सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

२९६ गोलाध्याये गच्छतीति यद्राशेर्यं उदयकालस्तत्सप्तमराशेः सोऽस्तकालोऽत एव लग्नं षड्राशियुत- मस्तलग्नं स्यात् । निजचरशकलेन हीनयुक्तो य इह लोचनगोचरं प्रयाति । तदधिक- रहितास्त एव नूनं पलवशतः क्रमशो व्रजन्ति चास्तमिति श्रीपत्युक्तेश्चेति भावः ॥२४॥ केदारदत्तः-राशियों की अस्तमय की व्यवस्था-- उदय क्षितिज से अस्तक्षितिज तक क्रान्तिवृत्त की ६ राशियां एवं अस्त क्षितिज से उदय क्षितिज तक में ६ राशियां रहती हैं। अर्थात् क्रान्तिवृत्त का आधा क्षितिज के ऊपर आधा नीचे रहने से जो राशि क्षितिज में जितने समय में उदय लेती है उतने ही समय में उससे सातवीं राशि पश्चिम क्षितिज में अस्त होती है । उपपत्ति-स्वतः स्पष्ट है ॥२४॥ इदानीं विशेषमाह- यत्र लम्बजलवा जिनोनकास्तत्र नोदयचराद्यमुक्तवत् । नान्यसंस्थिततयाऽन्यथोदितं येन नैष विषयो नृगोचरः ॥२५॥ वा० भा०-यस्मिन्देशे षट्षष्टि ६६ भागाधिकः पलस्तत्र केचन राशयः सदो- दयाः केचन सदास्तमिताः केचन प्रान्तादुद्गच्छन्ति । अतस्तत्र यथा कथितास्त- थोदया न भवन्ति । यावत्सदोदितो रविस्तावदहोरात्रवृत्तं क्षितिजं न स्पृशति । अहोरात्रवृत्ते क्षितिजोन्मण्डलयोरन्तरं हि चरम् । अतस्तत्र कुज्याग्राचरज्यादि- कमसत् । शेषं स्पष्टम् ॥२५॥ मरीचिः-ननुक्तयुक्त्या स्पष्टाधिकारोक्तस्वदेशोदयास्तकालानयनं सिद्धमप्यसंगतम् । षट्षड्विकाक्षांशदेशेषु तस्यानिवर्हात् । तथा हि—लम्बज्याकोटावक्षज्याभुजस्तदा क्रान्ति- ज्याकोटौ को भुज इत्यनुपातेन लम्बज्याधिकक्रान्तिज्यासंबन्धिकुज्याया अक्षज्याधिकत्वेन तदा द्युज्याया अपि पलज्योनत्वाच्चरज्यायास्त्रिज्याधिकत्वसंभवेन तच्चापानयनस्याशक्त- त्वाच्चरानयनमशक्यम् । नहि त्रिज्याधिकवृत्ते क्रमज्या संभवति । तस्याः क्रमधनुरानयनं चोक्तम् । तथा च चरानयनस्य तत्रासंगतत्वाच्चरखण्डानामसिद्धेस्तन्मूलकतदुदयास्तकाल- ज्ञानमुक्तरीत्या तत्र न संभवतीत्यत उत्तरं रथोद्धतयाऽऽह—यत्र लम्बजलवा इति । यत्र देशे । लम्बांशा जिनोनकाः । अत्र कप्रत्ययेनानधिका इत्यर्थ ऊनपदस्य निरस्तस्तेन चतु- र्विशतेरूना लम्बांशाः षट्षर्डाधकाक्षांशा इत्यर्थः । तत्र देशे । उदयचराद्यम् । मेषादिरा- शीनामुदयकालासवोऽस्तकालासवश्च । चरसाधनम् । आद्यपादाललग्नदिक्साधनादिचर- संबन्धि यत्किचित्संगृह्यते । उक्तवत् । उक्तानयनप्रकारेणेत्यर्थः । न सिध्यतीति शेषः । यद्यपि तत्र देशे लम्बज्यानधिकक्रान्तेश्चरसाधनं तत्संबन्धिराश्युदयसाधनं चोपपन्नमिति लम्बाधिकक्रान्तिकालोऽप्युद्देश्यस्तथाऽपि द्वादशलग्नानां लग्नानयनेनासिद्धेस्तत्साहचर्येण कालानुद्देशः । उदयप्रसङ्गेनैव तदुपस्थितेरिति ध्येयम् । ननु कथं तत्र तत्सिद्धिरत आह— अन्यथेति । उक्तप्रकारातिरिक्तप्रकारेण तत्सिद्धिरित्यर्थः । ननूक्तसाधनेभ्यः कथं न