भारतकोश
संग्रह पर लौटें

शिव पुराण

Shiva Purana

महर्षि वेदव्यास द्वारा

DevanagariHindipublished850 पृष्ठ

* कोटिरुद्रसंहिता *
५४५


कल्याणप्रकृतिः कल्पः सर्वलोकप्रजापतिः।
तरस्वी तारको धीमान् प्रधानः प्रभुरव्ययः ॥ ३३ ॥
२५९ कल्याणप्रकृतिः—कल्याणकारी स्वभाववाले, २६० कल्पः—समर्थ, २६१ सर्वलोकप्रजापतिः—सम्पूर्ण लोकोंकी प्रजाके पालक, २६२ तरस्वी—वेगशाली, २६३ तारकः—उद्धारक, २६४ धीमान्—विशुद्ध बुद्धिसे युक्त, २६५ प्रधानः—सबसे श्रेष्ठ, २६६ प्रभुः—सर्वसमर्थ, २६७ अव्ययः—अविनाशी ॥ ३३ ॥

लोकपालोऽन्तर्हितात्मा कल्पादिः कमलेक्षणः।
वेदशास्त्रार्थतत्त्वज्ञोऽनियमो नियताश्रयः ॥ ३४ ॥
२६८ लोकपालः—समस्त लोकोंकी रक्षा करनेवाले, २६९ अन्तर्हितात्मा—अन्तर्यामी आत्मा अथवा अदृश्य स्वरूपवाले, २७० कल्पादिः—कल्पके आदिकारण, २७१ कमलेक्षणः—कमलके समान नेत्रवाले, २७२ वेदशास्त्रार्थतत्त्वज्ञः—वेदों और शास्त्रोंके अर्थ एवं तत्त्वको जाननेवाले, २७३ अनियमः—नियन्त्रणरहित, २७४ नियताश्रयः—सबके सुनिश्चित आश्रयस्थान ॥ ३४ ॥

चन्द्रः सूर्यः शनिः केतुर्वराङ्गो विद्रुमच्छविः।
भक्तिवश्यः परब्रह्म मृगबाणार्पणोऽनघः ॥ ३५ ॥
२७५ चन्द्रः—चन्द्रमारूपसे आह्लादकारी, २७६ सूर्यः—सबकी उत्पत्तिके हेतुभूत सूर्य, २७७ शनिः—शनैश्चररूप, २७८ केतुः—केतु नामक ग्रहस्वरूप, २७९ वराङ्गः—सुन्दर शरीरवाले, २८० विद्रुमच्छविः—मूँगेकी-सी लाल कान्तिवाले, २८१ भक्तिवश्यः—भक्तिके द्वारा भक्तके वशमें होनेवाले, २८२ परब्रह्म—परमात्मा, २८३ मृगबाणार्पणः—मृगरूपधारी यज्ञपर बाण चलानेवाले, २८४ अनघः—पापरहित ॥ ३५ ॥

अद्रिरद्र्यालयः कान्तः परमात्मा जगद्गुरुः।
सर्वकर्मालयस्तुष्टो मङ्गल्यो मङ्गलावृतः ॥ ३६ ॥
२८५ अद्रिः—कैलास आदि पर्वतस्वरूप, २८६ अद्र्यालयः—कैलास और मन्दर आदि पर्वतोंपर निवास करनेवाले, २८७ कान्तः—सबके प्रियतम, २८८ परमात्मा—परब्रह्म परमेश्वर, २८९ जगद्गुरुः—समस्त संसारके गुरु, २९० सर्वकर्मालयः—सम्पूर्ण कर्मोंके आश्रयस्थान, २९१ तुष्टः—सदा प्रसन्न, २९२ मङ्गल्यः—मंगलकारी, २९३ मङ्गलावृतः—मंगलकारिणी शक्तिसे संयुक्त ॥ ३६ ॥

महातपा दीर्घतपाः स्थविष्ठः स्थविरो ध्रुवः।
अहःसंवत्सरो व्याप्तिः प्रमाणं परमं तपः ॥ ३७ ॥
२९४ महातपाः—महान् तपस्वी, २९५ दीर्घतपाः—दीर्घकालतक तप करनेवाले, २९६ स्थविष्ठः—अत्यन्त स्थूल, २९७ स्थविरो ध्रुवः—अति प्राचीन एवं अत्यन्त स्थिर, २९८ अहःसंवत्सरः—दिन एवं संवत्सर आदि कालरूपसे स्थित, अंश-कालस्वरूप, २९९ व्याप्तिः—व्यापकतास्वरूप, ३०० प्रमाणम्—प्रत्यक्षादि प्रमाणस्वरूप, ३०१ परमं तपः—उत्कृष्ट तपस्या-स्वरूप ॥ ३७ ॥

संवत्सरकरो मन्त्रप्रत्ययः सर्वदर्शनः।
अजः सर्वेश्वरः सिद्धो महारेता महाबलः ॥ ३८ ॥
३०२ संवत्सरकरः—संवत्सर आदि कालविभागके उत्पादक, ३०३ मन्त्र-प्रत्ययः—वेद आदि मन्त्रोंसे प्रतीत (प्रत्यक्ष) होनेयोग्य, ३०४ सर्वदर्शनः—सबके साक्षी, ३०५ अजः—अजन्मा, ३०६ सर्वेश्वरः—सबके शासक, ३०७ सिद्धः—सिद्धियोंके आश्रय, ३०८ महारेताः—श्रेष्ठ वीर्यवाले,

५४६ * संक्षिप्त शिवपुराण *

३०९ महाबलः— प्रमथगणोंकी महती सेनासे सम्पन्न ॥ ३८ ॥
योगी योग्यो महातेजाः सिद्धिः सर्वादिराग्रहः।
वसुर्वसुमनाः सत्यः सर्वपापहरो हरः ॥ ३९ ॥
३१० योगी योग्यः—सुयोग्य योगी, ३११ महातेजाः—महान् तेजसे सम्पन्न, ३१२ सिद्धिः—समस्त साधनोंके फल, ३१३ सर्वादिः—सब भूतोंके आदिकारण, ३१४ अग्रहः—इन्द्रियोंकी ग्रहणशक्तिके अविषय, ३१५ वसुः—सब भूतोंके वासस्थान, ३१६ वसुमनाः—उदार मनवाले, ३१७ सत्यः—सत्यस्वरूप, ३१८ सर्वपापहरो हरः—समस्त पापोंका अपहरण करनेके कारण हर नामसे प्रसिद्ध ॥ ३९ ॥
सुकीर्तिशोभनः श्रीमान् वेदाङ्गो वेदविन्मुनिः।
भ्राजिष्णुर्भोजनं भोक्ता लोकनाथो दुराधरः ॥ ४० ॥
३१९ सुकीर्तिशोभनः—उत्तम कीर्तिसे सुशोभित होनेवाले, ३२० श्रीमान्—विभूतिस्वरूपा उमासे सम्पन्न, ३२१ वेदाङ्गः—वेदरूप अंगोंवाले, ३२२ वेदविन्मुनिः—वेदोंका विचार करनेवाले मननशील मुनि, ३२३ भ्राजिष्णुः—एकरस प्रकाशस्वरूप, ३२४ भोजनम्—ज्ञानियोंद्वारा भोगनेयोग्य अमृतस्वरूप, ३२५ भोक्ता—पुरुषरूपसे उपभोग करनेवाले, ३२६ लोकनाथः—भगवान् विश्वनाथ, ३२७ दुराधरः—अजितेन्द्रिय पुरुषोंद्वारा जिनकी आराधना अत्यन्त कठिन है, ऐसे ॥ ४० ॥
अमृतः शाश्वतः शान्तो बाणहस्तः प्रतापवान्।
कमण्डलुधरो धन्वी अवाङ्मनसगोचरः ॥ ४१ ॥
३२८ अमृतः शाश्वतः—सनातन अमृतस्वरूप, ३२९ शान्तः—शान्तिमय, ३३० बाणहस्तः प्रतापवान्—हाथमें बाण धारण करनेवाले प्रतापी वीर, ३३१ कमण्डलुधरः—कमण्डलु धारण करनेवाले, ३३२ धन्वी—पिनाकधारी, ३३३ अवाङ्मनसगोचरः—मन और वाणीके अविषय ॥ ४१ ॥
अतीन्द्रियो महामायः सर्वावासश्चतुष्पथः।
कालयोगी महानादो महोत्साहो महाबलः ॥ ४२ ॥
३३४ अतीन्द्रियो महामायः—इन्द्रियातीत एवं महामायावी, ३३५ सर्वावासः—सबके वासस्थान, ३३६ चतुष्पथः—चारों पुरुषार्थोंकी सिद्धिके एकमात्र मार्ग, ३३७ कालयोगी—प्रलयके समय सबको कालसे संयुक्त करनेवाले, ३३८ महानादः— गम्भीर शब्द करनेवाले अथवा अनाहत नादरूप, ३३९ महोत्साहो महाबलः—महान् उत्साह और बलसे सम्पन्न ॥ ४२ ॥
महाबुद्धिर्महावीर्यो भूतचारी पुरंदरः।
निशाचरः प्रेतचारी महाशक्तिर्महाद्युतिः ॥ ४३ ॥
३४० महाबुद्धिः—श्रेष्ठ बुद्धिवाले, ३४१ महावीर्यः—अनन्त पराक्रमी, ३४२ भूतचारी—भूतगणोंके साथ विचरनेवाले, ३४३ पुरंदरः—त्रिपुरसंहारक, ३४४ निशाचरः—रात्रिमें विचरण करनेवाले, ३४५ प्रेतचारी—प्रेतोंके साथ भ्रमण करनेवाले, ३४६ महाशक्तिर्महाद्युतिः—अनन्तशक्ति एवं श्रेष्ठ कान्तिसे सम्पन्न ॥ ४३ ॥
अनिर्देश्यवपुः श्रीमान् सर्वचार्यमनोगतिः।
बहुश्रुतोऽमहामायो नियतात्मा ध्रुवोऽध्रुवः ॥ ४४ ॥
३४७ अनिर्देश्यवपुः—अनिर्वचनीय स्वरूपवाले, ३४८ श्रीमान्—ऐश्वर्यवान्, ३४९ सर्वचार्यमनोगतिः—सबके लिये अविचार्य मनोगतिवाले, ३५० बहुश्रुतः—बहुज्ञ अथवा सर्वज्ञ, ३५१ अमहामायः—बड़ी-से-बड़ी माया भी जिनपर प्रभाव नहीं डाल सकती ऐसे, ३५२ नियतात्मा—मनको वशमें रखनेवाले, ३५३ ध्रुवोऽध्रुवः—ध्रुव (नित्य कारण) और अध्रुव

789 संक्षिप्त शिवपुराण—18 B

* कोटिरुद्रसंहिता * ५४७

( अनित्यकार्य ) -रूप ॥ ४४ ॥
ओजस्तेजोद्युतिधरो जनकः सर्वशासनः ।
नृत्यप्रियो नित्यनृत्यः प्रकाशात्मा प्रकाशकः ॥ ४५ ॥
३५४ ओजस्तेजोद्युतिधरः—ओज ( प्राण और बल ), तेज ( शौर्य आदि गुण ) तथा ज्ञानकी दीप्तिको धारण करनेवाले, ३५५ जनकः—सबके उत्पादक, ३५६ सर्वशासनः—सबके शासक, ३५७ नृत्यप्रियः—नृत्यके प्रेमी, ३५८ नित्यनृत्यः—प्रतिदिन ताण्डव नृत्य करनेवाले, ३५९ प्रकाशात्मा—प्रकाशस्वरूप, ३६० प्रकाशकः—सूर्य आदिको भी प्रकाश देनेवाले ॥ ४५ ॥

स्पष्टाक्षरो बुधो मन्त्रः समानः सारसम्प्लवः ।
युगादिकृद्युगावर्तो गम्भीरो वृषवाहनः ॥ ४६ ॥
३६१ स्पष्टाक्षरः—ओंकाररूप स्पष्ट अक्षरवाले, ३६२ बुधः—ज्ञानवान्, ३६३ मन्त्रः—ऋक्, साम और यजुर्वेदके मन्त्रस्वरूप, ३६४ समानः—सबके प्रति समान भाव रखनेवाले, ३६५ सारसम्प्लवः—संसारसागरसे पार होनेके लिये नौकारूप, ३६६ युगादिकृद्युगावर्तः—युगादिका आरम्भ करनेवाले तथा चारों युगोंको चक्रकी तरह घुमानेवाले, ३६७ गम्भीरः—गाम्भीर्यसे युक्त, ३६८ वृषवाहनः—नन्दी नामक वृषभपर सवार होनेवाले ॥ ४६ ॥

