सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

२९६ गोलाध्याये गच्छतीति यद्राशेर्यं उदयकालस्तत्सप्तमराशेः सोऽस्तकालोऽत एव लग्नं षड्राशियुत- मस्तलग्नं स्यात् । निजचरशकलेन हीनयुक्तो य इह लोचनगोचरं प्रयाति । तदधिक- रहितास्त एव नूनं पलवशतः क्रमशो व्रजन्ति चास्तमिति श्रीपत्युक्तेश्चेति भावः ॥२४॥ केदारदत्तः-राशियों की अस्तमय की व्यवस्था-- उदय क्षितिज से अस्तक्षितिज तक क्रान्तिवृत्त की ६ राशियां एवं अस्त क्षितिज से उदय क्षितिज तक में ६ राशियां रहती हैं। अर्थात् क्रान्तिवृत्त का आधा क्षितिज के ऊपर आधा नीचे रहने से जो राशि क्षितिज में जितने समय में उदय लेती है उतने ही समय में उससे सातवीं राशि पश्चिम क्षितिज में अस्त होती है । उपपत्ति-स्वतः स्पष्ट है ॥२४॥ इदानीं विशेषमाह- यत्र लम्बजलवा जिनोनकास्तत्र नोदयचराद्यमुक्तवत् । नान्यसंस्थिततयाऽन्यथोदितं येन नैष विषयो नृगोचरः ॥२५॥ वा० भा०-यस्मिन्देशे षट्षष्टि ६६ भागाधिकः पलस्तत्र केचन राशयः सदो- दयाः केचन सदास्तमिताः केचन प्रान्तादुद्गच्छन्ति । अतस्तत्र यथा कथितास्त- थोदया न भवन्ति । यावत्सदोदितो रविस्तावदहोरात्रवृत्तं क्षितिजं न स्पृशति । अहोरात्रवृत्ते क्षितिजोन्मण्डलयोरन्तरं हि चरम् । अतस्तत्र कुज्याग्राचरज्यादि- कमसत् । शेषं स्पष्टम् ॥२५॥ मरीचिः-ननुक्तयुक्त्या स्पष्टाधिकारोक्तस्वदेशोदयास्तकालानयनं सिद्धमप्यसंगतम् । षट्षड्विकाक्षांशदेशेषु तस्यानिवर्हात् । तथा हि—लम्बज्याकोटावक्षज्याभुजस्तदा क्रान्ति- ज्याकोटौ को भुज इत्यनुपातेन लम्बज्याधिकक्रान्तिज्यासंबन्धिकुज्याया अक्षज्याधिकत्वेन तदा द्युज्याया अपि पलज्योनत्वाच्चरज्यायास्त्रिज्याधिकत्वसंभवेन तच्चापानयनस्याशक्त- त्वाच्चरानयनमशक्यम् । नहि त्रिज्याधिकवृत्ते क्रमज्या संभवति । तस्याः क्रमधनुरानयनं चोक्तम् । तथा च चरानयनस्य तत्रासंगतत्वाच्चरखण्डानामसिद्धेस्तन्मूलकतदुदयास्तकाल- ज्ञानमुक्तरीत्या तत्र न संभवतीत्यत उत्तरं रथोद्धतयाऽऽह—यत्र लम्बजलवा इति । यत्र देशे । लम्बांशा जिनोनकाः । अत्र कप्रत्ययेनानधिका इत्यर्थ ऊनपदस्य निरस्तस्तेन चतु- र्विशतेरूना लम्बांशाः षट्षर्डाधकाक्षांशा इत्यर्थः । तत्र देशे । उदयचराद्यम् । मेषादिरा- शीनामुदयकालासवोऽस्तकालासवश्च । चरसाधनम् । आद्यपादाललग्नदिक्साधनादिचर- संबन्धि यत्किचित्संगृह्यते । उक्तवत् । उक्तानयनप्रकारेणेत्यर्थः । न सिध्यतीति शेषः । यद्यपि तत्र देशे लम्बज्यानधिकक्रान्तेश्चरसाधनं तत्संबन्धिराश्युदयसाधनं चोपपन्नमिति लम्बाधिकक्रान्तिकालोऽप्युद्देश्यस्तथाऽपि द्वादशलग्नानां लग्नानयनेनासिद्धेस्तत्साहचर्येण कालानुद्देशः । उदयप्रसङ्गेनैव तदुपस्थितेरिति ध्येयम् । ननु कथं तत्र तत्सिद्धिरत आह— अन्यथेति । उक्तप्रकारातिरिक्तप्रकारेण तत्सिद्धिरित्यर्थः । ननूक्तसाधनेभ्यः कथं न

