८३ ४ भारतीवृत्तेरङ्गानि ... २८३ आमुखं (प्रस्तावना) ... २८३ प्रस्तावनाभेदाः ... २८४ उद्घात्यक ... .. २८४ कथोद्घातः ... ... २८५ प्रयोगातिशयः ... २८६ प्रवर्त्तकम् ... ... २८७ अवलगितम् ... ... २८७ नट्याद्युट्टङ्कितादिनिरूपणम् २८७

५ पृष्ठस्य पङ्क्तौ | पृष्ठस्य पङ्क्तौ वस्तुनो द्वैविध्योपाख्यानम् २८८ ६ | तत्र, उपक्षेपः ... ३०१ १८ प्रासङ्गिकवस्तुकीर्तनम् २८८ ११ | परिकरः ... ... ३०२ ६ पताकास्थानम् ... २८८ १६ | परिन्यासः ... ... ३०२ १२ प्रथमं पताकास्थानम्... २८८ १९ | विलोभनम् ... ... ३०३ ५ द्वितीयं पताकास्थानम् २८९ ९ | युक्तिः... ... ... ३०३ ११ तृतीयं पताकास्थानम् २९० १ | प्राप्तिः... ... ... ३०३ १६ चतुर्थं पताकास्थानम् २९० १४ | समाधानम् ... ... ३०४ १ कविशिक्षा ... ... २९१ ११ | विधानम् ... ... ३०४ ९ अर्थोपक्षेपकाः ... २९२ १६ | परिभावना ... ... ३०४ १५ विष्कम्भकः ... ... २९३ १ | उद्भेदः ... ... ३०४ १९ प्रवेशकः ... ... २९३ ८ | करणम् ... ... ३०५ ४ चूलिका ... ... २९३ १३ | भेदः ... ... ३०५ ७ अङ्कावतारः ... ... २९४ ४ | प्रतिमुखसन्धिभेदाः ... ३०५ ११ अङ्कमुखम् ... ... २९४ ९ | तत्र, विलासः ... ३०५ १६ अङ्कमुखे मतभेदः ... २९४ १४ | परिसर्पः ... ... ३०६ ३ कविशिक्षा ... ... २९५ ३ | विधूतम् ... ... ३०६ ७ अर्थप्रकृतयः ... ... २९५ १५ | तापनम् ... ... ३०६ १० बीजम् ... ... २९५ १९ | नर्म ... ... ३०७ ४ बिन्दुः... ... ... २९६ ५ | नर्मद्युतिः ... ... ३०७ ८ पताका (वृत्तम्) ... २९६ ९ | प्रगमनम् ... ... ३०७ १४ प्रकरी... ... ... २९७ ९ | विरोधः ... ... ३०८ ३ कार्यावस्था ... ... २९८ ३ | पर्युपासनम् ... ... ३०८ ६ आरम्भः ... ... २९८ ६ | पुष्पम्... ... ... ३०८ १० प्रयत्नः ... ... २९८ ९ | वज्रम्... ... ... ३०८ १६ प्राप्त्याशा ... ... २९८ १४ | उपन्यासः ... ... ३०८ २० नियताप्तिः ... ... २९८ १८ | वर्णसंहारः ... ... ३०९ ७ फलयोगाः (फलागमः) २९९ ३ | गर्भसन्धिभेदाः ... ३१० २ सन्धिः... ... ... २९९ ९ | तत्र, अभूताहरणम् ... ३१० ५ सन्धिभेदाः ... ... २९९ १३ | मार्गः... ... ... ३१० ११ तत्र, मुखम् ... ... २९९ १६ | रूपम्... ... ... ३१० १५ प्रतिमुखम् ... ... २९९ १९ | उदाहरणम् ... ... ३१० १९ गर्भः ... ... ... ३०० ५ | क्रमः ... ... ३११ ६ विमर्शः ... ... ३०० १६ | संग्रहः ... ... ३११ ११ निर्वहणम् (उपसंहृतिः) ३०१ ६ | अनुमानम् ... ... ३११ १५ मुखसन्धिभेदाः ... ३०१ १४ | प्रार्थना ... ... ३१२ ३

पृष्ठस्य पङ्कौ | पृष्ठस्य पङ्कौ वस्तुनो द्वैविध्याख्यानम् २८८ ६ | तत्र, उपक्षेप. ... ३०१ १८ प्रासङ्गिकवस्तुकीर्तनम् २८८ ११ | परिकरः ... ... ३०२ ६ पताकास्थानम् ... २८८ १६ | परिन्यासः ... ... ३०२ १२ प्रथमं पताकास्थानम्... २८८ १९ | विलोभनम् ... ... ३०३ ५ द्वितीयं पताकास्थानम् २८९ ९ | युक्तिः... ... ... ३०३ ११ तृतीयं पताकास्थानम् २९० १ | प्राप्तिः... ... ... ३०३ १६ चतुर्थं पताकास्थानम् २९० १४ | समाधानम् ... ... ३०४ १ कविशिक्षा ... ... २९१ ११ | विधानम् ... ... ३०४ ९ अर्थोपक्षेपका २९२ १६ | परिभावना ... ... ३०४ १५ विष्कम्भकः ... ... २९३ १ | उद्भेदः ... ... ३०४ १९ प्रवेशकः ... ... २९३ ८ | करणम् ... ... ३०५ ४ चूलिका ... ... २९३ १३ | भेदः ... ३०५ ७ अङ्कावतारः ... २९४ ४ | प्रतिमुखसन्धिभेदा. ... ३०५ ११ अङ्कमुखम् ... ... २९४ ९ | तत्र, विलास. ... ३०५ १६ अङ्कमुखे मतभेदः ... २९४ १४ | परिसर्पः ... ... ३०६ ३ कविशिक्षा ... ... २९५ ३ | विधुतम् ... ... ३०६ ७ अर्थप्रकृतय. ... ... २९५ १५ | तापनम् ... ... ३०६ १० बीजम् ... ... २९५ १९ | नर्म ... ... ... ३०७ ४ विन्दुः... ... ... २९६ ५ | नर्मद्युतिः ... ३०७ ८ पताका (वृत्तम्) ... २९६ ९ | प्रगमनम् ... ... ३०७ १४ प्रकरी... ... २९७ ९ | विरोधः ... ... ३०८ ३ कार्यावस्था ... ... २९८ ३ | पर्युपासनम् ... ... ३०८ ६ आरम्भः ... ... २९८ ६ | पुष्पम्... ... ... ३०८ १० प्रयत्नः ... ... २९८ ९ | वज्रम्... ... ... ३०८ १६ प्राप्त्याशा ... ... २९८ १४ | उपन्यासः ... ... ३०८ २० नियताप्तिः ... ... २९८ १८ | वर्णसंहारः ... ... ३०९ ७ फलयोगाः (फलागमः) २९९ ३ | गर्भसंधिभेदा. ... ३१० २ संधिः .. ... ... २९९ ९ | तत्र, अभूताहरणम् ... ३१० ५ संधिभेदाः ... ... २९९ १३ | मार्गः ... ... ... ३१० ११ तत्र, मुखम् ... ... २९९ १६ | रूपम् ... ... ... ३१० १५ प्रतिमुखम् ... ... २९९ १९ | उदाहरणम् ... ... ३१० १९ गर्भः ... ... ... ३०० ५ | क्रमः ... ... ... ३११ ६ विमर्शः ... ... ३०० १६ | संग्रहः ... ... ३११ ११ निर्वहणम् (उपसंहतिः) ३०१ ६ | अनुमानम् ... ... ३११ १५ मुखसंधिभेदा. ... ३०१ १४ | प्रार्थना ... ... ३१२ ३