इष्टोऽविशिष्टः शिष्टेष्टः सुलभः सारशोधनः ।
तीर्थरूपस्तीर्थनामा तीर्थदृश्यस्तु तीर्थदः ॥ ४७ ॥
३६९ इष्टः—परमानन्दस्वरूप होनेसे सर्वप्रिय, ३७० अविशिष्टः—सम्पूर्ण विशेषणोंसे रहित, ३७१ शिष्टेष्टः—शिष्ट पुरुषोंके इष्टदेव, ३७२ सुलभः—अनन्यचित्तसे निरन्तर स्मरण करनेवाले भक्तोंके लिये सुगमतासे प्राप्त होनेयोग्य, ३७३ सारशोधनः—सारतत्त्वकी खोज करनेवाले, ३७४ तीर्थरूपः—तीर्थस्वरूप, ३७५ तीर्थनामा—तीर्थनामधारी अथवा जिनका नाम भवसागरसे पार लगानेवाला है, ऐसे, ३७६ तीर्थदृश्यः—तीर्थसेवनसे अपने स्वरूपका दर्शन करानेवाले अथवा गुरु-कृपासे प्रत्यक्ष होनेवाले, ३७७ तीर्थदः—चरणोदक स्वरूप तीर्थको देनेवाले ॥ ४७ ॥

अपांनिधिरधिष्ठानं दुर्जयो जयकालवित् ।
प्रतिष्ठितः प्रमाणज्ञो हिरण्यकवचो हरिः ॥ ४८ ॥
३७८ अपांनिधिः—जलके निधान समुद्ररूप, ३७९ अधिष्ठानम्—उपादान-कारणरूपसे सब भूतोंके आश्रय अथवा जगत्-रूप प्रपंचके अधिष्ठान, ३८० दुर्जयः—जिनको जीतना कठिन है, ऐसे, ३८१ जयकालवित्—विजयके अवसरको समझनेवाले, ३८२ प्रतिष्ठितः—अपनी महिमामें स्थित, ३८३ प्रमाणज्ञः—प्रमाणोंके ज्ञाता, ३८४ हिरण्यकवचः—सुवर्णमय कवच धारण करनेवाले, ३८५ हरिः—श्रीहरिस्वरूप ॥ ४८ ॥

विमोचनः सुरगणो विद्येशो विन्दुसंश्रयः ।
बालरूपोऽबलोन्मत्तोऽविकर्ता गहनो गुहः ॥ ४९ ॥
३८६ विमोचनः—संसारबन्धनसे सदाके लिये छुड़ा देनेवाले, ३८७ सुरगणः—देवसमुदायरूप, ३८८ विद्येशः—सम्पूर्ण विद्याओंके स्वामी, ३८९ विन्दुसंश्रयः—बिन्दुरूप प्रणवके आश्रय, ३९० बालरूपः—बालकका रूप धारण करनेवाले, ३९१ अबलोन्मत्तः—बलसे उन्मत्त न होनेवाले, ३९२ अविकर्ता—विकाररहित, ३९३ गहनः—दुर्बोधस्वरूप या अगम्य, ३९४ गुहः—मायासे अपने यथार्थ स्वरूपको छिपाये रखनेवाले ॥ ४९ ॥

789 संक्षिप्त शिवपुराण—18 C

५४८ / * संक्षिप्त शिवपुराण *

करणं कारणं कर्ता सर्वबन्धविमोचनः।
व्यवसायो व्यवस्थानः स्थानदो जगदादिजः॥ ५०॥
३९५ करणम्—संसारकी उत्पत्तिके सबसे बड़े साधन, ३९६ कारणम्—जगत्के उपादान और निमित्त कारण, ३९७ कर्ता—सबके रचयिता, ३९८ सर्वबन्धविमोचनः—सम्पूर्ण बन्धनोंसे छुड़ानेवाले, ३९९ व्यवसायः—निश्चयात्मक ज्ञानस्वरूप, ४०० व्यवस्थानः—सम्पूर्ण जगत्की व्यवस्था करनेवाले, ४०१ स्थानदः—ध्रुव आदि भक्तोंको अविचल स्थिति प्रदान कर देनेवाले, ४०२ जगदादिजः—हिरण्यगर्भरूपसे जगत्के आदिमें प्रकट होनेवाले॥ ५०॥

गुरुदो ललितोऽभेदो भावात्माऽऽत्मनि संस्थितः।
वीरेश्वरो वीरभद्रो वीरासनविधिविराट्॥ ५१॥
४०३ गुरुदः—श्रेष्ठ वस्तु प्रदान करनेवाले अथवा जिज्ञासुओंको गुरुकी प्राप्ति करानेवाले, ४०४ ललितः—सुन्दर स्वरूपवाले, ४०५ अभेदः—भेदरहित, ४०६ भावात्माऽऽत्मनि संस्थितः—सत्स्वरूप आत्मामें प्रतिष्ठित, ४०७ वीरेश्वरः—वीरशिरोमणि, ४०८ वीरभद्रः—वीरभद्र नामक गणाध्यक्ष, ४०९ वीरासनविधिः—वीरासनसे बैठनेवाले, ४१० विराट्—अखिलब्रह्माण्डस्वरूप॥ ५१॥

वीरचूडामणिर्वेत्ता चिदानन्दो नदीधरः।
आज्ञाधारस्त्रिशूली च शिपिविष्टः शिवालयः॥ ५२॥
४११ वीरचूडामणिः—वीरोंमें श्रेष्ठ, ४१२ वेत्ता—विद्वान्, ४१३ चिदानन्दः—विज्ञानानन्दस्वरूप, ४१४ नदीधरः—मस्तकपर गंगाजीको धारण करनेवाले, ४१५ आज्ञाधारः—आज्ञाका पालन करनेवाले, ४१६ त्रिशूली—त्रिशूलधारी, ४१७ शिपिविष्टः—तेजोमयी किरणोंसे व्याप्त, ४१८ शिवालयः—भगवती शिवाके आश्रय॥ ५२॥

वालखिल्यो महाचापस्तिग्मांशुर्बधिरः खगः।
अभिरामः सुशरणः सुब्रह्मण्यः सुधापतिः॥ ५३॥
४१९ वालखिल्यः—वालखिल्य ऋषिरूप, ४२० महाचापः—महान् धनुर्धर, ४२१ तिग्मांशुः—सूर्यरूप, ४२२ बधिरः—लौकिक विषयोंकी चर्चा न सुननेवाले, ४२३ खगः—आकाशचारी, ४२४ अभिरामः—परम सुन्दर, ४२५ सुशरणः—सबके लिये सुन्दर आश्रयरूप, ४२६ सुब्रह्मण्यः—ब्राह्मणोंके परम हितैषी, ४२७ सुधापतिः—अमृतकलशके रक्षक॥ ५३॥

मघवान्कौशिको गोमान्विरामः सर्वसाधनः।
ललाटाक्षो विश्वदेहः सारः संसारचक्रभृत्॥ ५४॥
४२८ मघवान् कौशिकः—कुशिकवंशीय इन्द्रस्वरूप, ४२९ गोमान्—प्रकाशकिरणोंसे युक्त, ४३० विरामः—समस्त प्राणियोंके लयके स्थान, ४३१ सर्वसाधनः—समस्त कामनाओंको सिद्ध करनेवाले, ४३२ ललाटाक्षः—ललाटमें तीसरा नेत्र धारण करनेवाले, ४३३ विश्वदेहः—जगत्स्वरूप, ४३४ सारः—सारतत्त्वरूप, ४३५ संसारचक्रभृत्—संसारचक्रको धारण करनेवाले॥ ५४॥

अमोघदण्डो मध्यस्थो हिरण्यो ब्रह्मवर्चसी।
परमार्थः परो मायी शम्बरो व्याघ्रलोचनः॥ ५५॥
४३६ अमोघदण्डः—जिनका दण्ड कभी व्यर्थ नहीं जाता है, ऐसे, ४३७ मध्यस्थः—उदासीन, ४३८ हिरण्यः—सुवर्ण अथवा तेजःस्वरूप, ४३९ ब्रह्मवर्चसी—ब्रह्मतेजसे सम्पन्न, ४४० परमार्थः—मोक्षरूप उत्कृष्ट अर्थकी प्राप्ति करानेवाले, ४४१ परो मायी—महामायावी, ४४२ शम्बरः—कल्याणप्रद,

789 संक्षिप्त शिवपुराण—18 D

* कोटिरुद्रसंहिता * ५४९

४४३ व्याघ्रलोचनः—व्याघ्रके समान भयानक नेत्रोंवाले॥ ५५॥ रुचिर्विरञ्चिः स्वर्बन्धुर्वाचस्पतिरहर्पतिः।
रविर्विरोचनः स्कन्दः शास्ता वैवस्वतो यमः॥ ५६॥
४४४ रुचिः—दीप्तिरूप, ४४५ विरञ्चिः—ब्रह्मस्वरूप, ४४६ स्वर्बन्धुः—स्वर्लोकमें बन्धुके समान सुखद, ४४७ वाचस्पतिः—वाणीके अधिपति, ४४८ अहर्पतिः—दिनके स्वामी सूर्यरूप, ४४९ रविः—समस्त रसोंका शोषण करनेवाले, ४५० विरोचनः—विविध प्रकारसे प्रकाश फैलानेवाले, ४५१ स्कन्दः—स्वामी कार्तिकेयरूप, ४५२ शास्ता वैवस्वतो यमः—सबपर शासन करनेवाले सूर्यकुमार यम॥ ५६॥
युक्तिरुन्नतकीर्तिश्च सानुरागः परञ्जयः।
कैलासाधिपतिः कान्तः सविता रविलोचनः॥ ५७॥
४५३ युक्तिरुन्नतकीर्तिः—अष्टांगयोग-स्वरूप तथा ऊर्ध्वलोकमें फैली हुई कीर्तिसे युक्त, ४५४ सानुरागः—भक्तजनोंपर प्रेम रखनेवाले, ४५५ परञ्जयः—दूसरोंपर विजय पानेवाले, ४५६ कैलासाधिपतिः—कैलासके स्वामी, ४५७ कान्तः—कमनीय अथवा कान्तिमान्, ४५८ सविता—समस्त जगत्‌को उत्पन्न करनेवाले, ४५९ रविलोचनः—सूर्यरूप नेत्रवाले॥ ५७॥
विद्वत्तमो वीतभयो विश्वभर्त्तानिवारितः।
नित्यो नियतकल्याणः पुण्यश्रवणकीर्तनः॥ ५८॥
४६० विद्वत्तमः—विद्वानोंमें सर्वश्रेष्ठ, परम विद्वान्, ४६१ वीतभयः—सब प्रकारके भयसे रहित, ४६२ विश्वभर्त्ता—जगत्‌का भरण-पोषण करनेवाले, ४६३ अनिवारितः—जिन्हें कोई रोक नहीं सकता ऐसे, ४६४ नित्यः—सत्यस्वरूप, ४६५ नियतकल्याणः—सुनिश्चितरूपसे कल्याणकारी, ४६६ पुण्यश्रवणकीर्तनः—जिनके नाम, गुण, महिमा और स्वरूपके श्रवण तथा कीर्तन परम पावन हैं, ऐसे॥ ५८॥
दूरश्रवा विश्वसहो ध्येयो दुःस्वप्ननाशनः।
उत्तारणो दुष्कृतिहा विज्ञेयो दुस्सहोऽभवः॥ ५९॥
४६७ दूरश्रवाः—सर्वव्यापी होनेके कारण दूरकी बात भी सुन लेनेवाले, ४६८ विश्वसहः—भक्तजनोंके सब अपराधोंको कृपापूर्वक सह लेनेवाले, ४६९ ध्येयः—ध्यान करनेयोग्य, ४७० दुःस्वप्ननाशनः—चिन्तन करनेमात्रसे बुरे स्वप्नोंका नाश करनेवाले, ४७१ उत्तारणः—संसारसागरसे पार उतारनेवाले, ४७२ दुष्कृतिहा—पापोंका नाश करनेवाले, ४७३ विज्ञेयः—जाननेके योग्य, ४७४ दुस्सहः—जिनके वेगको सहन करना दूसरोंके लिये अत्यन्त कठिन है, ऐसे, ४७५ अभवः—संसारबन्धनसे रहित अथवा अजन्मा॥ ५९॥
अनादिर्भूर्भुवो लक्ष्मीः किरीटी त्रिदशाधिपः।
विश्वगोप्ता विश्वकर्ता सुवीरो रुचिराङ्गदः॥ ६०॥
४७६ अनादिः—जिनका कोई आदि नहीं है, ऐसे सबके कारणस्वरूप, ४७७ भूर्भुवो लक्ष्मीः—भूर्लोक और भुवर्लोककी शोभा, ४७८ किरीटी—मुकुटधारी, ४७९ त्रिदशाधिपः—देवताओंके स्वामी, ४८० विश्वगोप्ता—जगत्‌के रक्षक, ४८१ विश्वकर्ता—संसारकी सृष्टि करनेवाले, ४८२ सुवीरः—श्रेष्ठ वीर, ४८३ रुचिराङ्गदः—सुन्दर बाजूबंद धारण करनेवाले॥ ६०॥
जननो जनजन्मादिः प्रीतिमान्नीतिमान्धवः।
वसिष्ठः कश्यपो भानुर्भीमो भीमपराक्रमः॥ ६१॥
४८४ जननः—प्राणिमात्रको जन्म देनेवाले, ४८५ जनजन्मादिः—जन्म लेने-

