सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)
Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary
भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा
पृष्ठ 538, कुल 837 में से
संदर्भ में पढ़ेंएकोनविंशः परिच्छेदः ४७९ इन तत्त्वों से अणिमादिगुण युक्त सभी मन्त्रों की उत्पत्ति हुई है । ये सभी मन्त्र ज्ञानैश्वर्यादि षड्गुणों से तथा हृदयादि अङ्गमन्त्रों से युक्त हैं । इनकी संख्या का अन्त नहीं है ॥ १३४ ॥ भगवान् की आराधना करने वाले जनों के आत्मलाभ के लिये और अन्य जनों के मोह के लिये तथा उसके क्षय के लिये उन्हीं से निर्माण सहित सुषुप्ति, स्वप्न एवं जाग्रत् ये तीन पद व्यञ्जित हैं ॥ १३५ ॥ यह सारा जगत् तथा १४ भुवन जो त्रिगुणात्मक है, वह अशुद्ध है और भोग्य प्राप्त कर पृथक् रूप से स्थित है ॥ १३६ ॥ इत्यध्वषट्कमुद्दिष्टं हेयोपादेयलक्षणम् । भुवनाध्वा पदाध्वा च विना तुर्यपदेन तु ॥ १३७ ॥ हेयः शेषमुपादेयं कर्मिणां तदपेक्षया । उक्तार्थं निगमनपूर्वकं तस्मिन्नध्वषट्के भुवनाध्वनः पदाध्व(नि?नः) सुषुप्त्यादि- पदत्रिकस्य च हेयत्वं तुर्यपदस्य मन्त्राध्वादीनां चोपादेयत्वं चाह—इत्यध्वषट्कमिति सार्धेन । एवमेवोपबृंहितं लक्ष्मीतन्त्रेऽपि— तुर्यवर्जं सुषुप्त्यादिरशुद्धां भजते गतिम् । मायादिक्षितिपर्यन्ता योक्ता भुवनपद्धतिः ॥ भुवनाध्वा स विज्ञेयो ह्यशुद्धो मलपङ्किलः । (२२।२७-२८) इति ॥ १३७-१३८ ॥ यहाँ तक छः अध्वा का वर्णन किया गया है । इनमें कुछ हेय हैं और कुछ उपादेय हैं (जैसे—भुवनाध्वा पदाध्वा हेय है, मन्त्राध्वा, तत्त्वाध्वा एवं कलाध्वा तथा वर्णाध्वा ग्राह्य हैं) ये चार ही भक्तों के लिय ग्राह्य हैं किन्तु ये चार भी विशुद्ध अन्तःकरण वाले मुमुक्षु के लिये कभी हेय कोटि में हो जाते हैं ॥ १३७-१३८ ॥ व्यपेक्षयाऽप्युपेयश्च हेयपक्षे प्रयाति च ॥ १३८ ॥ किन्तु तत्प्राप्त्युपायं वै निस्तरङ्गे परे पदे । विवेकपदसंस्थस्य दीक्षया संस्कृतस्य च ॥ १३९ ॥ विचार्यमाण एवं हि विश्रामो यत्र वै स्फुटम् । जायते तत्परं ब्रह्म वासुदेवाख्यमव्ययम् ॥ १४० ॥ मुमुक्षोः शुद्धाः सन्तोऽप्यनपेक्षया तस्य तेऽपि हेयपक्षान्तर्गता भवन्तीत्याह— व्यपेक्षयेत्यर्धेन । तर्हि मुमुक्षुप्राप्यं किमिति चेत्, तदाह—किन्विति द्वाभ्याम् । विश्राम इत्यत्र षडध्वनामिति शेषः ॥ १३९-१४० ॥ किन्तु विवेकपद में स्थित रहने वाले ज्ञानी तथा दीक्षा सम्पन्न दीक्षित के लिये उसकी प्राप्ति उपाय निस्तरङ्ग पर पद में ही है ॥ १३९ ॥