पृष्ठम् पङ्क्ति पृष्ठम् पङ्क्ति भयानक ............ १८९ १४ गुणीभूतव्यङ्ग्यस्य भेदनि- बीभत्स ............ १९० ९ रूपणम् ............ २३८ ४ अद्भुत ............ १९१ ४ पञ्चमपरिच्छेदे— शान्त ............ १९२ ४ व्यञ्जनासत्त्वम् ......... २५१ ३ दयावीरगच्छान्तस्य भेदा- अभिमतो व्यञ्जनाया वा- ख्यानम् .......... १९३ २ च्याद् भेदः ......... २५७ ९ शान्तस्य रसत्वस्थापनम् १९३ ११ अविनाभावगत्या रसादिप्रति- वत्सल ............ १९४ १४ पादनेऽनुमाननिरूपणम् २६० २ रसानां मिथो विरोधाख्यानम् १९५ १९ रसादिव्यङ्ग्यावगतेऽनुमान- भाव ............. १९७ ३ व्यापारप्रतिपादनम् ... २६२ १ रसाभासभावाभासौ .. १९९ १० व्यञ्जनोद्धार ........ २७१ ४ अनौचित्यदर्शनम् ... १९९ १६ षष्ठपरिच्छेदे— भावशान्त्यादि ..... २०२ १२ काव्यस्य दृश्यश्रव्यभेदौ ... २७२ ४ चतुर्थपरिच्छेदे— रूपकसंज्ञाकारणम् ..... २७२ ७ काव्यभेदौ ........ २०६ ३ अभिनय ............ २७२ १० अभिधामूलध्वनि ⎫ रूपकभेदा ........... २७३ १ लक्षणामूलध्वनि ⎭ .. २०७ ३ उपरूपकभेदा ......... २७३ ३ लक्षणामूलध्वनेर्भेदा . २०८ २ नाटकलक्षणम् ........ २७३ ११ अभिधामूलध्वनेर्भेदा . २१० १२ अङ्कलक्षणम् ......... २७५ ४ सलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्य ध्वने- गर्भाङ्कलक्षणम् ....... २७६ ७ स्त्रैविध्यम् ....... २११ १० नाटकरचनापरिपाटी ..... २७६ १५ शब्दशक्त्युद्भवव्यङ्ग्यस्य पूर्वरङ्ग ............ २७६ १६ द्वैविध्यम् ......... २१२ ७ नान्द्या आवश्यकत्वम् ... २७७ १ अर्थशक्त्युद्भवव्यङ्ग्यस्य नान्दीस्वरूपम् ........ २७८ १ द्वादशभेदा ....... २१४ ९ नान्द्यनन्तरैतिकर्तव्यता .. २८२ १ शब्दार्थशक्त्युद्भवव्यङ्ग्यस्यै- भारतीवृत्ति .......... २८३ ४ कविधत्वाख्यानम् .. २२० ४ भारतीवृत्तेरङ्गानि ..... २८३ ध्वनेरष्टादशविधत्वनिरू- आमुख (प्रस्तावना) ... २८३ ११ पणम् ........... २२१ ३ प्रस्तावनाभेदा ........ २८४ अर्थशक्त्युद्भवध्वने प्रब- उद्घात्य(त)क ....... २८४ न्धेऽतिदेश ....... २२९ ७ कथोद्घात .......... २८५ पदांशादिष्वसलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्य- प्रयोगातिशय ........ २८६ स्याख्यानम् ...... २३१ १ प्रवर्तकम् ........... २८७ ध्वनिभेदाख्यानम् ... २३३ ८ अवलगितम् ......... २८७ गुणीभूतव्यङ्ग्यम् ... २३८ २ नखकुट्टमितिनिरूपणम् . २८७ १६

[Page Header] ५

[Column 1 / Left] पृष्ठस्य | पहौ वस्तुनों द्वैविध्याख्यानम् | २८८ | ६ प्रासङ्गिकवस्तुकीर्तनम् | २८८ | ११ पताकास्थानम् ... | २८८ | १६ प्रथमं पताकास्थानम्... | २८८ | १९ द्वितीयं पताकास्थानम् | २८९ | ९ तृतीयं पताकास्थानम् | २९० | १ चतुर्थं पताकास्थानम् | २९० | १४ कविशिक्षा ... ... | २९१ | ११ अर्थोपक्षेपकाः | २९२ | १६ विष्कम्भकः ... ... | २९३ | १ प्रवेशकः ... ... | २९३ | ८ चूलिका ... ... | २९३ | १३ अङ्कावतारः ... ... | २९४ | ४ अङ्कमुखम् ... ... | २९४ | ९ अङ्कमुखे मतभेदः | २९४ | १४ कविशिक्षा ... ... | २९५ | ३ अर्थप्रकृतयः ... ... | २९५ | १५ बीजम् ... ... | २९५ | १९ विन्दुः... ... ... | २९६ | ५ पताका (वृत्तम्) ... | २९६ | ९ प्रकरी... ... ... | २९७ | ९ कार्यावस्था ... ... | २९८ | ३ आरम्भः ... ... | २९८ | ६ प्रयत्नः ... ... | २९८ | ९ प्राप्त्याशा ... ... | २९८ | १४ नियताप्तिः ... ... | २९८ | १८ फलयोम. (फलागम.) | २९९ | ३ संधिः... ... ... | २९९ | ९ संधिभेदाः ... ... | २९९ | १३ तत्र, मुखम् ... ... | २९९ | १६ प्रतिमुखम् ... ... | २९९ | १९ गर्भः ... ... | ३०० | ५ विमर्शः ... ... | ३०० | १६ निर्वहणम् (उपसंहृतिः) | ३०१ | ६ मुखसंधिभेदाः ... | ३०१ | १४