५५० * संक्षिप्त शिवपुराण *

वालोंके जन्मके मूल कारण, ४८६ प्रीतिमान्— प्रसन्न, ४८७ नीतिमान्— सदा नीतिपरायण, ४८८ धवः— सबके स्वामी, ४८९ वसिष्ठः— मन और इन्द्रियोंको अत्यन्त वशमें रखनेवाले अथवा वसिष्ठ ऋषिरूप, ४९० कश्यपः— द्रष्टा अथवा कश्यप मुनिरूप, ४९१ भानुः— प्रकाशमान अथवा सूर्यरूप, ४९२ भीमः— दुष्टोंको भय देनेवाले, ४९३ भीमपराक्रमः— अतिशय भयदायक पराक्रमसे युक्त ॥ ६१ ॥

प्रणवः सत्पथाचारो महाकोशो महाधनः।
जन्माधिपो महादेवः सकलागमपारगः॥ ६२॥

४९४ प्रणवः—ओंकारस्वरूप, ४९५ सत्पथाचारः—सत्पुरुषोंके मार्गपर चलनेवाले, ४९६ महाकोशः—अन्नमयादि पाँचों कोशोंको अपने भीतर धारण करनेके कारण महाकोशरूप, ४९७ महाधनः— अपरिमित ऐश्वर्यवाले अथवा कुबेरको भी धन देनेके कारण महाधनवान्, ४९८ जन्माधिपः—जन्म (उत्पादन)-रूपी कार्यके अध्यक्ष ब्रह्मा, ४९९ महादेवः—सर्वोत्कृष्ट देवता, ५०० सकलागमपारगः—समस्त शास्त्रोंके पारंगत विद्वान् ॥ ६२ ॥

तत्त्वं तत्त्वविदेकात्मा विभुर्विश्वविभूषणः।
ऋषिर्ब्राह्मण ऐश्वर्यजन्ममृत्युजरातिगः ॥ ६३ ॥

५०१ तत्त्वम्—यथार्थ तत्त्वरूप, ५०२ तत्त्ववित्—यथार्थ तत्त्वको पूर्णतया जाननेवाले, ५०३ एकात्मा—अद्वितीय आत्मरूप, ५०४ विभुः—सर्वत्र व्यापक, ५०५ विश्वभूषणः— सम्पूर्ण जगत्‌को उत्तम गुणोंसे विभूषित करनेवाले, ५०६ ऋषिः— मन्त्रद्रष्टा, ५०७ ब्राह्मणः—ब्रह्मवेत्ता, ५०८ ऐश्वर्यजन्ममृत्युजरातिगः— ऐश्वर्य, जन्म, मृत्यु और जरासे अतीत ॥ ६३ ॥

पञ्चयज्ञसमुत्पत्तिर्विश्वेशो विमलोदयः।
आत्मयोनिरनाद्यन्तो वत्सलो भक्तलोकधृक् ॥ ६४ ॥

५०९ पञ्चयज्ञसमुत्पत्तिः— पंच महायज्ञोंकी उत्पत्तिके हेतु, ५१० विश्वेशः— विश्वनाथ, ५११ विमलोदयः—निर्मल अभ्युदयकी प्राप्ति करानेवाले धर्मरूप, ५१२ आत्मयोनिः— स्वयम्भू, ५१३ अनाद्यन्तः— आदि-अन्तसे रहित, ५१४ वत्सलः—भक्तोंके प्रति वात्सल्य-स्नेहसे युक्त, ५१५ भक्तलोकधृक्—भक्तजनोंके आश्रय ॥ ६४ ॥

गायत्रीवल्लभः प्रांशुर्विश्वावासः प्रभाकरः।
शिशुर्गिरिरतः सम्राट् सुषेणः सुरशत्रुहा ॥ ६५ ॥

५१६ गायत्रीवल्लभः— गायत्रीमन्त्रके प्रेमी, ५१७ प्रांशुः—ऊँचे शरीरवाले, ५१८ विश्वावासः—सम्पूर्ण जगत्‌के आवासस्थान, ५१९ प्रभाकरः—सूर्यरूप, ५२० शिशुः— बालकरूप, ५२१ गिरिरतः—कैलास पर्वतपर रमण करनेवाले, ५२२ सम्राट्—देवेश्वरोंके भी ईश्वर, ५२३ सुषेणः सुरशत्रुहा— प्रमथगणोंकी सुन्दर सेनासे युक्त तथा देवशत्रुओंका संहार करनेवाले ॥ ६५ ॥

अमोघोऽरिष्टनेमिश्च कुमुदो विगतज्वरः।
स्वयंज्योतिस्तनुज्योतिरात्मज्योतिरजञ्चलः ॥ ६६ ॥

५२४ अमोघोऽरिष्टनेमिः—अमोघ संकल्पवाले महर्षि कश्यपरूप, ५२५ कुमुदः—भूतलको आह्लाद प्रदान करनेवाले चन्द्रमारूप, ५२६ विगतज्वरः— चिन्तारहित, ५२७ स्वयंज्योतिस्तनुज्योतिः— अपने ही प्रकाशसे प्रकाशित होनेवाले सूक्ष्मज्योतिःस्वरूप, ५२८ आत्मज्योतिः— अपने स्वरूपभूत ज्ञानकी प्रभासे प्रकाशित, ५२९ अचञ्चलः—चंचलतासे रहित ॥ ६६ ॥

* कोटिरुद्रसंहिता * ५५१

पिङ्गलः कपिलश्मश्रुर्भालनेत्रस्त्रयीतनुः। ज्ञानस्कन्दो महानीतिर्विश्वोत्पत्तिरुपप्लवः॥ ६७॥ ५३० पिङ्गलः— पिंगलवर्णवाले, ५३१ कपिलश्मश्रुः—कपिल वर्णकी दाढ़ी-मूँछ रखनेवाले दुर्वासा मुनिके रूपमें अवतीर्ण, ५३२ भालनेत्रः— ललाटमें तृतीय नेत्र धारण करनेवाले, ५३३ त्रयीतनुः—तीनों लोक या तीनों वेद जिनके स्वरूप हैं, ऐसे, ५३४ ज्ञानस्कन्दो महानीतिः—ज्ञानप्रद और श्रेष्ठ नीतिवाले, ५३५ विश्वोत्पत्तिः—जगत्के उत्पादक, ५३६ उपप्लवः—संहारकारी॥ ६७॥

भगो विवस्वानादित्यो योगपारो दिवस्पतिः। कल्याणगुणनामा च पापहा पुण्यदर्शनः॥ ६८॥ ५३७ भगो विवस्वानादित्यः—अदितिनन्दन भग एवं विवस्वान्, ५३८ योगपारः—योगविद्यामें पारंगत, ५३९ दिवस्पतिः—स्वर्गलोकके स्वामी, ५४० कल्याणगुणनामा—कल्याणकारी गुण और नामवाले, ५४१ पापहा—पापनाशक, ५४२ पुण्यदर्शनः—पुण्यजनक दर्शनवाले अथवा पुण्यसे ही जिनका दर्शन होता है, ऐसे॥ ६८॥

उदारकीर्तिरुद्योगी सद्योगी सदसन्मयः। नक्षत्रमाली नाकेशः स्वाधिष्ठानपदाश्रयः॥ ६९॥ ५४३ उदारकीर्तिः—उत्तम कीर्तिवाले, ५४४ उद्योगी—उद्योगशील, ५४५ सद्योगी—श्रेष्ठ योगी, ५४६ सदसन्मयः—सदसत्स्वरूप, ५४७ नक्षत्रमाली—नक्षत्रोंकी मालासे अलंकृत आकाशरूप, ५४८ नाकेशः—स्वर्गके स्वामी, ५४९ स्वाधिष्ठानपदाश्रयः—स्वाधिष्ठान चक्रके आश्रय॥ ६९॥

पवित्रः पापहारी च मणिपूरो नभोगतिः। हृत्पुण्डरीकमासीनः शक्रः शान्तो वृषाकपिः॥ ७०॥

५५० पवित्रः पापहारी—नित्य शुद्ध एवं पापनाशक, ५५१ मणिपूरः—मणिपूर नामक चक्रस्वरूप, ५५२ नभोगतिः—आकाशचारी, ५५३ हृत्पुण्डरीकमासीनः—हृदयकमलमें स्थित, ५५४ शक्रः—इन्द्ररूप, ५५५ शान्तः—शान्त-स्वरूप, ५५६ वृषाकपिः—हरिहर॥ ७०॥

उष्णो गृहपतिः कृष्णः समर्थोऽनर्थनाशनः। अधर्मशत्रुरज्ञेयः पुरुहूतः पुरुश्रुतः॥ ७१॥ ५५७ उष्णः—हालाहल विषकी गर्मीसे उष्णतायुक्त, ५५८ गृहपतिः—समस्त ब्रह्माण्डरूपी गृहके स्वामी, ५५९ कृष्णः—सच्चिदानन्दस्वरूप, ५६० समर्थः—सामर्थ्यशाली, ५६१ अनर्थनाशनः—अनर्थका नाश करनेवाले, ५६२ अधर्मशत्रुः—अधर्मनाशक, ५६३ अज्ञेयः—बुद्धिकी पहुँचसे परे अथवा जाननेमें न आनेवाले, ५६४ पुरुहूतः पुरुश्रुतः—बहुत-से नामोंद्वारा पुकारे और सुने जानेवाले॥ ७१॥

ब्रह्मगर्भो बृहद्गर्भो धर्मधेनुर्धनागमः। जगद्धितैषी सुगतः कुमारः कुशलागमः॥ ७२॥ ५६५ ब्रह्मगर्भः—ब्रह्मा जिनके गर्भस्थ शिशुके समान हैं, ऐसे, ५६६ बृहद्गर्भः—विश्वब्रह्माण्ड प्रलयकालमें जिनके गर्भमें रहता है, ऐसे, ५६७ धर्मधेनुः—धर्मरूपी वृषभको उत्पन्न करनेके लिये धेनुस्वरूप, ५६८ धनागमः—धनकी प्राप्ति करानेवाले, ५६९ जगद्धितैषी—समस्त संसारका हित चाहनेवाले, ५७० सुगतः—उत्तम ज्ञानसे सम्पन्न अथवा बुद्धस्वरूप, ५७१ कुमारः—कार्तिकेयरूप, ५७२ कुशलागमः—कल्याणदाता॥ ७२॥

हिरण्यवर्णो ज्योतिष्मान्नानाभूतरतो ध्वनिः। अरागो नयनाध्यक्षो विश्वामित्रो धनेश्वरः॥ ७३॥

५५२ * संक्षिप्त शिवपुराण *


५७३ हिरण्यवर्णो ज्योतिष्मान्—सुवर्णके समान गौरवर्णवाले तथा तेजस्वी, ५७४ नानाभूतरतः—नाना प्रकारके भूतोंके साथ क्रीडा करनेवाले, ५७५ ध्वनिः—नादस्वरूप, ५७६ अरागः—आसक्तिशून्य, ५७७ नयनाध्यक्षः—नेत्रोंमें द्रष्टारूपसे विद्यमान, ५७८ विश्वामित्रः—सम्पूर्ण जगत्के प्रति मैत्री भावना रखनेवाले मुनिस्वरूप, ५७९ धनेश्वरः—धनके स्वामी कुबेर॥ ७३॥
ब्रह्मज्योतिर्वसुधामा महाज्योतिरुत्तमः।
मातामहो मातरिश्वा नभस्वान्नागहारधृक्॥ ७४॥
५८० ब्रह्मज्योतिः—ज्योतिःस्वरूप ब्रह्म, ५८१ वसुधामा—सुवर्ण और रत्नोंके तेजसे प्रकाशित अथवा वसुधास्वरूप, ५८२ महाज्योतिरुत्तमः—सूर्य आदि ज्योतियोंके प्रकाशक सर्वोत्तम महाज्योतिःस्वरूप, ५८३ मातामहः—मातृकाओंके जन्मदाता होनेके कारण मातामह, ५८४ मातरिश्वा नभस्वान्—आकाशमें विचरनेवाले वायुदेव, ५८५ नागहारधृक्—सर्पमय हार धारण करनेवाले॥ ७४॥
पुलस्त्यः पुलहोऽगस्त्यो जातूकर्ण्यः पराशरः।
निरावरणनिर्वारो वैरणच्यो विष्टरश्रवाः॥ ७५॥
५८६ पुलस्त्यः—पुलस्त्य नामक मुनि, ५८७ पुलहः—पुलह नामक ऋषि, ५८८ अगस्त्यः—कुम्भजन्मा अगस्त्य ऋषि, ५८९ जातूकर्ण्यः—इसी नामसे प्रसिद्ध मुनि, ५९० पराशरः—शक्तिके पुत्र तथा व्यासजीके पिता मुनिवर पराशर, ५९१ निरावरणनिर्वारः—आवरणशून्य तथा अवरोधरहित, ५९२ वैरणच्यः—ब्रह्माजीके पुत्र नीललोहित रुद्र, ५९३ विष्टरश्रवाः—विस्तृत यशवाले विष्णुस्वरूप॥ ७५॥