त्रिप्रश्नवासना २९७ तत्सिद्धिरत आह—अन्यसंस्थिततयेति । षट्षडक्षांशावधिर्या गोलस्थितिस्तदतिरिक्ता विलक्षणा गोलस्थितिस्तस्या भावस्तयेत्यर्थः । तथा चोक्तं चरादिसाधनं षट्षडक्षांशावधिदेश- गोलस्थितिसिद्धं न तदधिकाक्षांशावधिदेशगोलस्थितिसिद्धम् । अत उक्तानयनेन तत्र न तत्सिद्धिः । किंतु तद्गोलस्थितिसिद्धतदतिरिक्तप्रकारेणेति भावः । अन्यसंस्थि[त]स्तु लम्बाधिकक्रान्तौ द्युरात्रवृत्तानि तत्र क्षितिजं न स्पृशन्त्येवेति तत्रोन्मण्डलक्षितिजान्तराले द्युरात्रवृत्तैकदेशाभावादुक्तस्वरूपचरासिद्धिरतस्तत्संबद्धाग्रादिकस्याप्यसिद्धिरिति । ननु तर्हि तद्गोलस्थितिसिद्धप्रकाराः कथं नोक्ताः । अन्यथा तत्र तज्ज्ञानं कथं स्यादत आह—नेति । तत्र चरादिसाधनं पूर्वैर्नोदितं नोक्तम् । सूर्यसिद्धान्तादौ तद्गोलस्थितिसिद्धप्रकाराणाम- दर्शनादिति भावः । तैः कुतो नोक्तमत आह--येनेति । येन कारणेन । एष षट्षडधि- काक्षांशसंबन्धी विषयो देशो नृगोचरो मनुष्यसंचारविषयो न भवति । तथा च मनुष्या- धिकारत्वाच्छास्त्रस्य तद्देशे मनुष्याभावात्तैस्तद्देशसंबन्धिगणितविशेषोऽनुक्तः । प्रयोजना- भावात् । न च षट्षडक्षांशावधिमनुष्यसंचारसंभवात्तत्र कथमिदं संभवतीति वाच्यम् । मनुष्यसंचारसंबद्धदेशगोलस्थित्युक्तचरादिसाधनस्य तत्र गोलस्थितिसंवादेनानिवार्यत्वात् । एवं च चराद्युक्तसाधने तद्देशस्यालक्ष्यत्वेनाव्याप्तिर्नेति भावः ॥२५॥ केदारदत्तः—भूगोल में कुज्या-चरज्या अग्रा-आदि से सम्बन्ध रहित स्थान बताये जा रहे हैं— भूमण्डल में जिस जगह अक्षांश ६६ से अधिक होगा वहां पर लम्बांश २४ से अर्थात् परम क्रान्ति से कम होता है । अतः वहां पर के द्युज्या व्यासार्ध से निर्मित अहोरात्र वृत्त सदा क्षितिज से ऊपर रहने से उन स्थलों में, क्षितिज स्पर्श के अभाव से कुज्या चर अग्रा आदि का अभाव स्वतः सिद्ध होता है । उपपत्ति—निरक्ष क्षितिज और स्वक्षितिज के बीच में अहोरात्र वृत्त में कुज्या (द्युज्या वृत्त में) की स्थिति होती है । उस देश में सभी ६ राशियां क्षितिज के ऊपर रहती हैं वहां रवि सदोदित रहता है, अतः क्रान्ति वृत्त के क्षितिज स्पर्श के अभाव से वहाँ चर कुज्यादि का अभाव स्वतः सिद्ध है । वहाँ पर कुछ राशियां सदोदित और कुछ राशियाँ सदा अस्त रहती हैं । और कुछ राशियां तो प्रान्त से अर्थात् अन्तिम भाग से उदित होती हैं ॥ संदोदित रवि की स्थिति में रवि निष्ठ अहोरात्र वृत्त से सम्पात ही नहीं होने से तथा क्षितिज वृत्त और निरक्ष क्षितिज वृत्त (उन्मण्डल) के परस्पर में सम्पात का ही अभाव होने से चरादिक अग्रा आदि का काल का वहाँ अभाव स्वतः सिद्ध हो जाता है ॥२५॥

इदानीं लग्नशब्दव्युत्पत्त्योदयास्तमध्यलग्नस्थानान्यह— यत्र लग्नपमण्डलं कुजे तद्गृहाद्यमिह लग्नमुच्यते । प्राचि पश्चिमकुजेऽस्तलग्नकं मध्यलग्नमिति दक्षिणोत्तरे ॥२६॥ वा० भा०—स्पष्टार्थम् ॥२६॥ मरीचिः—अथान्यसंस्थितिप्रदर्शनार्थमुदयास्तकालवासनाप्रसङ्गादुपस्थितलग्नादिस्व- रूपं रथोद्धतयाऽऽह—यत्र लग्नमिति । भूगर्भक्षितिजवृत्ते पूर्वभागे क्रान्तिवृत्तम् । यत्र यस्मिन् । रेवत्यादिस्थानदिग्भागे लग्नं तत्समसूत्रेण संलग्नम् । तत् । क्रान्तिवृत्तप्रदेशात्मकम् । गृहाद्यम् । रेवतोस्थानाद्राश्यादिविभागाङ्कितज्ञानप्रमाणम् । इह ज्योतिःशास्त्रे । लग्नं फलादेशोपजीव्यम् । उच्यते पूर्वैरङ्गीक्रियते । पश्चिमक्षितिजविभागे क्रान्तिवृत्तं यत्र लग्नं तद्गृहाद्यमस्तलग्नकं लग्नमिवास्तलग्नकं न तु लग्नम् । दक्षिणोत्तरे । याम्योत्तरवृत्ते । इति यद्दिग्भागे क्रान्तिवृत्तं लग्नं तद्गृहाद्यम् । मध्यलग्नं क्षितिजपूर्वापरभागमध्यस्थत्वात् । गोलेऽधःस्थयाम्योत्तरार्धदर्शनात्क्षितिजोर्ध्वस्थयाम्योत्तरार्धदर्शनात् । क्षितिजोर्ध्वस्थयाम्यो- त्तरवृत्तप्रदेशसंलग्नत्वेन मध्यलग्नम् । तत्षड्भान्तरितमध्यस्थं च रसातलमदर्शनादनुक्तम् । अत एव लग्नसाधनार्थंक्षितिजात्कालस्तथा मध्यलग्नसाधनार्थं याम्योत्तरवृत्तात्कालः स पश्चिमपूर्वभागयोर्नतसंज्ञः । तत्र पश्चिमनते क्रमलग्नम् । पूर्वनत उत्क्रमलग्नम् । उन्मण्डल- वद्याम्योत्तरवृत्तस्य भिन्नत्वाभिन्नत्वान्निरक्षोदयैः साध्यम् । नह्युन्मण्डलाद्यथा क्षितिजं भिन्नं तथा निरक्षयाम्योत्तरवृत्तात्स्वयाम्योत्तरवृत्तं भिन्नं येन स्वोदयैर्लग्नं मध्यम् । एभ्यः प्रत्येकमासन्नयोरन्तरा त्र्यंशेन पूर्वस्मिन्योजनादवान्तरभावसिद्धिप्रकल्पिता । पूर्वांघ्रि- मभावयोगदलं संधिरितयोरिति । तदेच्छ्रीपतिभट्टः स्वजातकपद्धतौ स्पष्टमुक्तम्-मध्याह्नां- शुमतोर्य एव विवरे कालः स उक्तो नतः सोऽप्यभ्राग्नि३०परिच्युतो रविनिशामध्यान्तरे चोन्नतः । मध्याह्नात्पतिते तु वासरगते तत्प्राक्कपाले नतं यातेऽह्नि(ताह्नाद्)द्युदलोनिते पुनरिदं प्रत्यक्कपाले भवेत् । रात्रेः शेषे गते वा भवति हि समये जन्म चेत्तद्घटीभिः संयुक्ते वासरार्धे खलु नतघटिकाः प्राक्प्रतीच्योर्भवेयुः । संस्थाप्यैते त्वनष्टे स्फुटसवितुरतः स्वोदयै- रिष्टकालात्कुर्याल्लग्नं सषड्भं तदपि सगुणकैरस्तलग्नं निरुक्तम् । लङ्कोदयैः पूर्वनता- दृणाख्यं प्रत्यङ्नताद्यन्नु भवेद्धनाख्यम् । लग्नं तदूचुः खलु मध्यलग्नं षड्भाधिकं तच्च रसातलाख्यम् । लग्नं चतुर्थाद्विबुकं कलत्राज्जामित्रभं मध्यविलग्नतश्च । खभं विलग्नाच्च विशोध्य शेषं तत्त्र्यंशमेकद्विगुणं विदध्यात् । लग्नाम्बुजामित्रनभोगृहेषु तदन्तरालोद्भव- भावसिद्धयै । सिध्यन्ति भावा द्विगुणाः षडेव शुभाशुभं चिन्त्यमशेषमेभिः । वदन्ति भावैक्य- दलं हि संधि तत्र स्थितः स्यादफलो ग्रहेन्द्रः । ऊनस्तु संधेर्गतभावजातमागामिजं चाप्यधिकः करोतीति । ननु द्वादश भावा लग्नाद्याः क्रान्तिवृत्ते द्वादश विभागास्ते मेषादिवत्समा युक्ता- श्चक्रस्य वृत्ताकारत्वेनातुल्यस्थानविभागकल्पनानौचित्यात्समविभागानां क्लृप्तत्वाल्लग्नाद्युप- जीवकफलोपजीव्यस्थानानां समत्वकल्पनौचित्याच्च । अत एव लग्नात्क्रान्तिवृत्तस्य समद्वाद-