[Column 2 / Right] पृष्ठस्य | पहौ तत्र, उपक्षेपः ... | ३०१ | १८ परिकरः ... ... | ३०२ | ६ परिन्यासः ... ... | ३०२ | १२ विलोभनम् ... ... | ३०३ | ५ युक्तिः... ... ... | ३०३ | ११ प्राप्तिः... ... | ३०३ | १६ समाधानम् ... ... | ३०४ | १ विधानम् ... ... | ३०४ | ९ परिभावना ... ... | ३०४ | १५ उद्भेदः ... ... | ३०४ | १९ करणम् ... ... | ३०५ | ४ भेदः ... ... ... | ३०५ | ७ प्रतिमुखसंधिभेदाः ... | ३०५ | ११ तत्र, विलासः ... | ३०५ | १६ परिसर्पः ... ... | ३०६ | ३ विधूतम् ... ... | ३०६ | ७ तापनम् ... ... | ३०६ | १० नर्म ... ... ... | ३०७ | ४ नर्मद्युतिः ... ... | ३०७ | ८ प्रगमनम् ... ... | ३०७ | १४ विरोधः ... ... | ३०८ | ३ पर्युपासनम् ... ... | ३०८ | ६ पुष्पम्... ... ... | ३०८ | १० वज्रम्... ... ... | ३०८ | १६ उपन्यासः ... ... | ३०८ | २० वर्णसंहारः ... ... | ३०९ | ७ गर्भसंधिभेदाः ... | ३१० | २ तत्र, अभूताहरणम् ... | ३१० | ५ मार्गः... ... ... | ३१० | ११ रूपम्... ... ... | ३१० | १५ उदाहरणम् ... ... | ३१० | १९ क्रमः ... ... ... | ३११ | ६ संग्रहः ... ... | ३११ | ११ अनुमानम् ... ... | ३११ | १५ प्रार्थना ... ... | ३१२ | ३

पृष्ठम् पङ्क्ति पृष्ठम् पङ्क्ति ....... . १८९ १४ गुणीभूतव्यङ्ग्यस्य भेदनि- ....... .. ... १९० ९ रूपणम् ... ... ... २३८ ....... . ... १९१ ४ पञ्चमपरिच्छेदे- ....... . .. १९२ ४ व्यञ्जनास्वरूपम् ... ... २५१ .... भेदः- अभिधातो व्यञ्जनाया पा- ....... .. .. १९३ २ र्थक्ये हेतवः ... ... २५७ ....... १९३ ११ अभिधालक्षणयो रसादिप्रति- ....... १९४ १५ पादनेऽसमर्थत्वनिरूपणम् २६० ....... १९५ १५ रसादिव्यङ्ग्याव्यङ्गेऽनुमान- ....... ... १९६ ३ स्याक्षमत्वप्रतिपादनम् २६२ ....... .. १९९ १० व्यञ्जनोपसंहार ... ... २७१ ....... . १९९ १८ षष्ठपरिच्छेदे- ....... ... २०२ १२ काव्यस्य दृश्यश्रव्यभेदौ २७२ चतुर्थपरिच्छेदे- रूपकलक्षणम् ... ... २७२ ....... २०३ ३ अभिनय . ... ... २७२ ....... २०५ ३ रूपकभेदाः ... ... २७३ ....... २०८ २ उपरूपकभेदाः ... ... २७३ ....... २१० १० नाटकलक्षणम् ... ... २७३ ....... .. ... २१५ १० अङ्कलक्षणम् • ... ... २७५ ....... ... ... गर्भाङ्कलक्षणम् ... ... २७६ ....... २२५ ४ नाटकरचनापरिपाटी... २७८ ....... ... ... वृत्तिः . ... ... २७६ ....... २२७ ५ नान्दी शब्दस्वरूपम् २८० ....... ... .. प्ररोचनास्वरूपम् ... ... २८० ....... २२८ ६ प्रस्तावरूपविभावरचना २८१ ....... ... ... प्रवर्त्तकम् ... ... ... २८३ ....... २३० ३ अवलगितम् ... ... ... २८३ ....... ... ... प्रयोगातिशयः (प्ररोचना) ... २८३ ....... ... ... ... ... ... ... २८४ ....... २३२ ५ ... ... ... ... २८८ ....... ... ... ... ... ... ... २८९ ....... २३४ ६ ... ... ... ... २९० ....... २३५ २ ... ... ... ... २९१ ....... २३६ ५ ... ... ... ... २९२ ....... २३८ २ ... ... ... ... २९३

