शिव पुराण
Shiva Purana
महर्षि वेदव्यास द्वारा
पृष्ठ 559, कुल 850 में से
संदर्भ में पढ़ें* कोटिरुद्रसंहिता *
५४५
कल्याणप्रकृतिः कल्पः सर्वलोकप्रजापतिः।
तरस्वी तारको धीमान् प्रधानः प्रभुरव्ययः ॥ ३३ ॥
२५९ कल्याणप्रकृतिः—कल्याणकारी स्वभाववाले, २६० कल्पः—समर्थ, २६१ सर्वलोकप्रजापतिः—सम्पूर्ण लोकोंकी प्रजाके पालक, २६२ तरस्वी—वेगशाली, २६३ तारकः—उद्धारक, २६४ धीमान्—विशुद्ध बुद्धिसे युक्त, २६५ प्रधानः—सबसे श्रेष्ठ, २६६ प्रभुः—सर्वसमर्थ, २६७ अव्ययः—अविनाशी ॥ ३३ ॥
लोकपालोऽन्तर्हितात्मा कल्पादिः कमलेक्षणः।
वेदशास्त्रार्थतत्त्वज्ञोऽनियमो नियताश्रयः ॥ ३४ ॥
२६८ लोकपालः—समस्त लोकोंकी रक्षा करनेवाले, २६९ अन्तर्हितात्मा—अन्तर्यामी आत्मा अथवा अदृश्य स्वरूपवाले, २७० कल्पादिः—कल्पके आदिकारण, २७१ कमलेक्षणः—कमलके समान नेत्रवाले, २७२ वेदशास्त्रार्थतत्त्वज्ञः—वेदों और शास्त्रोंके अर्थ एवं तत्त्वको जाननेवाले, २७३ अनियमः—नियन्त्रणरहित, २७४ नियताश्रयः—सबके सुनिश्चित आश्रयस्थान ॥ ३४ ॥
चन्द्रः सूर्यः शनिः केतुर्वराङ्गो विद्रुमच्छविः।
भक्तिवश्यः परब्रह्म मृगबाणार्पणोऽनघः ॥ ३५ ॥
२७५ चन्द्रः—चन्द्रमारूपसे आह्लादकारी, २७६ सूर्यः—सबकी उत्पत्तिके हेतुभूत सूर्य, २७७ शनिः—शनैश्चररूप, २७८ केतुः—केतु नामक ग्रहस्वरूप, २७९ वराङ्गः—सुन्दर शरीरवाले, २८० विद्रुमच्छविः—मूँगेकी-सी लाल कान्तिवाले, २८१ भक्तिवश्यः—भक्तिके द्वारा भक्तके वशमें होनेवाले, २८२ परब्रह्म—परमात्मा, २८३ मृगबाणार्पणः—मृगरूपधारी यज्ञपर बाण चलानेवाले, २८४ अनघः—पापरहित ॥ ३५ ॥
अद्रिरद्र्यालयः कान्तः परमात्मा जगद्गुरुः।
सर्वकर्मालयस्तुष्टो मङ्गल्यो मङ्गलावृतः ॥ ३६ ॥
२८५ अद्रिः—कैलास आदि पर्वतस्वरूप, २८६ अद्र्यालयः—कैलास और मन्दर आदि पर्वतोंपर निवास करनेवाले, २८७ कान्तः—सबके प्रियतम, २८८ परमात्मा—परब्रह्म परमेश्वर, २८९ जगद्गुरुः—समस्त संसारके गुरु, २९० सर्वकर्मालयः—सम्पूर्ण कर्मोंके आश्रयस्थान, २९१ तुष्टः—सदा प्रसन्न, २९२ मङ्गल्यः—मंगलकारी, २९३ मङ्गलावृतः—मंगलकारिणी शक्तिसे संयुक्त ॥ ३६ ॥
महातपा दीर्घतपाः स्थविष्ठः स्थविरो ध्रुवः।
अहःसंवत्सरो व्याप्तिः प्रमाणं परमं तपः ॥ ३७ ॥
२९४ महातपाः—महान् तपस्वी, २९५ दीर्घतपाः—दीर्घकालतक तप करनेवाले, २९६ स्थविष्ठः—अत्यन्त स्थूल, २९७ स्थविरो ध्रुवः—अति प्राचीन एवं अत्यन्त स्थिर, २९८ अहःसंवत्सरः—दिन एवं संवत्सर आदि कालरूपसे स्थित, अंश-कालस्वरूप, २९९ व्याप्तिः—व्यापकतास्वरूप, ३०० प्रमाणम्—प्रत्यक्षादि प्रमाणस्वरूप, ३०१ परमं तपः—उत्कृष्ट तपस्या-स्वरूप ॥ ३७ ॥
संवत्सरकरो मन्त्रप्रत्ययः सर्वदर्शनः।
अजः सर्वेश्वरः सिद्धो महारेता महाबलः ॥ ३८ ॥
३०२ संवत्सरकरः—संवत्सर आदि कालविभागके उत्पादक, ३०३ मन्त्र-प्रत्ययः—वेद आदि मन्त्रोंसे प्रतीत (प्रत्यक्ष) होनेयोग्य, ३०४ सर्वदर्शनः—सबके साक्षी, ३०५ अजः—अजन्मा, ३०६ सर्वेश्वरः—सबके शासक, ३०७ सिद्धः—सिद्धियोंके आश्रय, ३०८ महारेताः—श्रेष्ठ वीर्यवाले,