लग्ना [ग्र] माभ्यामर्कस्यशभागास्त्रिशद्भागात्मका भावरूपाः संहितायां सुप्रसिद्धाः । येंऽशा लग्नस्योदितास्तेषु तिष्ठ- न्धत्ते लग्नोत्थं फलं खेचरेन्द्रः । एवं तेभ्यो योऽधिकोऽसौ द्वितीयोऽथैवं चिन्त्यं वित्तभावादिषु ज्ञैरिति । लग्नस्य क्षितिजप्राग्भागलग्नस्य मेषाद्यन्यतमस्य राशेरित्यर्थः । अंशा उदिताः । क्षितिजसंलग्नाः । अत्र लग्नभोग्यभागेषु ग्रहो द्वितीय इत्युक्त्या लग्ने प्रथमभावस्यान्तः स्पष्टीकृतः । धनाद्येषु द्वितीयादीनामन्तः । नतु भावादिर्न वा भावमध्यम् । न च क्षिति- जस्य प्राधान्याल्लग्ने प्रथमस्थानारम्भः । एवं धनादिषु द्वितीयादेः सुष्ठ्विति वाच्यम् । संहिताकर्तृ मुनिभिः फलार्थं तथाऽनङ्गीकारात् । फले वचनविरुद्धयुक्तेरप्रयोजकत्वात् । अथ लग्नचतुर्थसप्तमदशमस्थानानां गोले नियतोक्तेरेवान्तरभावानां तदन्तरस्थत्वेन सामान्यतो