७ पृष्ठम् पङ्क्ति | पृष्ठम् सनयः ... ... ३३६ ९ | अक्षमा ... ... ३४५ दृष्टान्तः ... ... ३३६ १२ | गर्वः ... ... ३४५ तुल्यतर्कः ... ... ३३७ ३ | उद्यमः ... ... ३४५ प्रदीपकः ... ... ३३७ ७ | आश्रयः ... ... ३४५ निदर्शनम् ... ... ३३७ १२ | उत्थाननम् ... ... ३४५ अभिप्रायः ... ... ३३८ ४ | स्पृहा ... ... ३४६ प्राप्तिः ... ... ३३८ ८ | क्षोभः ... ... ३४६ विचारः ... ... ३३८ ११ | पश्चात्तापः ... ... ३४६ दिष्टम् ... ... ३३८ १६ | उपपत्तिः ... ... ३४६ उपदिष्टम् ... ... ३३९ ४ | आशंका ... ... ३४६ गुणातिपातः ... ... ३३९ १० | अध्यवसायः ... ... ३४७ गुणातिशयः ... ... ३३९ १४ | विसर्पः ... ... ३४७ विशेषणम् ... ... ३४० १ | दोषः ... ... ३४७ निरुक्तिः ... ... ३४० ५ | उत्तेजनम् ... ... ३४७ सिद्धिः ... ... ३४० ८ | परिवादः ... ... ३४७ भ्रंशः ... ... ३४० १२ | नीतिः ... ... ३४८ विपर्ययः ... ... ३४० १६ | अर्थविशेषणम् ... ... ३४८ दाक्षिण्यम् ... ... ३४१ ४ | प्रोत्साहनम् ... ... ३४८ अनुनयः ... ... ३४१ ९ | साहाय्यम् ... ... ३४८ माला ... ... ३४१ १२ | अनुवर्तनम् ... ... ३४९ पूर्वपक्षः ... ... ३४१ १८ | अनुदर्शनम् ... ... ३४९ गर्हणम् ... ... ३४२ ७ | साक्षिणम् ... ... ३४९ पृच्छा ... ... ३४२ ११ | यत्नः ... ... ३४९ प्रसिद्धिः ... ... ३४२ १५ | परिकरः ... ... ३४९ प्रत्यवस्करः ... ... ३४३ १८ | चेष्टितम् ... ... ३५० उद्धर्षः ... ... ३४३ २ | प्राप्तिः ... ... ३५० अनुज्ञा ... ... ३४३ ४ | प्रसङ्गरः ... ... ३५० लेशः ... ... ३४३ ६ | भ्रंशः ... ... ३५० सङ्घातः ... ... ३४३ ८ | प्रलोभः ... ... ३५० याचना ... ... ३४३ १२ | गर्हणम् ... ... ३५० सन्देहः ... ... ३४३ १४ | युक्तिविशेषोक्तयः ... ३५१ अक्षमः ... ... ३४३ १८ | उपाङ्गम् ... ... ३५१ ... ... ... ३४४ २ | समञ्जनम् ... ... ३५१ ... ... ... ३४४ ५ | अर्थगौरवम् ... ... ३५१ प्रत्युत्पन्नः ... ... ३४४ ८ | ... ... ... ३५१

पृष्टस्य पङ्क्तौ पृष्टस्य पङ्क्तौ क्षितिः ... ... ३१२ १४ | फलानिरूपणम् ... ३२२ त्रो (तो) टकम् ... ३१२ १८ | अङ्गप्रशंसा ... ३२२ अविचलम् ... ३१३ ३ | रसव्र्यत्ययानुरोधेनाङ्गाना उद्वेगः ... ३१३ ६ | संनिवेशरूपणम् ... ३२२ १ विद्रवः ... ३१३ १० | वृत्तयः ... ३२३ १ विमर्शसन्धिभेदाः ... ३१३ १४ | तत्र, कैशिकी... ... ३२३ १४ तत्र, अपवादः ... ३१३ १७ | कैशिक्या अङ्गानि ३२३ १७ सफेटः ... ३१४ ३ | तत्र, नर्म ... ३२३ १८ व्यवसाय.... ... ३१४ ११ | नर्मस्फूर्जः ... ३२४ १ द्रव. ... ३१४ १५ | नर्मस्फोटः ... ३२५ ४ द्युति. ... ३१५ ३ | नर्मगर्भः ... ३२५ १२ शक्तिः ... ३१५ ९ | सात्वती ... ३२५ १८ प्रसङ्गः ... ३१५ १६ | सात्वत्या अङ्गानि... ३२६ २ खेदः ... ३१६ ९ | तत्र, उत्थापकः ... ३२६ ४ प्रतिषेधः ... ३१६ १६ | सांघातः ... ३२६ १० विरोचनम् ... ३१७ ५ | संलापः ... ३२६ १४ प्ररोचना ... ३१७ ११ | परिवर्तकः ... ३२७ ३ आदानम्... ... ३१८ १ | आरभटी ... ३२७ ८ छादनम् ... ३१८ ८ | आरभट्या अङ्गानि ... ३२७ १० निर्वहणसन्धिभेदाः ... ३१८ १४ | तत्र, वस्तुत्थापनम् ... ३२७ ११ तत्र, सन्धिः ... ३१८ १९ | सफेटः ... ३२७ १८ विबोधः ... ३१८ २३ | संक्षिप्तः ... ३२८ १ ग्रथनम् ... ३१९ ७ | अवपातनम् ... ३२९ ३ निर्णयः ... ३१९ १२ | नाट्योक्तयः ... ३२९ ९ परिभाषणम् ... ३१९ २० | नामकरणम् ... ३३० २ कृतिः . ... ३२० ३ | नाट्यपरिभाषा ... ३३१ १ प्रसादः ... ३२० ७ | भाषाविभागः... ... ३३३ ३ आनन्दः ... ३२० ९ | षट्त्रिंशल्लक्षणादीनामा- समयः ... ३२० १२ | ख्यानम् ... ३३४ १३ गूहन . ... ३२० १५ | लक्षणानामुद्देशः ... ३३४ १८ भाषणम् ... ३२० २२ | तत्र, भूषणम्... ... ३३५ ६ पूर्ववाक्यम् ... ३२१ २ | अक्षरसंघातः ... ३३५ १० काव्यसंहारः ... ३२१ ५ | शोभा ... ३३५ १३ प्रशस्तिः ... ३२१ ७ | उदाहरणम् ... ३३६ १ पु.पञ्चाङ्गोपसंहारः ... ३२१ १८ | हेतु ... ३३६ ६

॥ श्रीः ॥ —————— श्रीमद्विश्वनाथकविराजप्रणीतः साहित्यदर्पणः । श्रीमद्रामचरणतर्कवागीशकृतया विवृत्या समेतः । —————— प्रथम परिच्छेद । ग्रन्धारम्भे निर्विघ्नेन प्रारिप्सितपरिसमाप्तिकामो वाङ्मयाधिकृततया वाग्देवतायाः साम्मुख्यमाधत्ते— विवृतिः । वाग्देवी ... वरदा ... पदम् । ... ददतु ... भुवनम् ॥ ... ... ... ... ... ... ... ... इत्यादिना इति । ... ... ...