आत्मभूरनिरुद्धोऽत्रिर्ज्ञानमूर्तिर्महायशाः।
लोकवीराग्रणीर्वीरश्चण्डः सत्यपराक्रमः॥ ७६॥
५९४ आत्मभूः—स्वयम्भू ब्रह्मा, ५९५ अनिरुद्धः—अकुण्ठित गतिवाले, ५९६ अत्रिः—अत्रि नामक ऋषि अथवा त्रिगुणातीत, ५९७ ज्ञानमूर्तिः—ज्ञानस्वरूप, ५९८ महायशाः—महायशस्वी, ५९९ लोकवीराग्रणीः—विश्वविख्यात वीरोंमें अग्रगण्य, ६०० वीरः—शूरवीर, ६०१ चण्डः—प्रलयके समय अत्यन्त क्रोध करनेवाले, ६०२ सत्यपराक्रमः—सच्चे पराक्रमी॥ ७६॥
व्यालाकल्पो महाकल्पः कल्पवृक्षः कलाधरः।
अलंकरिष्णुरचलो रोचिष्णुर्विक्रमोन्नतः॥ ७७॥
६०३ व्यालाकल्पः—सर्पोंके आभूषणसे शृङ्गार करनेवाले, ६०४ महाकल्पः—महाकल्पसंज्ञक कालस्वरूपवाले, ६०५ कल्पवृक्षः—शरणागतोंकी इच्छा पूर्ण करनेके लिये कल्पवृक्षके समान उदार, ६०६ कलाधरः—चन्द्रकलाधारी, ६०७ अलंकरिष्णुः—अलंकार धारण करने या करानेवाले, ६०८ अचलः—विचलित न होनेवाले, ६०९ रोचिष्णुः—प्रकाशमान, ६१० विक्रमोन्नतः—पराक्रममें बढ़े-चढ़े॥ ७७॥
आयुः शब्दपतिर्वेगी प्लवनः शिखिसारथिः।
असंसृष्टोऽतिथिः शक्रप्रमाथी पादपासनः॥ ७८॥
६११ आयुः शब्दपतिः—आयु तथा वाणीके स्वामी, ६१२ वेगी प्लवनः—वेगशाली तथा कूदने या तैरनेवाले, ६१३ शिखिसारथिः—अग्निरूप सहायकवाले, ६१४ असंसृष्टः—निर्लेप, ६१५ अतिथिः—प्रेमी भक्तोंके घरपर अतिथिकी भाँति उपस्थित हो उनका सत्कार ग्रहण

* कोटिरुद्रसंहिता * ५५३


करनेवाले, ६१६ शक्रप्रमाथी—इन्द्रका मान मर्दन करनेवाले, ६१७ पादपासनः— वृक्षोंपर या वृक्षोंके नीचे आसन लगानेवाले ॥ ७८ ॥

वसुश्रवा हव्यवाहः प्रतप्तो विश्वभोजनः।
जप्यो जरादिशमनो लोहितात्मा तनूनपात् ॥ ७९ ॥

६१८ वसुश्रवाः—यशरूपी धनसे सम्पन्न, ६१९ हव्यवाहः—अग्निस्वरूप, ६२० प्रतप्तः—सूर्यरूपसे प्रचण्ड ताप देनेवाले, ६२१ विश्वभोजनः—प्रलयकालमें विश्व-ब्रह्माण्डको अपना ग्रास बना लेनेवाले, ६२२ जप्यः—जपनेयोग्य नामवाले, ६२३ जरादिशमनः—बुढ़ापा आदि दोषोंका निवारण करनेवाले, ६२४ लोहितात्मा तनूनपात्—लोहितवर्णवाले अग्निरूप ॥ ७९ ॥

बृहदश्वो नभोयोनिः सुप्रतीकस्तमिस्रहा।
निदाघस्तपनो मेघः स्वक्षः परपुरञ्जयः ॥ ८० ॥

६२५ बृहदश्वः—विशाल अश्ववाले, ६२६ नभोयोनिः—आकाशकी उत्पत्तिके स्थान, ६२७ सुप्रतीकः—सुन्दर शरीरवाले, ६२८ तमिस्रहा—अज्ञानान्धकारनाशक, ६२९ निदाघस्तपनः—तपनेवाले ग्रीष्मरूप, ६३० मेघः—बादलोंसे उपलक्षित वर्षारूप, ६३१ स्वक्षः—सुन्दर नेत्रोंवाले, ६३२ परपुरञ्जयः—त्रिपुररूप शत्रुनगरीपर विजय पानेवाले ॥ ८० ॥

सुखानिलः सुनिष्पन्नः सुरभिः शिशिरात्मकः।
वसन्तो माधवो ग्रीष्मो नभस्यो बीजवाहनः ॥ ८१ ॥

६३३ सुखानिलः—सुखदायक वायुको प्रकट करनेवाले शरत्कालरूप, ६३४ सुनिष्पन्नः—जिसमें अन्नका सुन्दररूपसे परिपाक होता है, वह हेमन्तकालरूप, ६३५ सुरभिः शिशिरात्मकः—सुगन्धित मलयाानिलसे युक्त शिशिर-ऋतुरूप, ६३६ वसन्तो माधवः—चैत्र-वैशाख—इन दो मासोंसे युक्त वसन्तरूप, ६३७ ग्रीष्मः— ग्रीष्म-ऋतुरूप, ६३८ नभस्यः—भाद्रपदमासरूप, ६३९ बीजवाहनः—धान आदिके बीजोंकी प्राप्ति करानेवाला शरत्काल ॥ ८१ ॥

अङ्गिरा गुरुरात्रेयो विमलो विश्ववाहनः।
पावनः सुमतिर्विद्वांस्त्रैविद्यो वरवाहनः ॥ ८२ ॥

६४० अङ्गिरा गुरुः—अंगिरा नामक ऋषि तथा उनके पुत्र देवगुरु बृहस्पति, ६४१ आत्रेयः—अत्रिकुमार दुर्वासा, ६४२ विमलः—निर्मल, ६४३ विश्ववाहनः— सम्पूर्ण जगत्का निर्वाह करानेवाले, ६४४ पावनः—पवित्र करनेवाले, ६४५ सुमतिर्विद्वान्—उत्तम बुद्धिवाले विद्वान्, ६४६ त्रैविद्यः—तीनों वेदोंके विद्वान् अथवा तीनों वेदोंके द्वारा प्रतिपादित, ६४७ वरवाहनः—वृषभरूप श्रेष्ठ वाहनवाले ॥ ८२ ॥

मनोबुद्धिरहङ्कारः क्षेत्रज्ञः क्षेत्रपालकः।
जमदग्निर्बलनिधिर्विगालो विश्वगालवः ॥ ८३ ॥

६४८ मनोबुद्धिरहंकारः—मन, बुद्धि और अहंकारस्वरूप, ६४९ क्षेत्रज्ञः—आत्मा, ६५० क्षेत्रपालकः—शरीररूपी क्षेत्रका पालन करनेवाले परमात्मा, ६५१ जमदग्निः—जमदग्नि नामक ऋषिरूप, ६५२ बलनिधिः—अनन्त बलके सागर, ६५३ विगालः—अपनी जटासे गङ्गाजीके जलको टपकानेवाले, ६५४ विश्वगालवः—विश्वविख्यात गालव मुनि अथवा प्रलयकालमें कालाग्निस্বরূপसे जगत्को निगल जानेवाले ॥ ८३ ॥

अघोरोऽनुत्तरो यज्ञः श्रेष्ठो निःश्रेयसप्रदः।
शैलो गगनकुन्दाभो दानवारिररिंदमः ॥ ८४ ॥

६५५ अघोरः—सौम्यरूपवाले, ६५६ अनुत्तरः—सर्वश्रेष्ठ, ६५७ यज्ञः श्रेष्ठः— श्रेष्ठ यज्ञरूप, ६५८ निःश्रेयसप्रदः—कल्याणदाता,

५५४ * संक्षिप्त शिवपुराण *

६५९ शैलः—शिलामय लिंगरूप, ६६० गगनकुन्दाभः — आकाशकुन्द — चन्द्रमाके समान गौर कान्तिवाले, ६६१ दानवारिः— दानव-शत्रु, ६६२ अरिंदमः—शत्रुओंका दमन करनेवाले॥ ८४॥

रजनीजनकश्चारुर्निःशल्यो लोकशल्यधृक्।
चतुर्वेदश्चतुर्भावश्चतुरश्चतुरप्रियः ॥ ८५ ॥

६६३ रजनीजनकश्चारुः—सुन्दर निशाकर-रूप, ६६४ निःशल्यः—निष्कण्टक, ६६५ लोकशल्यधृक्—शरणागतजनोंके शोक-शल्यको निकालकर स्वयं धारण करनेवाले, ६६६ चतुर्वेदः—चारों वेदोंके द्वारा जाननेयोग्य, ६६७ चतुर्भावः—चारों पुरुषार्थोंकी प्राप्ति करानेवाले, ६६८ चतुरश्चतुरप्रियः—चतुर एवं चतुर पुरुषोंके प्रिय॥ ८५॥

आम्नायोऽथ समाम्नायस्तीर्थदेवशिवालयः।
बहुरूपो महारूपः सर्वरूपश्चराचरः ॥ ८६ ॥

६६९ आम्नायः—वेदस्वरूप, ६७० समाम्नायः—अक्षरसमाम्नाय—शिवसूत्ररूप, ६७१ तीर्थदेवशिवालयः—तीर्थोंके देवता और शिवालयरूप, ६७२ बहुरूपः—अनेक रूपवाले, ६७३ महारूपः—विराट्-रूपधारी, ६७४ सर्वरूपश्चराचरः— चर और अचर सम्पूर्ण रूपवाले॥ ८६॥

न्यायनिर्मायको न्यायी न्यायगम्यो निरञ्जनः।
सहस्रमूर्द्धा देवेन्द्रः सर्वशस्त्रप्रभञ्जनः ॥ ८७ ॥

६७५ न्यायनिर्मायको न्यायी—न्यायकर्ता तथा न्यायशील, ६७६ न्यायगम्यः—न्याययुक्त आचरणसे प्राप्त होनेयोग्य, ६७७ निरञ्जनः—निर्मल, ६७८ सहस्रमूर्द्धा—सहस्रों सिरवाले, ६७९ देवेन्द्रः—देवताओंके स्वामी, ६८० सर्वशस्त्रप्रभञ्जनः—विपक्षी योद्धाओंके सम्पूर्ण शस्त्रोंको नष्ट कर देनेवाले॥ ८७॥

मुण्डो विरूपो विक्रान्तो दण्डी दान्तो गुणोत्तमः।
पिङ्गलाक्षो जनाध्यक्षो नीलग्रीवो निरामयः॥ ८८॥

६८१ मुण्डः—मुँड़े हुए सिरवाले संन्यासी, ६८२ विरूपः—विविध रूपवाले, ६८३ विक्रान्तः—विक्रमशील, ६८४ दण्डी—दण्डधारी, ६८५ दान्तः—मन और इन्द्रियोंका दमन करनेवाले, ६८६ गुणोत्तमः—गुणोंमें सबसे श्रेष्ठ, ६८७ पिङ्गलाक्षः—पिंगल नेत्रवाले, ६८८ जनाध्यक्षः—जीवमात्रके साक्षी, ६८९ नीलग्रीवः—नीलकण्ठ, ६९० निरामयः—नीरोग॥ ८८॥

सहस्रबाहुः सर्वेशः शरण्यः सर्वलोकधृक्।
पद्मासनः परं ज्योतिः पारम्पर्य्यफलप्रदः॥ ८९ ॥