द्विराशिज्ययैकराशिज्यया गुण्या । स्वहारेण भक्ता । लब्धानांशादिकानि यानि धनूंषि तन्मध्ये पूर्वचापाभ्यामूनो दशमभावः पूर्वभावो भवति । अष्टमनवमभावौ स्तः । अग्रिमचा- पाभ्यां दशमभावो भवति । एकादशद्वादशभावौ स्तः । एवं सूक्ष्माः प्रतिपादितगोलस्वरूपा उक्तभावा अष्टमनवमैकादशद्वादशभावा भवन्ति । अनन्तरम् । एतेऽष्टमादयः साधिता भावाः षड्राशियुक्ताः क्रमेण द्वितीयतृतीयपञ्चमभावाः सूक्ष्मा इति । संधावविशेषः । अत्रो- पपत्तिः—पद्धतिप्रकारसिद्धाष्टादिभावचतुष्टयमनुगतगोलस्थानसंबन्धाभावात्स्थूलं प्रतिपा- दितगोलस्वरूपाष्टमादिभावचतुष्टयं साध्यम् । तत्र स्थूलभावानां भुजाः सममण्डले क्रान्ति- मण्डलप्रदेशविशेषयोर्याम्योत्तरान्तरांशानां ज्यारूपाः । अंशास्तु याम्योत्तरक्षितिजसंपात- प्रोतस्थूलभावोपलक्षितक्रान्तिवृत्तप्रदेशगतवृत्तस्थाः । स्थूलाभावस्तादृग्वृत्तनतांशानं दृग्ज्येति -ताः कर्णाः तयोर्वर्गान्तरपदानि । प्रतिपादितभुजवृत्तसंपातावधिखस्वस्तिकात्समवृत्ते ये नतां- शास्ते ज्यात्मकानि कोट्यो हारसंज्ञाः । तत्र शङ्कुवर्गोनस्य त्रिज्यावर्गस्य कर्णवर्गत्वात्तस्मि- न्भुजवर्गे शोधिते शङ्कुभुजयोर्वर्गयोगहीनस्य त्रिज्यावर्गस्य पदमिति सिद्धम् । अनया कोट्या दशमभावस्थूलभावयोरन्तरांशज्या तदा यथायोग्यं सममण्डलस्थितैकद्विराशिज्यया केत्यनु- पातेन सूक्ष्मभावस्थूलभावयोरन्तरांशज्या क्रान्तिवृत्तस्था । खस्वस्तिकादेकद्विराशिमितसमवृत्त- प्रदेशसंबन्धेन क्रान्तिवृत्ते सूक्ष्मभावानां प्रतिपादितत्वात् । ज्यायाश्चापतदन्तरांशा दशम- भावहीना अष्टमसंबन्धिभागाः । अष्टमनवमभावौ दशमपृष्ठस्थौ भवतः । एकादशद्वादशसं- बन्धिभागाः । दशमे युता एकादशद्वादशभावौ दशमाग्रेमौ स्त इति । लग्नात्षड्भान्तरे तथा सप्तमभावस्थानं यथा च दशमात्षड्भान्तरेऽधश्चतुर्थभावस्थानं तथाऽष्टमादिभावेभ्यः षड्भान्तरे द्वितीयाद्युक्तभावाः क्रान्तिवृत्ते वृत्तानां षड्भान्तरेण स्थानद्वये संलग्नत्वात् । तथा च लग्नस्य स्वदेशक्षितिजसंबन्धेनोक्तेस्तद्वितीयादिभावानां समवृत्तसंबद्धवृत्तसंबन्धे- नोक्तेः समुचितत्वम् । न चैवं द्वादशभावानां समवृत्तस्थसमविभागवशादुत्पन्नानां समवृत्त- स्थसमत्रिंशद्भागान्तरत्वेनैव कथनं युक्तम् । न क्रान्तिवृत्तस्थविषमभागान्तरत्वेन भावकथन- मिति वाच्यम् । फलादेशस्य पूर्वैः क्रान्तिवृत्ताश्रयेणैवाङ्गीकारात्क्रान्तिवृत्तस्थग्रहभोगव- द्भावानामपि सममण्डलाभिप्रायिकाणां क्रान्तिवृत्ताश्रयेणैवोक्तत्वात् । न च संहितोक्तेनैषां विरोध इति वाच्यम् । तस्याभिन्नार्थत्वात् । तथा हि—लग्नस्य ये भागा उदिताः । पद्धति- सिद्धारम्भान्तसंध्योरन्तरांशास्तेषु स्थितः सन्ग्रहो लग्ने भवति तेभ्यो लग्नांशेभ्यो । विराम- संध्यंशेभ्योऽधिको ग्रहो द्वितीयस्थाने भवति । अर्थादारम्भसंधेर्न्यूनो ग्रहः पूर्वभावे भवति । एवं द्वितीयादिति । न तु पूर्वोक्तोऽर्थः । लग्नात्स्थानरूपद्वादशभावोक्तौ लग्नस्य स्वदेश- क्षितिजसंबन्धवदन्येषां स्वदेशवृत्तविशेषसंबन्धाप्रतीतेः केवलक्रान्तिवृत्तसंबन्धेन भावोक्तेरस- गतत्वात् । एतेन ध्रुवप्रोतवृत्तषट्केभ्य उदयसंबन्धेन विषुवस्थानाद्विषुवद्वृत्ते समा द्वादश भावास्तदनुरोधेन क्रान्तिवृत्तविषमप्रदेशात्मका भावा इति कल्पनमपि निरस्तम् । उदयस्य स्वक्षितिजसंबन्धेन ग्रहणादन्येषां निरक्षसममण्डलाभिप्रायेण कल्पनस्य वैयधिकरण्यात् । एवं लग्नात्स्थाननियमार्थं लग्नाद्भावाः साधितास्तथाऽमुकग्रहादमुकग्रहः कस्मिन्स्थान इति ग्रहेभ्यः

दशममिति लग्नाद्दिनार्थघटीभिर्ऋणलग्नं दशमम् । लग्नाद्रात्र्यर्थघटीभिर्धनलग्नं चतुर्थम् । ग्रहो लग्नम् । सषड्भग्रहः सप्तमभावः । एभ्यो मूर्ध्वादिभावान्प्रसाध्यैभ्यो ग्रह्तुल्यलग्ना- दिष्टकालं प्रसाध्य शङ्क्वादिभुजादिद्वारा पूर्वोक्तसूक्ष्मरीत्या सूक्ष्मभावाः साध्या इति । अत्राऽऽधुनिकाः-ग्रहभावाः पद्धतिकाराणां यद्यभिमताः स्युस्तदा दृष्टिसाधनं तैर्भा- वैरेव कृतं स्यात् । न दृश्यद्रष्ट्रन्तरराशिवशतः । यथा हि-द्रष्टुर्ग्रहस्यैकादिभाव- स्थानानि कार्याणि । तद्यथा-द्वादशभावोनग्रहरूपप्रथमभावः प्रथमस्थानमानम् । ग्रहरूपः प्रथमभावोनद्वितीयभावो द्वितीयस्थानम् । द्वितीयभावोनतृतीयभावस्तृतीयस्थानम् । एवं पूर्वभावोनाग्रिमभावोऽग्रिमस्थानमित्यादि । एवं द्वादशस्थानमानानि । त्रिदशत्रिकोणचतुर- स्रसप्तमान्यवलोकयन्ति चरणाभिवृद्धित इति बृहज्जातकोक्त्या स्थानादौ कथितदृष्टेऽङ्गी- काराच्च । प्रथमादिस्थानान्तरवशेन दृष्टिचरणाः सिद्धाः ।

भेदेन दृष्टेरनेकत्वापत्तेः । नह्येककाले दृष्टेरनेकत्वं ग्रहाणां युक्तम् । समभेदेनैव दृष्टि- भेदस्य सर्वत्र युक्तत्वात् । द्वितीयदूषणं च रवीन्द्वोर्भावसाधनेऽपि तद्दर्शनग्रहभावफलानामनु- क्तेस्तद्वाप्वजग्रहफलानामसाधनादेकरीत्या दशाक्रमबलकथनाप्रसङ्गादसंलग्नम् । तस्माल्लग्न- भाववद्ग्रहभावाः साध्याः । यद्यपि ग्रहभावेभ्यस्तात्कालिकग्रहमैत्रीचक्रसाधनमयुक्तम् । देशभेदेवा(न) भावभेदात्कदाचिदेकसमये देशभेदेन ग्रहमित्रामित्रत्वविरुद्धधर्माक्रान्तत्व- प्रसङ्गात् । नह्यभिन्नकालेऽर्कस्य काशीत्वावच्छेदेन भौमो मित्रं लाभपुरत्वावच्छेदेन शत्रु- रित्यादि कस्याप्यनुभवः । तत्कालं सुहृद इत्यत्र कालमात्रहेतुत्वप्रतीतेश्च । तथाऽपि तत्र बाधादुक्तभावेभ्यस्तत्साधनाद्दृष्टिसाधनवत्क्रान्तिवृत्तस्थस मत्रिशद्भागसमभाववशान्मित्रादि-