१२ पृष्ठस्य पङ्क्तौ | पृष्ठस्य समम्... ... ... ५९५ १ | समुच्चयः ... ... ६०७ विचित्रम् ... ... ५९५ ७ | समाधिः ... ... ६०९ अधिकम् .. ... ५९५ ११ | प्रत्यनीकम् ... ... ६०९ अन्योन्यम् ... ... ५९६ ९ | प्रतीपम् . ... ६०९ विशेष. . ... ५९६ १२ | मीलितम् .. . ... ६११ व्याघातः ... ... ५९७ १० | सामान्यम् ... ... ६११ कारणमाला ... ... ५९८ ७ | तद्गुणः ... ... ६१२ मालादीपकम्... ... ५९८ १२ | अतद्गुण. ... ... ६१२ एकावली ... ... ५९९ २ | सूक्ष्मम् ... ... ६१३ सार. ... ... ५९९ १४ | व्याजोक्ति· . ... ६१४ यथासंख्यम् .. ... ६०० ४ | स्वभावोक्ति ... ६१५ पर्याय. ... ... ६०१ १ | भाविकम् ... ... ६१६ परिवृत्तिः ... ... ६०२ ४ | उदात्तम् ... ... ६१८ परिसंख्या ... ... ६०२ १४ | रसवदाद्यलंकाराः ... ६१८ उत्तरम् ... ... ६०४ ३ | भावोदयाद्यलंकारा. ... ६१९ १ अर्थापत्तिः ... ... ६०५ १ | संसृष्टिसंकरालंकारौ ... ६२२ विकल्पः ... ... ६०५ १३ | ग्रन्थालंकारश्लोकौ ... ६३२

प्रथमः परिच्छेदः । ३ अस्य ग्रन्थस्य काव्याङ्गतया काव्यफलैरेव फलवत्त्वमिति काव्य- फलान्याह— चतुर्वर्गफलप्राप्तिः सुखादल्पधियामपि । काव्यादेव यतस्तेन तत्स्वरूपं निरूप्यते ॥ २ ॥ पारमार्थिकात् । एतन्मते सर्वमेव विशिष्टफलम्भव इति सर्वं समञ्जसम् ॥ ग्रन्थस्य- प्रयोजनवत्त्वं दर्शयति—अस्येति । प्रकृतग्रन्थस्येत्यर्थः । काव्याङ्गतया का- व्यस्वरूपनिरूपणद्वाराङ्गतया । काव्यफलैरिति 'काव्येन यशस्यर्थकृते व्यवहारविदे' इत्यादि । काव्यफलैरेवान्वितस्येत्यन्वितम् । यथा दर्शपूर्णमासानां प्रयाजादीनां दर्शपूर्णमासफलैरेव फलवत्त्वं तथास्यापीति भावार्थः । ननु प्रयाजादीनामदृष्ट- सम्पादकतया परमापूर्वं प्रवृत्त्यान्य सम्भवन्तीति तत्र तथास्तु प्रकृते तु काव्यस्य काव्य- गुणादोषाणामुपदेशकाव्येन बहुकृतं परमाश्चर्यमभजत् तस्य तद्ग्रन्थकर्त्तुः तादृशोपदेशात् काव्यस्वरूपज्ञानं सिद्धं ततश्चास्मद्ग्रन्थस्य प्रयोजनं न भवतीत्यत आह—सुखादिति । सुखादल्पधियामपि काव्यादेव चतुर्वर्ग- फलप्राप्तिर्भवतीत्यन्वयः । अल्पधियां मन्दबुद्धीनां 'धियामल्पिष्ठानाम्' इति पाठान्तरम् तदप्यल्पधियामित्यर्थकम् । एतद् ग्रन्थकृत्यं स्पष्टयन् ग्रन्थस्य साक्षाद्विधेयतामपि दर्शयति—यत इति । यतः काव्येभ्यश्चतुर्वर्गप्राप्तिर्भवतीत्यर्थः ततस्तेन—हेतुनेति । काव्यं सुखेन ज्ञायते नान्यथा इत्यर्थः ।

६ साहित्यदर्पणे 'त्रिवर्गसाधनं नाट्यम्' इति च । विष्णुपुराणेऽपि— 'काव्यालापाश्च ये केचिद्गीतकान्यखिलानि च । शब्दमूर्तिधरस्यैते विष्णोरंशा महात्मनः ॥' इति । तेने हेतुना तस्य काव्यस्य स्वरूपं निरूप्यते । एतेनाभिधेयं च प्रदर्शि- तम् । तत्किस्वरूपं तावत्काव्यमित्यपेक्षायां कश्चिदाह—'तददोषौ शब्दार्थौ कृतिजन्यन्यतरजनक संस्कारविशेष ॥ त्रिवर्गो धर्मार्थकाम । नाट्यमभिनय- प्रधानं नाटकादि ॥ काव्यालापा इति । रसव्यञ्जकाः शब्दार्था इत्यर्थ ॥ कारि- कास्थं 'तेन-' इत्यादि व्याख्यायते—तेनेत्यादि । एतेन 'चतुर्वर्गफलप्राप्ति-' इत्यादिश्लोकेन । अभिधेयं चेति । चकारेण प्रयोजनसम्बन्धयोर्लाभ । सम्ब- न्धश्चात्र प्रयोजनाभिधेययो कार्यकारणभावरूप ॥ कश्चिदिति । काव्यप्रकाशकृत कारिकाकार इत्यर्थः । तदिति । काव्यमित्यर्थ । शब्दार्थाविति । विनिगमना- विरहेण उपस्थापकत्वसंवन्धेनार्थविशिष्ट शब्द । उपस्थाप्यत्वसंवन्धेन शब्दविशिष्ट- थार्थं. काव्यमित्यर्थ । अत्र शब्दार्थयोर्विशेषणविशेष्यभावे व्यञ्जकत्वाव्यञ्जकत्वाभ्यां वैचित्र्यविशेषरूपालंकारप्रयोजकत्वाप्रयोजकत्वाभ्यां प्रधानाप्रधानभावो नियामक । न च यत्रोभयोर्व्यञ्जकत्व वैचित्र्यविशेषाधायकत्वं वा तत्र का गतिरिति वाच्यम् । बाहुल्येन व्यञ्जकत्वेन चमत्कारातिशायाधायकत्वेन वा तत्र व्यवहारोपपत्ते । नच तथापि यत्र व्यञ्जकयोर्वैचित्र्यविशेषप्रयोजकयोर्वा तुल्यत्व तत्र व्यवहारानुपपत्ति