६९१ सहस्रबाहुः—सहस्रों भुजाओंसे युक्त, ६९२ सर्वेशः—सबके स्वामी, ६९३ शरण्यः—शरणागत हितैषी, ६९४ सर्वलोकधृक्—सम्पूर्ण लोकोंको धारण करनेवाले, ६९५ पद्मासनः—कमलके आसनपर विराजमान, ६९६ परं ज्योतिः—परम प्रकाशस्वरूप, ६९७ पारम्पर्य्यफलप्रदः—परम्परागत फलकी प्राप्ति करानेवाले॥ ८९॥

पद्मगर्भो महागर्भो विश्वगर्भो विचक्षणः।
परावरज्ञो वरदो वरेण्यश्च महास्वनः॥ ९० ॥

६९८ पद्मगर्भः—अपनी नाभिसे कमलको प्रकट करनेवाले विष्णुरूप, ६९९ महागर्भः—विराट् ब्रह्माण्डको गर्भमें धारण करनेके कारण महान् गर्भवाले, ७०० विश्वगर्भः—सम्पूर्ण जगत्‌को अपने उदरमें धारण करनेवाले, ७०१ विचक्षणः—चतुर, ७०२ परावरज्ञः—कारण और कार्यके ज्ञाता, ७०३ वरदः—अभीष्ट वर देनेवाले, ७०४ वरेण्यः—वरणीय अथवा श्रेष्ठ, ७०५ महास्वनः—डमरूका गम्भीर नाद करनेवाले॥ ९०॥

* कोटिरुद्रसंहिता * ५५५

देवासुरगुरुर्देवो देवासुरनमस्कृतः।
देवासुरमहामित्रो देवासुरमहेश्वरः॥ ९१॥
७०६ देवासुरगुरुर्देवः—देवताओं तथा असुरोंके गुरुदेव एवं आराध्य, ७०७ देवासुरनमस्कृतः—देवताओं तथा असुरोंसे वन्दित, ७०८ देवासुरमहामित्रः—देवता तथा असुर दोनोंके बड़े मित्र, ७०९ देवासुरमहेश्वरः—देवताओं और असुरोंके महान् ईश्वर॥ ९१॥

देवासुरेश्वरो दिव्यो देवासुरमहाश्रयः।
देवदेवमयोऽचिन्त्यो देवदेवात्मसम्भवः॥ ९२॥
७१० देवासुरेश्वरः—देवताओं और असुरोंके शासक, ७११ दिव्यः—अलौकिक स्वरूपवाले, ७१२ देवासुरमहाश्रयः—देवताओं और असुरोंके महान् आश्रय, ७१३ देवदेवमयः—देवताओंके लिये भी देवतारूप, ७१४ अचिन्त्यः—चित्तकी सीमासे परे विद्यमान, ७१५ देवदेवात्मसम्भवः—देवाधिदेव ब्रह्माजीसे रुद्ररूपमें उत्पन्न॥ ९२॥

सद्योनिरसुरव्याघ्रो देवसिंहो दिवाकरः।
विबुधाग्रचरश्रेष्ठः सर्वदेवोत्तमोत्तमः॥ ९३॥
७१६ सद्योनिः—सत्पदार्थोंकी उत्पत्तिके हेतु, ७१७ असुरव्याघ्रः—असुरोंका विनाश करनेके लिये व्याघ्ररूप, ७१८ देवसिंहः—देवताओंमें श्रेष्ठ, ७१९ दिवाकरः—सूर्यरूप, ७२० विबुधाग्रचरश्रेष्ठः—देवताओंके नायकोंमें सर्वश्रेष्ठ, ७२१ सर्वदेवोत्तमोत्तमः—सम्पूर्ण श्रेष्ठ देवताओंके भी शिरोमणि॥ ९३॥

शिवज्ञानरतः श्रीमाच्छिखिश्रीपर्वतप्रियः।
वज्रहस्तः सिद्धखड्गो नरसिंहनिपातनः॥ ९४॥
७२२ शिवज्ञानरतः—कल्याणमय शिवतत्त्वके विचारमें तत्पर, ७२३ श्रीमान्—अणिमा आदि विभूतियोंसे सम्पन्न, ७२४ शिखिश्रीपर्वतप्रियः—कुमार कार्तिकेयके निवासभूत श्रीशैल नामक पर्वतसे प्रेम करनेवाले, ७२५ वज्रहस्तः—वज्रधारी इन्द्ररूप, ७२६ सिद्धखड्गः—शत्रुओंको मार गिरानेमें जिनकी तलवार कभी असफल नहीं होती, ऐसे, ७२७ नरसिंहनिपातनः—शरभरूपसे नृसिंहको धराशायी करनेवाले॥ ९४॥

ब्रह्मचारी लोकचारी धर्मचारी धनाधिपः।
नन्दी नन्दीश्वरोऽनन्तो नग्नव्रतधरः शुचिः॥ ९५॥
७२८ ब्रह्मचारी—भगवती उमाके प्रेमकी परीक्षा लेनेके लिये ब्रह्मचारीरूपसे प्रकट, ७२९ लोकचारी—समस्त लोकोंमें विचरनेवाले, ७३० धर्मचारी—धर्मका आचरण करनेवाले, ७३१ धनाधिपः—धनके अधिपति कुबेर, ७३२ नन्दी—नन्दी नामक गण, ७३३ नन्दीश्वरः—इसी नामसे प्रसिद्ध वृषभ, ७३४ अनन्तः—अन्तरहित, ७३५ नग्नव्रतधरः—दिगम्बर रहनेका व्रत धारण करनेवाले, ७३६ शुचिः—नित्यशुद्ध॥ ९५॥

लिङ्गाध्यक्षः सुराध्यक्षो योगाध्यक्षो युगावहः।
स्वधर्मा स्वर्गतः स्वर्गस्वरः स्वरमयस्वनः॥ ९६॥
७३७ लिङ्गाध्यक्षः—लिंगदेहके द्रष्टा, ७३८ सुराध्यक्षः—देवताओंके अधिपति, ७३९ योगाध्यक्षः—योगेश्वर, ७४० युगावहः—युगके निर्वाहक, ७४१ स्वधर्मा—आत्मविचाररूप धर्ममें स्थित अथवा स्वधर्मपरायण, ७४२ स्वर्गतः—स्वर्गलोकमें स्थित, ७४३ स्वर्गस्वरः—स्वर्गलोकमें जिनके यशका गान किया जाता है, ऐसे, ७४४ स्वरमयस्वनः—सात प्रकारके स्वरोंसे युक्त ध्वनिवाले॥ ९६॥

बाणाध्यक्षो बीजकर्ता धर्मकृद्धर्मसम्भवः।
दम्भोऽलोभोऽर्थविच्छम्भुः सर्वभूतमहेश्वरः॥ ९७॥
७४५ बाणाध्यक्षः—बाणासुरके स्वामी अथवा बाणलिंग नर्मदेश्वरमें अधिदेवतारूपसे स्थित, ७४६ बीजकर्ता—बीजके उत्पादक,

५५६ * संक्षिप्त शिवपुराण *

७४७ धर्मकृद्धर्मसम्भवः—धर्मके पालक और उत्पादक, ७४८ दम्भः—मायामयरूपधारी, ७४९ अलोभः—लोभरहित, ७५० अर्थविच्छम्भुः—सबके प्रयोजनको जाननेवाले कल्याणनिकेतन शिव, ७५१ सर्वभूतमहेश्वरः—सम्पूर्ण प्राणियोंके परमेश्वर॥ ९७॥

श्मशाननिलयस्त्र्यक्षः सेतुरप्रतिमाकृतिः।
लोकोत्तरस्फुटालोकस्त्र्यम्बको नागभूषणः॥ ९८॥

७५२ श्मशाननिलयः—श्मशानवासी, ७५३ त्र्यक्षः—त्रिनेत्रधारी, ७५४ सेतुः—धर्ममर्यादाके पालक, ७५५ अप्रतिमाकृतिः—अनुपम रूपवाले, ७५६ लोकोत्तरस्फुटालोकः—अलौकिक एवं सुस्पष्ट प्रकाशसे युक्त, ७५७ त्र्यम्बकः—त्रिनेत्रधारी अथवा त्र्यम्बक नामक ज्योतिर्लिंग, ७५८ नागभूषणः—नागहारसे विभूषित॥ ९८॥

अन्धकारिर्मखद्वेषी विष्णुकन्धरपातनः।
हीनदोषोऽक्षयगुणो दक्षारिः पूषदन्तभित्॥ ९९॥

७५९ अन्धकारिः—अन्धकासुरका वध करनेवाले, ७६० मखद्वेषी—दक्षके यज्ञका विध्वंस करनेवाले, ७६१ विष्णुकन्धरपातनः—यज्ञमय विष्णुका गला काटनेवाले, ७६२ हीनदोषः—दोषरहित, ७६३ अक्षयगुणः—अविनाशी गुणोंसे सम्पन्न, ७६४ दक्षारिः—दक्षद्रोही, ७६५ पूषदन्तभित्—पूषा देवताके दाँत तोड़नेवाले॥ ९९॥

धूर्जटिः खण्डपरशुः सकलो निष्कलोऽनघः।
अकालः सकलाधारः पाण्डुराभो मृडो नटः॥ १००॥

७६६ धूर्जटिः—जटाके भारसे विभूषित, ७६७ खण्डपरशुः—खण्डित परशुवाले, ७६८ सकलो निष्कलः—साकार एवं निराकार परमात्मा, ७६९ अनघः—पापके स्पर्शसे शून्य, ७७० अकालः—कालके प्रभावसे रहित, ७७१ सकलाधारः—सबके आधार, ७७२ पाण्डुराभः—श्वेत कान्तिवाले, ७७३ मृडो नटः—सुखदायक एवं ताण्डवनृत्यकारी॥ १००॥

पूर्णः पूरयिता पुण्यः सुकुमारः सुलोचनः।
सामगेयप्रियोऽक्रूरः पुण्यकीर्तिरनामयः॥ १०१॥

७७४ पूर्णः—सर्वव्यापी परब्रह्म परमात्मा, ७७५ पूरयिता—भक्तोंकी अभिलाषा पूर्ण करनेवाले, ७७६ पुण्यः—परम पवित्र, ७७७ सुकुमारः—सुन्दर कुमार हैं जिनके, ऐसे, ७७८ सुलोचनः—सुन्दर नेत्रवाले, ७७९ सामगेयप्रियः—सामगानके प्रेमी, ७८० अक्रूरः—क्रूरतारहित, ७८१ पुण्यकीर्तिः—पवित्र कीर्तिवाले, ७८२ अनामयः—रोग-शोकसे रहित॥ १०१॥

मनोजवस्तीर्थकरो जटिलो जीवितेश्वरः।
जीवितान्तकरो नित्यो वसुरेता वसुप्रदः॥ १०२॥

७८३ मनोजवः—मनके समान वेगशाली, ७८४ तीर्थकरः—तीर्थोंके निर्माता, ७८५ जटिलः—जटाधारी, ७८६ जीवितेश्वरः—सबके प्राणेश्वर, ७८७ जीवितान्तकरः—प्रलयकालमें सबके जीवनका अन्त करनेवाले, ७८८ नित्यः—सनातन, ७८९ वसुरेताः—सुवर्णमय वीर्यवाले, ७९० वसुप्रदः—धनदाता॥ १०२॥

सद्गतिः सत्कृतिः सिद्धिः सज्जातिः खलकण्टकः।
कलाधरो महाकालभूतः सत्यपरायणः॥ १०३॥

७९१ सद्गतिः—सत्पुरुषोंके आश्रय, ७९२ सत्कृतिः—शुभ कर्म करनेवाले, ७९३ सिद्धिः—सिद्धिस্বরূপ, ७९४ सज्जातिः—सत्पुरुषोंके जन्मदाता, ७९५ खलकण्टकः—दुष्टोंके लिये कण्टकरूप, ७९६ कलाधरः—कलाधारी, ७९७ महाकालभूतः—महाकाल नामक ज्योतिर्लिंगस्वरूप अथवा

  • कोटिरुद्रसंहिता * ५५७

कालके भी काल होनेसे महाकाल, ७९८ सत्यपरायणः—सत्यनिष्ठ॥ १०३॥

लोकलावण्यकर्ता च लोकोत्तरसुखालयः।
चन्द्रसंजीवनः शास्ता लोकगूढो महाधिपः॥ १०४॥
७९९ लोकलावण्यकर्ता—सब लोगोंको सौन्दर्य प्रदान करनेवाले, ८०० लोकोत्तर-सुखालयः—लोकोत्तर सुखके आश्रय, ८०१ चन्द्रसंजीवनः शास्ता—सोमनाथरूपसे चन्द्रमाको जीवन प्रदान करनेवाले सर्वशासक शिव, ८०२ लोकगूढः—समस्त संसारमें अव्यक्तरूपसे व्यापक, ८०३ महाधिपः—महेश्वर॥ १०४॥