अप्रश्नवासना ३०३ कुण्डल्यां तद्विचारः । अत एव पद्धतिषु धीमद्भिर्द्दृष्टिसाधनं तथैव कृतमित्यलं प्रसङ्गागत- विचारपल्लवितेन ॥२६॥ केदारदत्त—लग्न शब्द की व्युत्पत्ति— क्रान्तिवृत्त का राश्यात्मक वह प्रदेश पूर्व क्षितिज में जहां पर लगा होता है उस बिन्दु पर की राश्यादिक उस प्रदेश का नाम लग्न होता है । तथा पश्चिम में वृत्त का जो प्रदेश पश्चिम क्षितिज में जहां लगा है उसे अस्तलग्न तथा याम्योत्तराहोरात्र वृत्त सम्पात स्थ क्रान्तिवृत्त प्रदेश का नाम दशम लग्न होता है । इसी आधार से क्रान्तिवृत्तयाम्योत्तराहोरात्र वृत्तों के अधोःसम्पात (मध्य रात्रि) बिन्दु का नाम चतुर्थ लग्न कहा जाना चाहिए । आचार्य ने दृश्य गोलार्ध में उदय से अस्त तक के ही लग्नों का निर्देश किया है ॥२६॥ अथ लग्नार्थमर्कस्य तात्कालिकीकरणवासनामाह— लग्नार्थमिष्टघटिका यदि सावनास्तास्तात्कालिकार्ककरणेन भवेयुराक्ष्यः। आक्षोदया हि सदृशोभय इहापनेयास्तात्कालिकत्वमथ न क्रियते यदाऽऽर्क्ष्यः ॥२७॥ वा० भा०—ननु लग्नकरणार्थं या इष्टघटिकास्ताः सावना उत नाक्षत्राः । यदि सावनास्तर्हि नाक्षत्रा उदयाः कथं विसदृशास्ताभ्यो विशोध्याः । अतस्ताभि- र्नाक्षत्राभिर्भवितव्यम् । तथा भोग्यकालसाधनार्थमर्कस्तात्कालिकः किं कृतः । यत उदयावधेरिष्टघटिकास्तथाऽर्कोदयानन्तरमेव राशेर्भोग्यांशाः क्रमेणोद्गच्छन्ति । अत औदयिकार्कस्य भोग्यं ग्रहीतुं युज्यते न तात्कालिकस्य । तथा प्रतीत्यर्थमुदाहरणम् । यत्र किल पञ्चाङ्गुला ५ विषुवतो तत्र मेषादि- गोऽर्के स्फुटमहोरात्रं चतुश्चत्वारिंशदसुभिरधिकाः षष्टिघटिकाः ६०।७।२ । अथ उदयानन्तरमहोरात्रसमे काले ६०।७।२ यावत्तात्कालिकार्काल्लग्नं साध्यते तावद- र्काधिकं स्यान्न समम् । यावदौदयिकार्कात्क्रियते तावत्सममेव । अतोऽन्वय- व्यतिरेकाभ्यां प्रतीतेर्युक्तितश्चार्कतात्कालिकीकरणमयुक्तमिव प्रतिभाति । सत्यम् । अत एवोक्तं लग्नार्थमिष्टघटिका इत्यादि । अत्रेष्टघटिकाः सावनास्तावदाचार्यैरङ्गीकृतास्तासां नाक्षत्रत्वं कर्तव्यम् । तच्चैवम् । यथा प्रागुक्तस्वाहोरात्रसंबन्धिन्यो या गतिकलास्ताः स्वोदयासुभिः संगुण्य राशिकलाभिर्विभज्य फलासुभिरधिकाः सावनतुल्या नाक्षत्राः षष्टिघटिका अहोरात्रवृत्ते नाक्षत्राः स्युः । एवमिष्टघटीसम्बन्धिन्यो या गतिकलास्ताः स्वोदया- सुभिः संगुण्य राशिकलाभिर्विभज्य फलासवस्तास्विष्टघटिकासु सावनासु प्रक्षेप्याः । एवं नाक्षत्राः स्युः । तत औदयिकार्कस्य भोग्यासवः शोध्याः । एवं सत्याचार्येण लाघवार्थमिष्टघटीसम्बन्धिन्यो गतिकला अर्के प्रक्षिप्तास्ततो ये भोग्यासवस्त

औदयिकार्कभोग्यासुभ्यो न्यूना जातास्ते यावदिष्टघटिकाभ्यः शोध्यन्ते तावत्ता इष्टघटीसम्बन्धिगतिकलासुभिरधिकाः कृताः स्युः । एवं तासां सावनानां नाक्षत्री- करणार्थमर्कस्य तात्कालिकीकरणमुपपन्नम् । ननु यद्येवं तर्हि किं सावना अङ्गीकृत्य नाक्षत्रीकरणप्रयासेन । किमु नाक्षत्रा एव नाङ्गीकृताः । सत्यम् । तदप्युच्यते । अत्र त्रिप्रश्ने छायार्थं ग्रहाणां स्वस्वसावनमेवोदितं ग्राह्यम् । तद्यथा । इष्टकाले स्वाहोरात्रवृत्ते यत्र ग्रहः स्थितो यत्र च क्षितिजसंगस्तयोरन्तरे यावन्तो घटीविभागास्तावत्यः सावना नाड्यस्ता हि क्षेत्रविभागीत्मिकाः । अथ चोदयकाले यत्र स्थितो ग्रह आसीत्तत्कु- जमध्ये यावत्यस्तावत्यो नाक्षत्रास्तु कालविभागात्मिकाः । यथा पौर्णमास्यां छायाकरणे चन्द्रस्यासकृद्विधिनोदिता नाडिकास्ताश्छायार्थं

