भारतकोश
सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary

माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा

DevanagariHindipublished316 पृष्ठ

पृष्ठ 73, कुल 316 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 73

( ६४ ) सर्वदर्शनसंग्रहः । [- आर्हत- स्थावराणां च तदहिंसाव्रतं मतम् ॥ प्रियं पथ्यं वचस्तथ्यं सूनृतं व्रतमुच्यते । तत्तथ्यमपि नो तथ्यमप्रियं चाहितं च यत् ॥ अनादानमदत्तस्यास्तेयव्रतमुदीरितम् । वाह्या प्राणा नृणामर्थो हरता तं हता हि ते ॥ दिव्यौदार्यिककामानां कृतानुमतका- रितै ॥ मनोवाक्कायतस्त्यागो ब्रह्माष्टादशधा मतम् ॥ २४ ॥ संसार हेतु कर्मकी निवृत्ति सम्यक् चारित्र है यह सब अर्हत्ग्रन्थमे प्रपंचित है (सर्वयेत्यादि) निन्दित कर्मका सर्वथा त्याग चारित्र है वह अहिंसादि व्रतभेदसे पाँच प्रकार है. अहिंसा १ अपरिग्रह २ अस्तेय ३ ब्रह्मचर्य ४ सूनृत ५ यह पाँच हैं चर, वा स्थावररूप प्राणियोंको प्रमाद् अर्थात् क्रोध, मान, माया, लोभरूप चतु- र्विध कषायमे जीवित (दश इन्द्रियोंका) वियोग न करना अहिंसाव्रत है । अतएव तत्त्वार्थसूत्र “प्रमत्तयोगात्प्राणव्यपरोपणं हिंसा' इति ॥ प्रिय, हित, और सत्य- वचन सूनृत व्रत है तथ्य भी हो परन्तु अप्रिय ओर अहित हो तो उसको अस- त्यके समान जानना चाहिये । तथा च मनुः 'सत्यं ब्रूयात्प्रियं ब्रूयान ब्रूयात्सत्य- मप्रियम् । प्रियञ्च नानृतं ब्रूयादेष धर्म सनातन ॥” इति । तत्वार्थसूत्र “असदभिधानमनृतम्” इति । जो नहीं दिये हुए वस्तुको ग्रहण करना स्तेय (चोरी) है उससे भिन्न अस्तेय है क्योंकि धन प्राणियोंके बाह्य प्राण है अतः उस प्राणको हरनेसे प्राणी हत होता है । तथा च सूत्रम् 'अदत्तादानं स्तेयम्” इति । दिव्य और औदार्यिक कामको मन कर्म बचनसे त्यागना ब्रह्मचर्य है वह अठारह प्रकार है ॥ २४ ॥ सर्वभावेषु मूर्छायास्त्याग स्यादपरिग्रह । यदसत्स्वपि जायेत मूर्छया चित्तविप्लव ॥ भावनाभिर्भावितानि पञ्चभि पञ्चधा क्रमात् । महाव्रतानि लोकस्य साधयन्त्यव्ययं पदम् ॥” इति। भावनापञ्चकप्रपञ्चनं च प्ररूपितम् - "हास्यलोभभयक्रो- धप्रत्याख्यानैर्निरन्तरम् । आलोच्य भाषणेनापि भावयेत् सूनृतं व्रतम् ॥” इत्यादिना । एतानि सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मिलितानि । मोक्षकारणं न प्रत्येकं यथा रसायनसाधनानि सम्भूय रसायनफलं साधयन्ति न प्रत्येकम् ॥ २५ ॥