लोकबन्धुर्लोकनाथः कृतज्ञः कीर्तिभूषणः।
अनपायोऽक्षरः कान्तः सर्वशस्त्रभृतां वरः॥ १०५॥
८०४ लोकबन्धुर्लोकनाथः—सम्पूर्ण लोकोंके बन्धु एवं रक्षक, ८०५ कृतज्ञः—उपकारको माननेवाले, ८०६ कीर्तिभूषणः—उत्तम यशसे विभूषित, ८०७ अनपायोऽक्षरः—विनाशरहित—अविनाशी, ८०८ कान्तः—प्रजापति दक्षका अन्त करनेवाले, ८०९ सर्वशस्त्रभृतां वरः—सम्पूर्ण शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ॥ १०५॥

तेजोमयो द्युतिधरो लोकानामग्रणीरणुः।
शुचिस्मितः प्रसन्नात्मा दुर्जेयो दुरतिक्रमः॥ १०६॥
८१० तेजोमयो द्युतिधरः—तेजस्वी और कान्तिमान्, ८११ लोकानामग्रणीः—सम्पूर्ण जगत्‌के लिये अग्रगण्य देवता अथवा जगत्‌को आगे बढ़ानेवाले, ८१२ अणुः—अत्यन्त सूक्ष्म, ८१३ शुचिस्मितः—पवित्र मुसकानवाले, ८१४ प्रसन्नात्मा—हर्षभरे हृदयवाले, ८१५ दुर्जेयः—जिनपर विजय पाना अत्यन्त कठिन है, ऐसे, ८१६ दुरतिक्रमः—दुर्लङ्घ्य॥ १०६॥

ज्योतिर्मयो जगन्नाथो निराकारो जलेश्वरः।
तुम्बवीणो महाकोपो विशोकः शोकनाशनः॥ १०७॥
८१७ ज्योतिर्मयः—तेजोमय, ८१८ जगन्नाथः—विश्वनाथ, ८१९ निराकारः—आकाररहित परमात्मा, ८२० जलेश्वरः—जलके स्वामी, ८२१ तुम्बवीणः—तूँबीकी वीणा बजानेवाले, ८२२ महाकोपः—संहारके समय महान् क्रोध करनेवाले, ८२३ विशोकः—शोकरहित, ८२४ शोकनाशनः—शोकका नाश करनेवाले॥ १०७॥

त्रिलोकपस्त्रिलोकेशः सर्वशुद्धिरधोक्षजः।
अव्यक्तलक्षणो देवो व्यक्ताव्यक्तो विशाम्पतिः॥ १०८॥
८२५ त्रिलोकपः—तीनों लोकोंका पालन करनेवाले, ८२६ त्रिलोकेशः—त्रिभुवनके स्वामी, ८२७ सर्वशुद्धिः—सबकी शुद्धि करनेवाले, ८२८ अधोक्षजः—इन्द्रियों और उनके विषयोंसे अतीत, ८२९ अव्यक्तलक्षणो देवः—अव्यक्त लक्षणवाले देवता, ८३० व्यक्ताव्यक्तः—स्थूलसूक्ष्मरूप, ८३१ विशाम्पतिः—प्रजाओंके पालक॥ १०८॥

वरशीलो वरगुणः सारो मानधनो मयः।
ब्रह्मा विष्णुः प्रजापालो हंसो हंसगतिर्वयः॥ १०९॥
८३२ वरशीलः—श्रेष्ठ स्वभाववाले, ८३३ वरगुणः—उत्तम गुणोंवाले, ८३४ सारः—सारतत्त्व, ८३५ मानधनः—स्वाभिमानके धनी, ८३६ मयः—सुखस्वरूप, ८३७ ब्रह्मा—सृष्टिकर्ता ब्रह्मा, ८३८ विष्णुः प्रजापालः—प्रजापालक विष्णु, ८३९ हंसः—सूर्यस्वरूप, ८४० हंसगतिः—हंसके समान चालवाले, ८४१ वयः—गरुड़ पक्षी॥ १०९॥

वेधा विधाता धाता च स्रष्टा हर्ता चतुर्मुखः।
कैलासशिखरावासी सर्वावासी सदागतिः॥ ११०॥
८४२ वेधा विधाता धाता—ब्रह्मा, धाता और विधाता नामक देवतास्वरूप, ८४३ स्रष्टा—सृष्टिकर्ता, ८४४ हर्ता—संहार-कारी, ८४५ चतुर्मुखः—चार मुखवाले ब्रह्मा,

५५८ * संक्षिप्त शिवपुराण *


८४६ कैलासशिखरावासी—कैलासके शिखरपर निवास करनेवाले, ८४७ सर्वावासी—सर्वव्यापी, ८४८ सदागतिः—निरन्तर गतिशील वायुदेवता ॥ १९० ॥

हिरण्यगर्भो द्रुहिणो भूतपालोऽथ भूपतिः।
सद्योगी योगविद्योगी वरदो ब्राह्मणप्रियः ॥ १९१ ॥
८४९ हिरण्यगर्भः—ब्रह्मा, ८५० द्रुहिणः—ब्रह्मा, ८५१ भूतपालः—प्राणियोंका पालन करनेवाले, ८५२ भूपतिः—पृथ्वीके स्वामी, ८५३ सद्योगी—श्रेष्ठ योगी, ८५४ योगविद्योगी—योगविद्याके ज्ञाता योगी, ८५५ वरदः—वर देनेवाले, ८५६ ब्राह्मणप्रियः—ब्राह्मणोंके प्रेमी ॥ १९१ ॥

देवप्रियो देवनाथो देवज्ञो देवचिन्तकः।
विषमाक्षो विशालाक्षो वृषदो वृषवर्धनः ॥ १९२ ॥
८५७ देवप्रियो देवनाथः—देवताओंके प्रिय तथा रक्षक, ८५८ देवज्ञः—देवत्तत्त्वके ज्ञाता, ८५९ देवचिन्तकः—देवताओंका विचार करनेवाले, ८६० विषमाक्षः—विषम नेत्रवाले, ८६१ विशालाक्षः—बड़े-बड़े नेत्रवाले, ८६२ वृषदो वृषवर्धनः—धर्मका दान और वृद्धि करनेवाले ॥ १९२ ॥

निर्ममो निरहङ्कारो निर्मोहो निरुपद्रवः।
दर्पहा दर्पदो दृप्तः सर्वर्तुपरिवर्तकः ॥ १९३ ॥
८६३ निर्ममः—ममतारहित, ८६४ निरहङ्कारः—अहंकारशून्य, ८६५ निर्मोहः—मोहशून्य, ८६६ निरुपद्रवः—उपद्रव या उत्पातसे दूर, ८६७ दर्पहा दर्पदः—दर्पका हनन और खण्डन करनेवाले, ८६८ दृप्तः—स्वाभिमानी, ८६९ सर्वर्तुपरिवर्तकः—समस्त ऋतुओंको बदलते रहनेवाले ॥ १९३ ॥

सहस्रजित् सहस्रार्चिः स्निग्धप्रकृतिदक्षिणः।
भूतभव्यभवन्नाथः प्रभवो भूतिनाशनः ॥ १९४ ॥
८७० सहस्रजित्—सहस्रोंपर विजय पानेवाले, ८७१ सहस्रार्चिः—सहस्रों किरणोंसे प्रकाशमान सूर्यरूप, ८७२ स्निग्धप्रकृतिदक्षिणः—स्नेहयुक्त स्वभाववाले तथा उदार, ८७३ भूतभव्यभवन्नाथः—भूत, भविष्य और वर्तमानके स्वामी, ८७४ प्रभवः—सबकी उत्पत्तिके कारण, ८७५ भूतिनाशनः—दुष्टोंके ऐश्वर्यका नाश करनेवाले ॥ १९४ ॥

अर्थोऽनर्थो महाकोशः परकार्यैकपण्डितः।
निष्कण्टकः कृतानन्दो निर्व्याजो व्याजमर्दनः ॥ १९५ ॥
८७६ अर्थः—परमपुरुषार्थरूप, ८७७ अनर्थः—प्रयोजनरहित, ८७८ महाकोशः—अनन्त धनराशिके स्वामी, ८७९ परकार्यैकपण्डितः—पराये कार्यको सिद्ध करनेकी कलाके एकमात्र विद्वान्, ८८० निष्कण्टकः—कण्टकरहित, ८८१ कृतानन्दः—नित्यसिद्ध आनन्दस्वरूप, ८८२ निर्व्याजो व्याजमर्दनः—स्वयं कपटरहित होकर दूसरेके कपटको नष्ट करनेवाले ॥ १९५ ॥

सत्त्ववान्सात्त्विकः सत्यकीर्तिः स्नेहकृतागमः।
अकम्पितो गुणग्राही नैकात्मा नैककर्मकृत् ॥ १९६ ॥
८८३ सत्त्ववान्—सत्त्वगुणसे युक्त, ८८४ सात्त्विकः—सत्त्वनिष्ठ, ८८५ सत्यकीर्तिः—सत्यकीर्तिवाले, ८८६ स्नेहकृतागमः—जीवोंके प्रति स्नेहके कारण विभिन्न आगमोंको प्रकाशमें लानेवाले, ८८७ अकम्पितः—सुस्थिर, ८८८ गुणग्राही—गुणोंका आदर करनेवाले, ८८९ नैकात्मा नैककर्मकृत्—अनेकरूप होकर अनेक प्रकारके कर्म करनेवाले ॥ १९६ ॥

सुप्रीतः सुमुखः सूक्ष्मः सुकरो दक्षिणानिलः।
नन्दिस्कन्धधरो धुर्यः प्रकटः प्रीतिवर्धनः ॥ १९७ ॥
८९० सुप्रीतः—अत्यन्त प्रसन्न, ८९१ सुमुखः—सुन्दर मुखवाले, ८९२ सूक्ष्मः—स्थूलभावसे रहित, ८९३ सुकरः—सुन्दर

  • कोटिरुद्रसंहिता * ५५९

हाथवाले, ८९४ दक्षिणानिलः—मलयानिलके समान सुखद, ८९५ नन्दिस्कन्धधरः—नन्दीकी पीठपर सवार होनेवाले, ८९६ धुर्यः—उत्तरदायित्वका भार वहन करनेमें समर्थ, ८९७ प्रकटः—भक्तोंके सामने प्रकट होनेवाले अथवा ज्ञानियोंके सामने नित्य प्रकट, ८९८ प्रीतिवर्धनः—प्रेम बढ़ानेवाले ॥ ११७॥

अपराजितः सर्वसत्त्वो गोविन्दः सत्त्ववाहनः।
अधृतः स्वधृतः सिद्धः पूतमूर्तिर्यशोधनः ॥ ११८ ॥

८९९ अपराजितः—किसीसे परास्त न होनेवाले, ९०० सर्वसत्त्वः—सम्पूर्ण सत्त्वगुणके आश्रय अथवा समस्त प्राणियोंकी उत्पत्तिके हेतु, ९०१ गोविन्दः—गोलोककी प्राप्ति करानेवाले, ९०२ सत्त्ववाहनः—सत्त्वस्वरूप धर्ममय वृषभसे वाहनका काम लेनेवाले, ९०३ अधृतः—आधाररहित, ९०४ स्वधृतः—अपने-आपमें ही स्थित, ९०५ सिद्धः—नित्यसिद्ध, ९०६ पूतमूर्तिः—पवित्र शरीरवाले, ९०७ यशोधनः—सुयशके धनी ॥ ११८ ॥

वाराहशृङ्गधृक्छृङ्गी बलवानेकनायकः।
श्रुतिप्रकाशः श्रुतिमानेकबन्धुरनेककृत् ॥ ११९॥

९०८ वाराहशृङ्गधृक्छृङ्गी—वाराहको मारकर उसके दाढ़रूपी शृंगोंको धारण करनेके कारण शृंगी नामसे प्रसिद्ध, ९०९ बलवान्—शक्तिशाली, ९१० एकनायकः—अद्वितीय नेता, ९११ श्रुतिप्रकाशः—वेदोंको प्रकाशित करनेवाले, ९१२ श्रुतिमान्—वेदज्ञानसे सम्पन्न, ९१३ एकबन्धुः—सबके एकमात्र सहायक, ९१४ अनेककृत्—अनेक प्रकारके पदार्थोंकी सृष्टि करनेवाले ॥ ११९॥

श्रीवत्सलेशिवारम्भः शान्तभद्रः समो यशः।
भूशयो भूषणो भूतिर्भूतकृद् भूतभावनः ॥ १२० ॥