त्रिप्रश्नवासना ३०५

सम्बन्धिसावनघट्य एवेष्टकाले नाक्ष[त्र]घट्यो भवन्तीति प्रत्यक्षम् । कथमिदं तात्कालिकार्क- ग्रहणे सिद्धमिति चेच्छृणु स्वोदयभुक्तिघातात्खाम्भ्राष्टभूलब्धसमासुभिरु(रि)त्युक्तगतिजासुस्व- रूपोत्पन्ननाक्षत्रसावनान्तरकालासुस्वरूपतुल्यसूर्योदयाग्रिमकाले क्रान्तिवृत्तप्रदेशः सूर्योदया- त्कियान्प्रवहानिलेन चलित इति ज्ञानार्थमुदयासुभिरष्टादशशतकलास्तदा वत्कलासुभिः का इत्यनुपाते तत्स्वरूपग्रहणेनोदयास्य(स्व)ष्टादशशतकलयोस्तुल्यगुणहरत्वेन नाशाद्ग(ह)तिः सूर्योदयावध्यभीष्टसावनघटीगुणा षष्टिभक्तेति चालनस्वरूपमेव सिद्धम् । इदं तत्कालज्ञापक- लग्नज्ञानाय सूर्योदयकालिकसूर्यंतुल्यलग्नस्य योज्यम् । तल्लग्नयोरेकनिमित्तान्तरत्वात् तथा च तात्कालिकार्कस्तत्काललग्नस्वरूपस्तत्कालज्ञापक इति साधूक्तं तात्कालिकार्ककरणेनेत्यादि । नन्वेवं सावनघटीनां नाक्षत्रत्वसंपादनं लग्नानयने प्रयोजकं कुत इत्यत आह—आर्क्षोदया इति । हि यतः । इह लग्नानयने । वर्तमानलग्नराशिज्ञानार्थं नाक्षत्रराश्युदयासवोऽभीष्ट- नाक्षत्रघट्यसुभ्यः सजातीयाभ्योऽपनेयाः शोध्याः सन्ति । लग्नस्य केवलप्रवहभ्रमणहेतुकत्वाद्- वर्तमानलग्नराशिज्ञानार्थं नाक्षत्रत्वसंपादनमावश्यकमन्यथा लग्नज्ञानासिद्धिरिति भावः । अत एव नाक्षत्रेष्टकाले तात्कालिकार्कं विनोदयिकाकादिव लग्नसिद्धिः फलितेत्यभिप्रायेण मन्दार्थमाह—तात्कालिकत्वमिति । अथ लग्नसाधनार्थं नाक्षत्रघटीनामेव प्रयोजकत्वसिद्धे- र्लाघवात्प्रथमत एव सावननिरपेक्षेण नाक्षत्र एव किं नाङ्गीकार्या इत्याशङ्कान्तरम्, यदा । एतदाशङ्कापरिहारार्थं लग्नानयने इष्टघटिकास्ता नाक्षत्रा एव गृहीतास्तदा सूर्यस्य तात्का- लिकत्वं न क्रियते । नापेक्षते । प्रयोजनाभावात् । अन्यथा तदसंगततापत्तिः । तथा च य

३०६ गोलाध्याये उपपत्ति—आचार्य ने उक्त विषय की स्पष्टता के लिये उदाहरण दिया है कि ५ अंगुल पलभा के नगर में, स्पष्ट अहोरात्र का मान घटी ६०-पल ७ और विपल २ होता है। अभीष्ट इस नगर में यदि ६०।७।२ इष्टकाल में लग्न साधन करते हैं तो स्पष्ट सूर्य से लग्न मान अधिक आता है और यदि औदयिक स्पष्ट सूर्य से लग्न बनाई जाती है तो तूर्यं स्पष्ट के तुल्य ही लग्न आती हैं। इस प्रकार अन्वय व्यतिरेक से सूर्य का तात्कालिकी करण उचित नहीं समझा जा रहा ? तो अर्क तात्कालिकीकरणगणित गोल से ठीक नहीं है क्या ? तहीं, अर्कतात्कालिकीकरण ही गणित गोल से सही है। यदि इष्ट घटिका सावन हैं तो उन्हें नाक्षत्र मान में परिणत करना चाहिए। अनुपात से राश्युदयपल × गतिकला ---------------------------------------------------- १८०० = फल। ६० घटी + फल = सावनेष्टम् तुल्य नाक्षत्र घटिका। राश्युदयपल × इष्ट सम्बन्धी ग्रह गति तथा -------------------------------- = इष्टकालीन ग्रह केवल इष्ट १८०० घटिका + इष्टकालीन ग्रहासु = नाक्षत्रे ष्ट होता है। इस प्रकार सावन मान के लिये स्पष्ट सूर्य का तात्कालिकी करण करने से सावन इष्ट घटिकायें नाक्षत्रेष्ट घटिका हो जाने से राश्युदयासुओं के साथ योग वियोग उचित होता है। यदि ऐसा ही ठीक है तो इष्टकाल को ही नाक्षत्र में क्यों नहीं मापा गया ? ठीक तो है किन्तु ग्रहवेधादि से जो छाया आदि उपलब्ध होती है वह सावन दिन सम्बन्धी ग्रह गणित उपकरणों से प्रत्यक्ष उपलब्ध होने से सावन इष्ट काल का नाक्षत्र मान में परिणत करने के लिये स्पष्ट सूर्य का तात्कलिकी करण उचित है। क्षेत्र देखिए।

[चित्र: क्षितिज वृत्त पूर्वापर वृत्त नाड़ी वृत्त ता. र. उदयरवि याम्योत्तर वृत्त क्रान्तिवृत्त]