1. स्वरूपमिति । वस्तुनो मत्रस्येव काव्यस्य तद्विदा व्यवहारमन्तरेण किर्मा निर्दुष्ट लक्षणं नास्ति । तत. सुन्दोपसुन्दन्यायेन सर्वाणि लक्षणानि खण्डितानि भवन्ति ग्रन्थकारैरपि महत्या आरभट्या यल्लक्षण स्थिरीकृत तदपि लक्ष्यासंग्राहकत्वेन परै खण्डितमेव । तदेतद् यथावसर निरीक्षणीयम् । एव यदधिकलक्ष्यसग्राहकं तदे लक्षणं व्यवदार्यम् । तादृशू शब्दार्थावेव । उक्त चाचार्यरुद्रेन 'ननु शब्दार्थी काव्य- इत्यादि । तत्र शब्दार्थयो. परिष्कारका गुणात्लकारादयो द्रष्टव्याः । एतदादि पर्य लोच्यैव 'अविकनं काव्यमातुन्नच्छाव्दार्या वगाहन्ते स्पष्टम् । तावपि लक्ष्याभिमतार्थ स्फुरण सामर्थ्याव. ॥' इति निरडन् । इह आत्मत्वव्यापदेशोऽर्थभागस्यैव वास्तविक मारभूतत्वात् । अन्यम्य तु औपचारिक इत्यपि बोद्धव्यम् ॥ 2 काव्यप्रकाशेनेति । वृत्तिकार एव कारिकाकार. । तथाहि—'माला तु पूर्वव इति काव्यप्रकाशगताया 'पूर्ववत्' इति कथनेन वृत्तिकारकारिकाकारयोरेकत्व । वृत्तिगतादर्शितमालोपमायाः 'पूर्ववत्' इति दृष्टान्ततयोपन्यास. सगच्छते । 'मालोप- मा दर्शिता वृत्तिकृता तु ना दृष्टान्तीकृतेति वृत्तिकारकारिकाहतोरैक्य मयमेन रा- मादिक मुचिन्तू ॥' इति सुधासागर भीमसेनदीक्षिता अपि वदन्ति ॥ १ ग्रन्थ., 'इति' इति चतुर्थपुस्तके नास्ति । २ 'तेन-' इत्यादि 'पुन क्वापि, इ- ति. काव्यप्रकाशगतायाः ३ तत्तद्ग्रन्थमूलतो ज्ञेयम् ४ 'आह' इति म घ-पुस्त 'अथ सन्दर्भार्थे -' इत्यादि । ५ 'काव्यप्रकाशकृत' इत्यत पर पुस्तकान्तरे नास्ति

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है (पृष्ठ रिक्त है)।

६ साहित्यदर्पणे 'त्रिवर्गसाधनं नाट्यम्' इति च । विष्णुपुराणेऽपि- 'काव्यालापाश्च ये केचिद्गीतकान्यखिलानि च । शब्दमूर्तिधरस्यैते विष्णोरंशा महात्मनः ॥' इति । तेन हेतुना तस्य स्वरूपं साम्प्रतं निरूप्यते। एतेनाभिधेयं च प्रदर्शितम्। तत्किंस्वरूपं तावत्काव्यमित्यपेक्षायां कश्चिदाह- 'तददोषौ शब्दार्थौ कृतिशक्यन्यतरजनक-सहकारिविशेषः ॥ त्रिवर्गो धर्मार्थकामाः। नाट्यमभिनय- प्रधानं नाटकादि ॥ काव्यालापा इति। गद्यपद्यात्मकाः शब्दार्था इत्यर्थः ॥ कारि- कास्थं 'तेन-' इत्यादि व्याख्यायते-तेनेत्यादि । एतेन 'चतुर्वर्गफलप्राप्ति-' इत्यादिश्लोकेन । अभिधेयं चेति । चकारेण प्रयोजनमन्वयीत्यंगम् । सम्ब- न्धश्चात्र प्रयोजनाभिधेययोः कार्यकारणभावरूपः ॥ कश्चिदिति । काव्यप्रकाशकृत- कारिकाकार इत्यर्थः । तदिति । काव्यमित्यर्थः । शब्दार्थाविति । विनिगमना- विरहेण उपस्थापकत्वसम्बन्धेनान्विविशिष्ट शब्दः । उपस्थाप्यतासम्बन्धेन शब्दविशिष्टोऽ- र्थार्थः काव्यमित्यर्थः । अत्र शब्दार्थयोर्विशेषणविशेष्यभावे व्यञ्जकताव्यञ्जकत्वाभ्यां वैचित्र्यविशेषरूपालंकारप्रयोजकताप्रयोजकताभ्यां प्रधानाप्रधानभावो नियामकः । न च यत्रोभयोर्व्यञ्जकत्वं वैचित्र्यविशेषाधायकत्वं वा तत्र का गतिरिति वाच्यम् । बाहुल्येन व्यञ्जकत्वेन चमत्कारातिशायाधायकत्वेन वा तत्र व्यवहारोपपत्तेः । नच तथापि यत्र व्यञ्जकयोर्वैचित्र्यविशेषप्रयोजकयोर्वा तुल्यत्वं तत्र व्यवहारानुपपत्ति- १. स्वरूपमिति । वस्तुतो गव्यस्येव काव्यस्य तद्दिदा व्यवहारमन्तरेण किमपि निर्दुष्टं लक्षणं नास्ति । ततः सुन्दोपसुन्दन्यायेन सर्वाणि लक्षणानि खण्डितानि भवन्ति । ग्रन्थकारैरपि महत्या आरभट्या यल्लक्षणं स्थिरीकृतं तदपि लक्ष्यासङ्ग्राहकत्वेन परैः खण्डितमेव । तदेतद् यथावसरं निरीक्षणीयम् । एव यदधिकलक्ष्यसङ्ग्राहकं तदेव लक्षणं व्यवहार्थम् । तादृक् शब्दार्थानेव । उक्तं चाचार्यरुद्रटेन 'ननु शब्दोऽर्थो काव्य-' इत्यादि । तत्र शब्दार्थयोः परिष्कारका गुणास्तकारादयो द्रष्टव्याः । एतदादि पर्या- लोच्यैव 'कविकर्म काव्यमाहुस्तच्चादर्थौ वगाहते स्पष्टम् । तावपि लक्ष्याभिमतानि त्युक्तं शास्त्रसद्भाव- ॥' इति निबध्नन् । इह आत्मत्वव्याप्यदेशोऽर्थभागस्यैव वास्तविकः, सारभूतत्वात् । अन्यस्य तु औपचारिक इत्यपि बोद्धव्यम् ॥ २. काव्यप्रकाशेति । वृत्तिकार एव कारिकाकारः । तथाहि-'माला तु पूर्ववत्' इति काव्यप्रकाशकारिकायाः 'पूर्ववत्' इति कथनेन वृत्तिकारकारिकाकारयोरेकत्व एव वृत्तिमात्रप्रदर्शितमालोपमायाः 'पूर्ववत्' इति दृष्टान्ततयोपन्यासः संगच्छते । 'मालोपमा लक्षिता कारिकायां तु सा दृष्टान्तीकृतेति वृत्तिकृत्कारिकाकृतोरैक्यं स्वयमेव राजा- र्टैः सूचितम् ॥' इति सुधासागरे भीमसेनदीक्षिता अपि वदन्ति ॥ क स, 'अपि' इति घ पुस्तके नास्ति २ 'तेन-' इत्यादि 'पुनः क्वापि, इति' ऽन्तो ग पुस्तके नास्ति ३ 'तावत्' ग पुस्तके नास्ति ४ 'आह' क ख घ-पुस्तकेषु ५ 'अथ शब्दार्थयो -' इत्यादि 'विशेष्यतोपगमात्' इत्यन्तः पाठ पुस्तकान्तरे नास्ति