९१५ श्रीवत्सलशिवारम्भः—श्रीवत्सधारी विष्णुके लिये मंगलकारी, ९१६ शान्तभद्रः—शान्त एवं मंगलरूप, ९१७ समः—सर्वत्र समभाव रखनेवाले, ९१८ यशः—यशस्वरूप, ९१९ भूशयः—पृथ्वीपर शयन करनेवाले, ९२० भूषणः—सबको विभूषित करनेवाले, ९२१ भूतिः—कल्याणस्वरूप, ९२२ भूतकृत्—प्राणियोंकी सृष्टि करनेवाले, ९२३ भूतभावनः—भूतोंके उत्पादक ॥ १२० ॥

अकम्पो भक्तिकायस्तु कालहा नीललोहितः।
सत्यव्रतमहात्यागी नित्यशान्तिपरायणः ॥ १२१ ॥

९२४ अकम्पः—कम्पित न होनेवाले, ९२५ भक्तिकायः—भक्तिस्वरूप, ९२६ कालहा—कालनाशक, ९२७ नीललोहितः—नील और लोहितवर्णवाले, ९२८ सत्यव्रतमहात्यागी—सत्यव्रतधारी एवं महान् त्यागी, ९२९ नित्यशान्तिपरायणः—निरन्तर शान्त ॥ १२१ ॥

परार्थवृत्तिर्वरदो विरक्तस्तु विशारदः।
शुभदः शुभकर्ता च शुभनामा शुभः स्वयंम् ॥ १२२ ॥

९३० परार्थवृत्तिर्वरदः—परोपकारव्रती एवं अभीष्ट वरदाता, ९३१ विरक्तः—वैराग्यवान्, ९३२ विशारदः—विज्ञानवान्, ९३३ शुभदः शुभकर्ता—शुभ देने और करनेवाले, ९३४ शुभनामा शुभः स्वयंम्—स्वयं शुभस्वरूप होनेके कारण शुभ नामधारी ॥ १२२ ॥

अनर्थितोऽगुणः साक्षी ह्यकर्ता कनकप्रभः।
स्वभावभद्रो मध्यस्थः शत्रुघ्नो विघ्ननाशनः ॥ १२३॥

९३५ अनर्थितः—याचनारहित, ९३६ अगुणः—निर्गुण, ९३७ साक्षी ह्यकर्ता—द्रष्टा एवं कर्तृत्वरहित, ९३८ कनकप्रभः—सुवर्णके समान कान्तिमान्, ९३९ स्वभावभद्रः—

५६० * संक्षिप्त शिवपुराण *


स्वभावतः कल्याणकारी, ९४० मध्यस्थः—उदासीन, ९४१ शत्रुघ्नः—शत्रुनाशक, ९४२ विघ्ननाशनः—विघ्नोंका निवारण करनेवाले॥ १२३॥

शिखण्डी कवची शूली जटी मुण्डी च कुण्डली।
अमृत्युः सर्वदृक्सिंहस्तेजोराशिर्महामणिः ॥ १२४॥

९४३ शिखण्डी कवची शूली—मोरपंख, कवच और त्रिशूल धारण करनेवाले, ९४४ जटी मुण्डी च कुण्डली—जटा, मुण्डमाला और कवच धारण करनेवाले, ९४५ अमृत्युः—मृत्युरहित, ९४६ सर्वदृक्सिंहः—सर्वज्ञोंमें श्रेष्ठ, ९४७ तेजोराशिर्महामणिः—तेजःपुंज महामणि कौस्तुभादिरूप॥ १२४॥

असंख्येयोऽप्रमेयात्मा वीर्यवान् वीर्यकोविदः।
वेद्यश्चैव वियोगात्मा परावरमुनीश्वरः ॥ १२५॥

९४८ असंख्येयोऽप्रमेयात्मा—असंख्य नाम, रूप और गुणोंसे युक्त होनेके कारण किसीके द्वारा मापे न जा सकनेवाले, ९४९ वीर्यवान् वीर्यकोविदः—पराक्रमी एवं पराक्रमके ज्ञाता, ९५० वेद्यः—जाननेयोग्य, ९५१ वियोगात्मा—दीर्घकालतक सतीके वियोगमें अथवा विशिष्ट योगकी साधनामें संलग्न हुए मनवाले, ९५२ परावरमुनीश्वरः—भूत और भविष्यके ज्ञाता मुनीश्वररूप॥ १२५॥

अनुत्तमो दुराधर्षो मधुरप्रियदर्शनः।
सुरेशः शरणं सर्वः शब्दब्रह्म सतां गतिः ॥ १२६॥

९५३ अनुत्तमो दुराधर्षः—सर्वोत्तम एवं दुर्जय, ९५४ मधुरप्रियदर्शनः—जिनका दर्शन मनोहर एवं प्रिय लगता है, ऐसे, ९५५ सुरेशः—देवताओंके ईश्वर, ९५६ शरणम्—आश्रयदाता, ९५७ सर्वः—सर्वस्वरूप, ९५८ शब्दब्रह्म सतां गतिः—प्रणवरूप तथा सत्पुरुषोंके आश्रय॥ १२६॥


कालपक्षः कालकालः कङ्कणीकृतवासुकिः।
महेष्वासो महीभर्ता निष्कलङ्को विशृङ्खलः ॥ १२७॥

९५९ कालपक्षः—काल जिनका सहायक है, ऐसे, ९६० कालकालः—कालके भी काल, ९६१ कङ्कणीकृतवासुकिः—वासुकि नागको अपने हाथमें कंगनके समान धारण करनेवाले, ९६२ महेष्वासः—महाधनुर्धर, ९६३ महीभर्ता—पृथ्वीपालक, ९६४ निष्कलङ्कः—कलंकशून्य, ९६५ विशृङ्खलः—बन्धनरहित॥ १२७॥

द्युमणिस्तरणिर्धन्यः सिद्धिदः सिद्धिसाधनः।
विश्वतः संवृतः स्तुत्यो व्यूढोरस्को महाभुजः ॥ १२८॥

९६६ द्युमणिस्तरणिः—आकाशमें मणिके समान प्रकाशमान तथा भक्तोंको भवसागरसे तारनेके लिये नौकारूप सूर्य, ९६७ धन्यः—कृतकृत्य, ९६८ सिद्धिदः सिद्धिसाधनः—सिद्धिदाता और सिद्धिके साधक, ९६९ विश्वतः संवृतः—सब ओरसे मायाद्वारा आवृत, ९७० स्तुत्यः—स्तुतिके योग्य, ९७१ व्यूढोरस्कः—चौड़ी छातीवाले, ९७२ महाभुजः—बड़ी बाँहवाले॥ १२८॥

सर्वयोनिर्निरातङ्को नरनारायणप्रियः।
निर्लेपो निष्प्रपञ्चात्मा निर्व्यङ्गो व्यङ्गनाशनः ॥ १२९॥

९७३ सर्वयोनिः—सबकी उत्पत्तिके स्थान, ९७४ निरातङ्कः—निर्भय, ९७५ नरनारायणप्रियः—नर-नारायणके प्रेमी अथवा प्रियतम, ९७६ निर्लेपो निष्प्रपञ्चात्मा—दोषसम्पर्कसे रहित तथा जगत्प्रपंचसे अतीत स्वरूपवाले, ९७७ निर्व्यङ्गः—विशिष्ट अंगवाले प्राणियोंके प्राकट्यमें हेतु, ९७८ व्यङ्गनाशनः—यज्ञादि कर्मोंमें होनेवाले अंग-वैगुण्यका नाश करनेवाले॥ १२९॥

स्तव्यः स्तवप्रियः स्तोता व्यासमूर्तिर्निरङ्कुशः।
निरवद्यमयोपायो विद्याराशी रसप्रियः॥ १३०॥

* कोटिरुद्रसंहिता * ५६१

९७९ स्तव्यः—स्तुतिके योग्य, ९८० स्तवप्रियः—स्तुतिके प्रेमी, ९८१ स्तोता—स्तुति करनेवाले, ९८२ व्यासमूर्तिः—व्यासस्वरूप, ९८३ निरङ्कुशः—अंकुशरहित स्वतन्त्र, ९८४ निरवद्यमयोपायः—मोक्ष-प्राप्तिके निर्दोष उपायस्वरूप, ९८५ विद्याराशिः—विद्याओंके सागर, ९८६ रसप्रियः—ब्रह्मानन्दरसके प्रेमी॥ १३०॥

प्रशान्तबुद्धिरक्षुण्णः संग्रही नित्यसुन्दरः।
वैय्याघ्रधुर्यो धात्रीशः शाकल्यः शर्वरीपतिः॥ १३१॥

९८७ प्रशान्तबुद्धिः—शान्त बुद्धिवाले, ९८८ अक्षुण्णः—क्षोभ या नाशसे रहित, ९८९ संग्रही—भक्तोंका संग्रह करनेवाले, ९९० नित्यसुन्दरः—सतत मनोहर, ९९१ वैय्याघ्रधुर्यः—व्याघ्रचर्मधारी, ९९२ धात्रीशः—ब्रह्माजीके स्वामी, ९९३ शाकल्यः—शाकल्य ऋषिरूप, ९९४ शर्वरीपतिः—रात्रिके स्वामी चन्द्रमारूप॥ १३१॥

परमार्थगुरुर्दत्तः सूरिराश्रितवत्सलः।
सोमो रसज्ञो रसदः सर्वसत्त्वावलम्बनः॥ १३२॥

९५५ परमार्थगुरुर्दत्तः सूरिः—परमार्थ-तत्त्वका उपदेश देनेवाले ज्ञानी गुरु दत्तात्रेयरूप, ९९६ आश्रितवत्सलः—शरणागतोंपर दया करनेवाले, ९९७ सोमः—उमासहित, ९९८ रसज्ञः—भक्तिरसके ज्ञाता, ९९९ रसदः—प्रेमरस प्रदान करनेवाले, १००० सर्वसत्त्वावलम्बनः—समस्त प्राणियोंको सहारा देनेवाले॥ १३२॥

इस प्रकार श्रीहरि प्रतिदिन सहस्त्र नामोंद्वारा भगवान् शिवकी स्तुति, सहस्त्र कमलोंद्वारा उनका पूजन एवं प्रार्थना किया करते थे। एक दिन भगवान् शिवकी लीलासे एक कमल कम हो जानेपर भगवान् विष्णुने अपना कमलोपम नेत्र ही चढ़ा दिया। इस तरह उनसे पूजित एवं प्रसन्न हो शिवने उन्हें चक्र दिया और इस प्रकार कहा—'हरे! सब प्रकारके अनर्थोंकी शान्तिके लिये तुम्हें मेरे स्वरूपका ध्यान करना चाहिये। अनेकानेक दुःखोंका नाश करनेके लिये इस सहस्रनामका पाठ करते रहना चाहिये तथा समस्त मनोरथोंकी सिद्धिके लिये सदा मेरे इस चक्रको प्रयत्नपूर्वक धारण करना चाहिये, यह सभी चक्रोंमें उत्तम है। दूसरे भी जो लोग प्रतिदिन इस सहस्रनामका पाठ करेंगे या करायेंगे, उन्हें स्वप्नमें भी कोई दुःख नहीं प्राप्त होगा। राजाओंकी ओरसे संकट प्राप्त होनेपर यदि मनुष्य सांगोपांग विधिपूर्वक इस सहस्रनामस्तोत्रका सौ बार पाठ करे तो निश्चय ही कल्याणका भागी होता है। यह उत्तम स्तोत्र रोगका नाशक, विद्या और धन देनेवाला, सम्पूर्ण अभीष्टकी प्राप्ति करानेवाला, पुण्यजनक तथा सदा ही शिवभक्ति देनेवाला है। जिस फलके उद्देश्यसे मनुष्य यहाँ इस श्रेष्ठ स्तोत्रका पाठ करेंगे, उसे निस्संदेह प्राप्त कर लेंगे। जो प्रतिदिन सबेरे उठकर मेरी पूजाके पश्चात् मेरे सामने इसका पाठ करता है, सिद्धि उससे दूर नहीं रहती। उसे इस लोकमें सम्पूर्ण अभीष्टको देनेवाली सिद्धि पूर्णतया प्राप्त होती है और अन्तमें वह सायुज्य मोक्षका भागी होता है, इसमें संशय नहीं है।'

सूतजी कहते हैं—मुनीश्वरो! ऐसा कहकर सर्वदेवेश्वर भगवान् रुद्र श्रीहरिके अंगका स्पर्श किये और उनके देखते-देखते

५६२ * संक्षिप्त शिवपुराण *

वहीं अन्तर्धान हो गये। भगवान् विष्णु भी शंकरजीके वचनसे तथा उस शुभ चक्रको पा जानेसे मन-ही-मन बड़े प्रसन्न हुए। फिर वे प्रतिदिन शम्भुके ध्यानपूर्वक इस स्तोत्रका पाठ करने लगे। उन्होंने अपने भक्तोंको भी इसका उपदेश दिया। तुम्हारे प्रश्नके अनुसार मैंने यह प्रसंग सुनाया है, जो श्रोताओंके पापको हर लेनेवाला है। अब और क्या सुनना चाहते हो?