ता० र० = तात्कालिक सूर्य रवि । उ र = उदय रवि ।

त्रिप्रश्नवासना ३०७ साव इ × ग्रहग × उदयमा सावन इ + —————————————— = नाक्षत्र इष्ट काल । ६० × १८०० साव इ० × रग × उदयमा ∵ सावन इष्ट = सावन - इ + ———————————— = उदयसूर्य का भोग काल ६० × १८०० साव इ × रग ० × उदय० मा० (उ० र० भु० क × १८००) = सा० इ० + —————————————— - ————————————— उदयमा ६० × १८०० १८०० साव० इ० + साव० इ० × २० ग० × उदयमा० उद०मा० = ———————————————————— - ———— (१८०० - उ.र.भु.का) ६० × १८०० १८०० उ मा० ⎛ सावइ × २०ग० ⎞ = साव इ० + ———— ⎜ ——————— - १८०० + उ० २० भु० ⎟ १८०० ⎝ ६० ⎠ उद मा० उ० मा० = सा० इ० + ———— × इ० २० भु का - १८०० = साव० इ० - ———— १८०० १८०० (१८०० - इ० २० भु० क०) उदयमान = सावनइष्ट - ———— × इष्ट राशिभोग्य काल । उपपन्न है ।।२७।। १८०० इदानीं देशविशेषेण राशीन् सदोदितानुदितांश्चाऽऽह— त्र्यंशयुडुग्नवरसाः ६९ पलांशका यत्र तत्र विषये कदाचन । २० दृश्यते न मकरो न कार्मुकं किंच कर्कमिथुनौ सदोदितौ ॥२८॥ यत्र साङ्घ्रिगजाजसंमिता ७८ स्तत्र वृश्चिकचतुष्टयं न च । १५ दृश्यतेऽथ वृषभाच्चतुष्टयं सर्वदा समुदितं च लक्ष्यते ॥२९॥ यत्र तेऽथ नवतिः पलांशकास्तत्र काञ्चनगिरौ कदाचन । दृश्यते न भदलं तुलादिकं सर्वदा समुदितं क्रियादिकम् ॥३०॥ वा० भा०—अयमर्थस्त्रिप्रश्ने लम्बादिका क्रान्तिरुदक् च यावत्तावद्दिनं संत- तमेव तत्रेत्यादिना सम्यक्कथित एव । यत्र वृश्चिकान्तक्रान्तितुल्यो लम्बस्तत्रैते पलांशाः ६९।२० । तत्र धनुर्मकरौ क्षितिजादधःस्थितावेव भ्रमतः । कर्कमिथुनौ तूपर्येव । यत्र तुलान्तक्रान्तितुल्यो लम्बस्तत्राष्टसप्ततिः सप्तदशकलाधिका ७८ । १७ पलांशास्तत्र वृश्चिकादिचतुष्टयं क्षितिजादधो वृषभादिकमुपरि । एवं मेरौ नवतिः ९० पलांशास्तत्र तुलादिषट्कमधो मेषादिकमुपरीति सर्वं भ्रगोले सति दृश्यते ॥२८॥२९॥३०॥

३०८ गोलाध्याये मरीचिः-अथान्यसंस्थितिज्ञानार्थं रथोद्धतयाऽऽह-त्र्यंशयुङ्‌नवरसा इति । यत्र देशेऽक्षांशा विंशतिकलाधिका एकोनसप्ततिः ६९ । २० । तत्र देशे मकरः कल्पितमकर- राशिः । कदाचन । कस्मिन्नपि काले । सदेत्यर्थः । न दृश्यते । तत्रत्यमनुष्याणां दृष्टि- गोचरो न भवतीत्यर्थः । कल्पितधनुराशिरपि न दृश्यते । कल्पितधनुर्मकरराशी तत्रत्यानां नित्यमदृश्याविति फलितार्थः । तत्रैव विशेषान्तरमप्यस्तीति सूचनार्थमाह-किंचेति । तदा तत्कर्कमिथुनाविति । कल्पितकर्कमिथुनराशी नित्यमुदितौ । तत्रत्यानां दृष्टिगोचरयोग्यौ । अत्र मकरकर्कयोः प्रथमोक्त्याऽयनं संधितस्तत्तदादिरूपादुभयतः प्रत्येकं राशिद्वयायोग्यम- दृश्यो दृश्यश्चोभयत्राभिन्नक्रमोक्त्या दृश्यराशेः षड्भान्तरो राशिरवश्यमदृश्य इति सूचि- [

त (– – u) then गुरु (–): Let's check the metre: सा (–) म्या (–) द (u) = त-गण सत् (–) त (u)? But 'तः' is –. If it is "असत्ततः": अ (u) सत् (–) त (u) तः (–) -> that's 4 syllables! But we only need 4 syllables: सा (–) म्या (–) द (u) [त-गण] सत् (–) त (–? no) तः (–) Wait, the ending of Śārdūlavikrīḍita is: त-गण (– – u) + गुरु (–). That is 3 + 1 = 4 syllables! Let's count from the break: The caesura is at 12 syllables (सूर्याश्वैः = 12 and 7):

1. दृ (–)
2. श्याः (–)
3. स्युर् (–)
4. यु (u)
5. ग (u)
6. पच् (–)
7. च (u)
8. रो (–)
9. द (u)
10. य (u)
11. घ (u) -> wait, घ is laghu, टी is guru: u –! Wait! "घटी" has घ (u) टी (–)! Let's