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe. Please provide an image that contains text.

Here is the complete Devanagari transcription of the page:

२८ साहित्यदर्पणे आसत्तिर्बुद्ध्याविच्छेदः । बुद्धिविच्छेदेऽपि वाक्यत्वे इदानीमुच्चारितस्य देवदत्तशब्दस्य दिनान्तरोच्चारितेन गच्छतीति पदेन संगतिः स्यात् । अत्राकाङ्क्षायोग्यतयोरात्मधर्मत्वेऽपि पदोच्चयधर्मत्वमुपचारात् । वाक्योच्चयो महावाक्यम्— योग्यताकाङ्क्षासत्तियुक्त इत्येव । 'विमलं जलं, नद्या कच्छे महिषश्चरति' इत्यत्र नद्या इति पदार्थोपस्थितेर्जलमिति पदार्थेनान्वयबोधे सति सिद्धे 'इच्छाविरहात्' इति न्यायेन 'कच्छे' इत्यनेन श्रोतुरन्व- यबोधे इच्छाविरहः । यदि पुनरुभयान्वयेच्छया प्रयुज्यते तदा 'नद्या' इत्यस्य काकाक्षि- गोलकन्यायादनुपङ्गाद्वा 'कच्छे' इत्यनेन सन्वयाद्गृहीतवक्तृतात्पर्यस्य श्रोतुरुभयान्वय- बोधेच्छा संभवतीति ध्येयम् । आसत्तिमाह—आसत्तिरिति । बुद्धे पदार्थोपस्थि- तेरविच्छेदोऽव्यवधानम् । अव्यवहितपदार्थोपस्थितिरिति तात्पर्यार्थः । व्यवधानं च का- लबाहुल्येन प्रकृतानुपयोगिपदार्थोपस्थित्या च संभवति । तत्राद्यमाह—बुद्धीति । वाक्यत्वे वाक्यत्वस्वीकारे । दिनान्तरेत्यत्यन्तव्यवदर्शनार्थम् । प्रहरादिव्यवधा नेनाप्यनासन्नत्वं बोध्यम् । संगतिर्वाक्यव्यवहारोपयोगिमेलकः । द्वितीयं यथा— 'गिरिर्भुक्तमग्निमान्देवदत्तेन' इत्यत्र गिरिरग्निमान्, भुक्तं देवदत्तेनेति वाक्यार्थबोध द्वयं प्रकृतम् । तत्र प्रथमानुयोगिन्या भुक्तमिति पदार्थोपस्थित्या, द्वितीयानुयोगिन्या अग्निमानिति पदार्थोपस्थित्या व्यवधानम् । प्रकृतोपयोगिपदार्थोपस्थित्या व्यवधाने ल्वासत्तिरस्त्येव । तेन 'अश्वेन ग्रामं गच्छति' इत्यादौ ग्रामपदार्थोपस्थितिव्यवधानेऽपि अश्वपदस्य गच्छतीत्यनेनासत्तिरव्याहतैव । स्वार्थेबोधसमाप्तत्वमपि पदोच्चयविशेषणं बोध्यम् । तेन 'शून्यं वासगृहं-' इत्यादिभागस्य न वाक्यत्वम् । योग्यताकाङ्क्षयोः पदो- च्चयधर्मत्वमुपपादयति—आकाङ्क्तेति । आकाङ्क्षाया इच्छारूपत्वाद्विपरीतबुद्ध्यभाव- रूपयोग्यतायाश्चात्मनिष्ठतयान्वयबोधहेतुत्वादात्मवृत्तित्वमेव । उपचारात्स्वजन्यज- नकत्वरूपपरम्परासंबन्धात् । एकपदार्थीयापरपदार्थसद्भावरूपयोग्यतायास्तु पदार्थध- र्मत्वेऽपि स्वाश्रयोपस्थापकत्वसंबन्धेन पदोच्चयधर्मत्वमेवावगन्तव्यम् । निरुक्तासत्तेर- प्यात्मधर्मत्वात् तत्राप्येषैव रीतिरनुसर्तव्या । यदि पुनः समभिव्याहारविशेष आकाङ्क्षा, अव्यवधानोच्चरितत्वमासत्तिः, तदानयोः साक्षादेव पदोच्चयधर्मत्वमित्यास्तां विस्तरः । महावाक्यमाह—वाक्योच्चय इति । योग्यताद्यभावे महावाक्यत्वस्वीकारे 'चक्षुषा