(अध्याय ३५-३६)


भगवान् शिवको संतुष्ट करनेवाले व्रतोंका वर्णन, शिवरात्रि-व्रतकी विधि एवं महिमाका कथन

तदनन्तर ऋषियोंके पूछनेपर सूतजीने शिवजीकी आराधनाके द्वारा उत्तम एवं मनोवांछित फल प्राप्त करनेवाले बहुत-से महान् स्त्री-पुरुषोंके नाम बताये। इसके बाद ऋषियोंने फिर पूछा—'व्यासशिष्य! किस व्रतसे संतुष्ट होकर भगवान् शिव उत्तम सुख प्रदान करते हैं? जिस व्रतके अनुष्ठानसे भक्तजनोंको भोग और मोक्षकी प्राप्ति हो सके, उसका आप विशेषरूपसे वर्णन कीजिये।'

सूतजीने कहा—महर्षियो! तुमने जो कुछ पूछा है, वही बात किसी समय ब्रह्मा, विष्णु तथा पार्वतीजीने भगवान् शिवसे पूछी थी। इसके उत्तरमें शिवजीने जो कुछ कहा, वह मैं तुमलोगोंको बता रहा हूँ।

भगवान् शिव बोले—मेरे बहुत-से व्रत हैं, जो भोग और मोक्ष प्रदान करनेवाले हैं। उनमें मुख्य दस व्रत हैं, जिन्हें जाबालश्रुतिके विद्वान् 'दश शैवव्रत' कहते हैं। द्विजोंको सदा यत्नपूर्वक इन व्रतोंका पालन करना चाहिये। हरे! प्रत्येक अष्टमीको केवल रातमें ही भोजन करे। विशेषतः कृष्ण-पक्षकी अष्टमीको भोजनका सर्वथा त्याग कर दे। शुक्लपक्षकी एकादशीको भी भोजन छोड़ दे। किंतु कृष्णपक्षकी एकादशीको रातमें मेरा पूजन करनेके पश्चात् भोजन किया जा सकता है। शुक्लपक्षकी त्रयोदशी-को तो रातमें भोजन करना चाहिये; परंतु कृष्णपक्षकी चतुर्दशीको शिवव्रतधारी पुरुषोंके लिये भोजनका सर्वथा निषेध है। दोनों पक्षोंमें प्रत्येक सोमवारको प्रयत्नपूर्वक केवल रातमें ही भोजन करना चाहिये। शिवके व्रतमें तत्पर रहनेवाले लोगोंके लिये यह अनिवार्य नियम है। इन सभी व्रतोंमें व्रतकी पूर्तिके लिये अपनी शक्तिके अनुसार शिवभक्त ब्राह्मणोंको भोजन कराना चाहिये। द्विजोंको इन सब व्रतोंका नियमपूर्वक पालन करना चाहिये। जो द्विज इनका त्याग करते हैं, वे चोर होते हैं। मुक्तिमार्गमें प्रवीण पुरुषोंको मोक्षकी प्राप्ति करानेवाले चार व्रतोंका नियमपूर्वक पालन करना चाहिये। वे चार व्रत इस प्रकार हैं—भगवान् शिवकी पूजा, रुद्रमन्त्रोंका जप, शिवमन्दिरमें उपवास तथा काशीमें मरण। ये मोक्षके सनातन मार्ग हैं। सोमवारकी अष्टमी और कृष्णपक्षकी चतुर्दशी—इन दो तिथियोंको उपवासपूर्वक व्रत रखा जाय तो वह भगवान् शिवको संतुष्ट करनेवाला होता

* कोटिरुद्रसंहिता * ५६३

है, इसमें अन्यथा विचार करनेकी आवश्यकता नहीं है।

हरे ! इन चारोंमें भी शिवरात्रिका व्रत ही सबसे अधिक बलवान् है। इसलिये भोग और मोक्षरूपी फलकी इच्छा रखनेवाले लोगोंको मुख्यतः उसीका पालन करना चाहिये। इस व्रतको छोड़कर दूसरा कोई मनुष्योंके लिये हितकारक व्रत नहीं है। यह व्रत सबके लिये धर्मका उत्तम साधन है। निष्काम अथवा सकामभाव रखनेवाले सभी मनुष्यों, वर्णों, आश्रमों, स्त्रियों, बालकों, दासों, दासियों तथा देवता आदि सभी देहधारियोंके लिये यह श्रेष्ठ व्रत हितकारक बताया गया है।

माघमासके* कृष्णपक्षमें शिवरात्रि तिथिका विशेष माहात्म्य बताया गया है। जिस दिन आधी रातके समयतक वह तिथि विद्यमान हो, उसी दिन उसे व्रतके लिये ग्रहण करना चाहिये। शिवरात्रि करोड़ों हत्याओंके पापका नाश करनेवाली है। केशव ! उस दिन सबेरेसे लेकर जो कार्य करना आवश्यक है, उसे प्रसन्नतापूर्वक तुम्हें बता रहा हूँ; तुम ध्यान देकर सुनो। बुद्धिमान् पुरुष सबेरे उठकर बड़े आनन्दके साथ स्नान आदि नित्यकर्म करे। आलस्यको पास न आने दे। फिर शिवालयमें जाकर शिवलिंगका विधिवत् पूजन करके मुझ शिवको नमस्कार करनेके पश्चात् उत्तम रीतिसे संकल्प करे—

संकल्प

देवदेव महादेव नीलकण्ठ नमोऽस्तु ते।
कर्तुमिच्छाम्यहं देव शिवरात्रिव्रतं तव॥
तव प्रभावाद्देवेश निर्विघ्नेन भवेदिति।
कामाद्याः शत्रवो मां वै पीडां कुर्वन्तु नैव हि॥

'देवदेव! महादेव! नीलकण्ठ! आपको नमस्कार है। देव! मैं आपके शिवरात्रि-व्रतका अनुष्ठान करना चाहता हूँ। देवेश्वर ! आपके प्रभावसे यह व्रत बिना किसी विघ्न-बाधाके पूर्ण हो और काम आदि शत्रु मुझे पीड़ा न दें।'

ऐसा संकल्प करके पूजन-सामग्रीका संग्रह करे और उत्तम स्थानमें जो शास्त्रप्रसिद्ध शिवलिंग हो, उसके पास रातमें जाकर स्वयं उत्तम विधि-विधानका सम्पादन करे; फिर शिवके दक्षिण या पश्चिमभागमें सुन्दर स्थानपर उनके निकट ही पूजाके लिये संचित सामग्रीको रखे। तदनन्तर श्रेष्ठ पुरुष वहाँ फिर स्नान करे। स्नानके बाद सुन्दर वस्त्र और उपवस्त्र धारण करके तीन बार आचमन करनेके पश्चात् पूजन आरम्भ करे। जिस मन्त्रके लिये जो द्रव्य नियत हो, उस मन्त्रको पढ़कर उसी द्रव्यके द्वारा पूजा करनी चाहिये। बिना मन्त्रके महादेवजीकी पूजा नहीं करनी चाहिये। गीत, वाद्य, नृत्य आदिके साथ भक्तिभावसे सम्पन्न हो रात्रिके प्रथम पहरमें पूजन करके विद्वान् पुरुष मन्त्रका जप करे। यदि मन्त्रज्ञ पुरुष उस समय श्रेष्ठ पार्थिवलिंगका निर्माण करे तो


* शुक्लपक्षसे मासका आरम्भ माननेसे फाल्गुन मासकी कृष्ण त्रयोदशी माघ मासकी कही गयी है। जहाँ कृष्णपक्षसे मासका आरम्भ मानते हैं, उनके अनुसार यहाँ माघका अर्थ फाल्गुन समझना चाहिये।

५६४ * संक्षिप्त शिवपुराण *

नित्यकर्म करनेके पश्चात् पार्थिव लिंगका ही पूजन करे। पहले पार्थिव बनाकर पीछे उसकी विधिवत् स्थापना करे। फिर पूजनके पश्चात् नाना प्रकारके स्तोत्रोंद्वारा भगवान् वृषभध्वजको संतुष्ट करे। बुद्धिमान् पुरुषको चाहिये कि उस समय शिवरात्रि-व्रतके माहात्म्यका पाठ करे। श्रेष्ठ भक्त अपने व्रतकी पूर्तिके लिये उस माहात्म्यको श्रद्धापूर्वक सुने। रात्रिके चारों पहरोंमें चार पार्थिव लिंगोंका निर्माण करके आवाहनसे लेकर विसर्जनतक क्रमशः उनकी पूजा करे और बड़े उत्सवके साथ प्रसन्नतापूर्वक जागरण करे। प्रातःकाल स्नान करके पुनः वहाँ पार्थिव शिवका स्थापन और पूजन करे। इस तरह व्रतको पूरा करके हाथ जोड़ मस्तिष्क झुकाकर बारंबार नमस्कारपूर्वक भगवान् शम्भुसे इस प्रकार प्रार्थना करे।

प्रार्थना एवं विसर्जन

नियमो यो महादेव कृतश्चैव त्वदाज्ञया।
विसृज्यते मया स्वामिन् व्रतं जातमनुत्तमम्॥
व्रतेनानेन देवेश यथाशक्तिकृतेन च।
संतुष्टो भव शर्वाद्य कृपां कुरु ममोपरि॥

‘महादेव! आपकी आज्ञासे मैंने जो व्रत ग्रहण किया था, स्वामिन्! वह परम उत्तम व्रत पूर्ण हो गया। अतः अब उसका विसर्जन करता हूँ। देवेश्वर शर्व! यथाशक्ति किये गये इस व्रतसे आप आज मुझपर कृपा करके संतुष्ट हों।’

तत्पश्चात् शिवको पुष्पांजलि समर्पित करके विधिपूर्वक दान दे। फिर शिवको नमस्कार करके व्रतसम्बन्धी नियमका विसर्जन कर दे। अपनी शक्तिके अनुसार शिवभक्त ब्राह्मणों, विशेषतः संन्यासियोंको भोजन कराकर पूर्णतया संतुष्ट करके स्वयं भी भोजन करे।

हरे! शिवरात्रिको प्रत्येक प्रहरमें श्रेष्ठ शिवभक्तोंको जिस प्रकार विशेष पूजा करनी चाहिये, उसे मैं बताता हूँ; सुनो! प्रथम प्रहरमें पार्थिव लिंगकी स्थापना करके अनेक सुन्दर उपचारोंद्वारा उत्तम भक्तिभावसे पूजा करे। पहले गन्ध, पुष्प आदि पाँच द्रव्योंद्वारा सदा महादेवजीकी पूजा करनी चाहिये। उस-उस द्रव्यसे सम्बन्ध रखनेवाले मन्त्रका उच्चारण करके पृथक्-पृथक् वह द्रव्य समर्पित करे। इस प्रकार द्रव्य समर्पणके पश्चात् भगवान् शिवको जलधारा अर्पित करे। विद्वान् पुरुष चढ़े हुए द्रव्योंको जलधारासे ही उतारे। जलधाराके साथ-साथ एक सौ आठ मन्त्रका जप करके वहाँ निर्गुण-सगुणरूप शिवका पूजन करे। गुरुसे प्राप्त हुए मन्त्रद्वारा भगवान् शिवकी पूजा करे। अन्यथा नाममन्त्रद्वारा सदाशिवका पूजन करना चाहिये। विचित्र चन्दन, अखण्ड चावल और काले तिलोंसे परमात्मा शिवकी पूजा करनी चाहिये। कमल और कनेरके फूल चढ़ाने चाहिये। आठ नाम-मन्त्रोंद्वारा शंकरजीको पुष्प समर्पित करे। वे आठ नाम इस प्रकार हैं—भव, शर्व, रुद्र, पशुपति, उग्र, महान्, भीम और ईशान। इनके आरम्भमें श्री और अन्तमें चतुर्थी विभक्ति जोड़कर ‘श्रीभवाय नमः’ इत्यादि नाममन्त्रोंद्वारा शिवका पूजन करे। पुष्प-समर्पणके पश्चात् धूप, दीप और नैवेद्य निवेदन करे। पहले प्रहरमें विद्वान् पुरुष नैवेद्यके लिये पकवान बनवा ले। फिर श्रीफलयुक्त विशेषार्घ्य देकर ताम्बूल समर्पित करे। तदनन्तर नमस्कार और ध्यान करके गुरुके दिये हुए मन्त्रका जप करे।