1. उपेति । उपचारो लक्षणा । तात्पर्यानुपपत्तिश्चोपचारे बीजम् ॥ १ 'देव' ग. २ 'पदस्य' रा. ३. 'उच्चरितेन' घ. ४ 'तत्र' क. ५ 'योग्यता-' इति रा ग पुस्तके नास्ति, घ पुस्तके तु 'वाक्योच्चय -' इत्यस्य प्राग्दृश्यते ६ अव्यवहितपदार्थो पस्थितिरिति तात्पर्यार्थ' इति पुस्तकान्तरे नास्ति ७ 'प्रकृतोप- इत्यादिः -'अव्याहतैव' इत्यन्त पुस्तकान्तरे न दृश्यते ८ 'तात्मवृत्तित्वमेव । एकपदार्थे-दपदार्थसद्भावरूपयोग्यताया- स्तु पदार्थ- । उपचाराज्जन्यजनकत्वरूपपरम्परासम्बन्धात्स्वाश्रयोपस्थापकत्वान्न पदोच्चयधर्म त्वम्' इत्युल्लिख्यते पाठभेद पुस्तकान्तरे.

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है। यह पृष्ठ लगभग पूरी तरह रिक्त/सादा है।

३२ साहित्यदर्पणे प्रथमं प्रतिपद्यते, अनन्तरं च 'गां बधान' 'अश्वमानय' इत्यादावावापो- द्वापाभ्यां गोशब्दस्य 'सास्नादिमानर्थः' आनयनपदस्य च 'आहरणमर्थः' इति सङ्केतमवधारयति । क्वचिच्च प्रसिद्धपदसमभिव्याहारात्, यथा- 'इह प्रभिन्नकमलोदरे मधूनि मधुकरः पिवति' इत्यत्र । क्वचिदाप्तोप- न शब्दान्तरम् गवानयनगोचरं ज्ञानमनुमिनोति, तद्गोचरप्रवृत्तिं प्रति तद्गोचरज्ञानस्य हेतुत्वात्, तज्ज्ञानं शब्दं प्रति हेतुरीत्याज्ञायामुपस्थितत्वात् 'गामानय' इति शब्देन गवानयनहेतुतां कल्पयतीति भावः । अश्वमानयेत्यादाविति । अत्रापि ज्ञेयम् । आवापोद्वापाभ्यामिति । आवापोद्वापाभ्यामन्वयव्यतिरे- काभ्यां 'गां बधान' इत्यत्र गोपदसत्त्वे सास्नादिमत्पदार्थबोधः । आनयनपदव्यति- रेके तदर्थबोधाभावः । 'अश्वमानय' इत्यत्र गोपदव्यतिरेकेण सास्नादिमत्प- दार्थबोधाभावः । आनयनपदसत्त्वे आहरणपदार्थबोधः, इत्येवंरूपान्वयव्यतिरेका- भ्यामित्यर्थः सङ्केतमिति । सा चातिरिक्तैव न त्वस्माच्छब्दादयमर्थो बोद्धव्य इती- च्छात्मिका । ईश्वरस्याज्ञायाः पामरादीनामपि शाब्दबोधोदयादतिप्रसङ्गाच्च । अत एवा- धुनातनैः कल्पितसंज्ञापदानामपि सङ्केतः सङ्गच्छते । न चाशौचव्यपगमे पित्रा क्रियमाणैः संज्ञासंज्ञिसम्बन्धैश्चित्रादिपदानामपीश्वरसङ्केतितत्वमिति वाच्यम् । तत्र पितुरपि शक्तिग्राहकत्वान्नित्यादित्येतादृशादिपदानां सङ्केतासङ्गतिप्रसङ्गात् । त- त्त्वाग्रहात् पित्रादीनां सङ्केतः कल्प्यते 'अयं घटपदामिधेय' इत्यादिप्रती- तेर्न व्यभिचारादिति । क्वचिदिति । प्रसिद्धस्य गृहीतसङ्केतस्य पदस्य सम- भिव्याहारस्तद्विशिष्टाभिधायित्वेनान्वयः । प्रेक्षावद्भिः प्रायेण योग्यपदा- र्थानामेवान्वये प्रयुज्यत इत्यादिसम्बन्धेन प्रसिद्धपदार्थान्वययोग्यपदार्थे- ऽर्थबोधः क्रियत इत्यर्थः । एवञ्च यत्रायं योग्यतासम्बन्धोऽपि वक्तृत्वादर्थावि- शेषसद्भावादित्युक्तं नान्वयः न सान्निध्यात् । अनेकसम्बन्धादप्यनीत्यनुपदम् । एवम- ग्रेऽपि । प्रभिन्नेति । प्रकृष्टेत्यर्थः । 'इह कमले मधुकरो मधु पिबति' इति पदा- न्तरात् प्रसिद्धपदात्कमलेनेति मधुकरपदस्य भ्रमर एव सन्निकृष्टः । मक्षिकादौ तत्सत्त्वेऽपि वस्तुगत्यादृष्टविशेषात्सद्भावस्य सन्निकृष्टः । कमलसम्ब- न्धिन्यत्र मधु पिबतीति वाक्ये उक्तेन कमलपदसमभिव्याहारान्मधुकरपदस्य भ्रमरे सङ्केतो ज्ञायते । आप्तोपदेशाच्च प्रमाणवचनात् । प्रत्यक्षानुमानम् । व्या- प्यन्यायैर्युक्त्यापि प्रयोगस्य दृष्टत्वात् । तदुक्तम्—'शक्तिग्रहं व्याकरणोपमान- कोशाप्तवाक्याद् व्यवहारतश्च । वाक्यस्य शेषाद्विवृतेर्वदन्ति सान्निध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धाः ।' इति । तत्र व्याकरणाद्यथा धातुप्रकृतिप्रत्ययादिभ्यः प्रत्ययात् । विशिष्य- मानादन्वितशब्देभ्यस्तत्तदर्थाः प्रतीयन्ते तद्वयाकरणात् । अर्थः सास्नादिमान् स च गोपदप्रकृतिप्रत्ययरूपः सिद्धः । एवं हि बोध्यम् । उपमा- नाद्यथा—'यथा गौस्तथा गवयः' इति वाक्ये प्रसिद्धगोसादृश्यज्ञानात् गवयपद- स्य सङ्केतो गृह्यते । एवं 'पिकः कोकिलः' इति कोशात् पिकपदस्य कोकिले