वा० भा०—एकद्वित्रिराशीनां चराण्यधोधः शोधितानि तानि चरखण्डानि राशीनां पृथक्पृथक् स्वचरार्धानि चोच्यन्ते। निरक्षोदयासवो गगनभूधरषट्कचन्द्रा १६७० इत्यादयो यत्र देशे यस्य राशेः स्वचरार्धसमाः स राशिस्रतत्र देशे सदा दृश्य इत्यत्र का युक्तिः। अन्यथा दृश्यं तद् सर्वं युक्तिशून्यमुक्तम्। यद्येवं तर्हि यत्र षट्षष्टिः ६६ पलांशास्तत्र सर्वेषां स्वचरोदयसाम्यं स्यात्। युगपत्सर्वेषां सदा दृश्यत्वं मेरावपि न घटते किंत्वन्यत्रातस्तदसत् ॥३१॥ मरीचिः—नन्वूक्तं राशेर्नित्यदृश्यत्वं न युक्तम्। यस्य स्वचरार्धसमा निरक्षविषयो- दयासवो राशेः। दृश्यः स सदा तस्मिन्दृश्यादृश्योऽन्यथा भवतीति लल्लोक्तस्थले तद्राशीनां व्यक्षोदयाससमचरखण्डानुपपत्तेरित्यतः शार्दूलविक्रीडितेन तदनूद्य दूषयति—राशेर्यस्येति। यस्माद्द्वादशान्यतमस्य राशेः कल्पितस्य व्यक्षदेशोदयकालासुभिस्तुल्याः स्वीयाः स्वसंबन्धि- नश्चरखण्डासवः। मेषादिराशित्रितयस्य यानि चराण्यधोधः परिशोधितानि तानि स्वदेशे चरखण्डानि। इत्युक्तविषयानीता तत्र देशे भवन्ति। परकीयसाम्यवारणाय स्वीया इति। तत्र देशे। सः। निरुक्तो राशित्रिंशद्भागात्मकः सदा सर्वकाले दृश्यः। दर्शन- योग्य इति प्रागुक्तं लल्लोदितं लल्लेन स्वकृतगोलग्रन्थे यस्य स्वचरार्धसमा इत्यादिनोक्तं यत्तन्निर्मुक्ति निरुपपत्तिकमित्यर्थः। सयुक्तिकमेव किं न स्यादत आह—यदीति। एवं सयुक्तिकमिदमङ्गीक्रियते चेत्तर्हि षट्षष्ट्यंशांशे देशे। अमी बुद्धिस्था राशयः सर्वे द्वादश। न पुनस्त्रिचतुरा दृश्याश्चतु(क्षु)र्ग्रहणयोग्याः। एतद्देशेष्वपि द्वादशराशीनां क्रमेण तत्त्वादिरूपापादनं न युक्तमतो युगपत्। समुदिता मिलिता इत्यर्थः। तत्त्वं च क्षितिजवृत्तानधःस्थत्वम्। तथाऽपि तद्देशे यत्किंचित्काले समुदितराशीनां दर्शनसंभवान्नोक्तदोषापत्तिरितः सर्वदेति। तथा चायमर्थस्तद्देशे द्वादश राशयः क्षितिजानधःस्थत्वेन सर्वकालावच्छेदेन चरखण्डोदयकालघट्योस्तुल्यत्वसद्भावाच्चक्षुर्ग्रहण- योग्या भवेयुरिति। न च चरखण्डनिरक्षोदयसाम्याभावोऽत्रेति वाच्यम्। अक्षांशानां षट्षष्टिमितत्वेनोक्तरीत्या मेषादिराशिचरज्यानां मेषादिजीवास्त्रिगृहद्युमौर्व्या क्षुण्णाहताः स्वस्वदिनज्ययाऽऽप्ता इत्युक्तनिरक्षोदयज्याभिस्तुल्यत्वात्। यथा हि—अक्षप्रभासंगुणितेत्या- दिना कुज्यारूपमक्षज्यायास्त्रिराशिद्युज्यारूपत्वेन परक्रान्तितुल्यलम्बज्याकोट्यावक्षज्या भुजस्तदा द्वादशकोटौ को भुज इत्यनुपातसिद्धाक्षत्रा(भा)ग्रहणेन द्वादशगुणहरयोर्नाशात्क्रा- न्तिज्या त्रिराशियुज्यागुणा परक्रान्तिज्याभक्तेति सिद्धम्। तत्रापि क्रान्तिज्यास्वरूपग्रहणेन परक्रान्तिज्ययोर्गुणहरयोर्नाशान्मेषादिज्यात्रिग्रहद्युज्यागुणात्रिज्याभक्तेति कुज्यारूपं फलितम्। ततः सा त्रिज्याघ्नी विहृता द्युमौर्व्या चरज्येत्यनेनेन त्रिज्ययोर्गुणहरयोर्नाशान्मेषादिजीवा इत्युक्तरूपचरज्या सिद्धा। तत्र क्षितिजस्य क्रान्तिवृत्ताकारत्वेनोन्मण्डलक्षमावलयान्तराल इत्याद्युक्तचरकालस्य निरक्षोदयकार(ल)त्वेन गोले दर्शनाच्चेति। एकस्यापि राशेस्तत्र नित्यदृश्यत्वासंभवे त्वदुक्त्या द्वादशराशीनां नित्यदृश्यता तत्रासिद्धेति महाविरोधसूचकापि- शब्दः। नन्वेवमिष्टापत्तिरत आह—असदिति। तत्। द्वादशराशिनित्यदृश्येत्वम्। तथा।

-? Let's look at the characters before the hyphen: ल ग्न ग्र न्था न र्था नि-? Wait, let's look at the letters after तथा च : ल ग्न ग्र न्था न र्था Wait, is there a नि? Wait! Look at: त था च ल ग्न ग्र न्था न र्था न व? Wait, if line 32 starts with: वबोधादाचार्यैर्लल्लोदितमित्युक्तं Wait, does line 32 start with वबोधात् or बबोधात्? Line 32 starts with: वबोधादाचार्यैर्लल्लोदितमित्युक्तं Then line 31 must end with: लग्नग्रन्थानर्थानि-? Wait, if line 31 ends with नि-, then नि-वबोधात्? No, "निवबोधात्" is not a word. Could it be लग्नग्रन्थानव-? Let's look at line 31 from तथा च: तथा च लग्नग्रन्थानर्थानि- Wait, let's look at the word: ल - la

३१२ गोलाध्याये यस्मिन्देशे पलभवा अक्षोत्पन्ना लवा अक्षांशा इत्यर्थः । सदलास्त्रिंशत्कलाधिकाः षट्षष्टिः षडधिकषष्टिर्भवन्ति तस्मिन्देशे धनुर्मकरश्चः समुच्चये । सदा सर्वकाले दृश्यो दर्शनयोग्यो न भवतीत्यर्थः । यत्र यस्मिन्देशे । पञ्चसप्ततिरक्षांशास्तत्र । अपिशब्दाद्धनुर्मकरावदृश्यौ । चः समुच्चये । अत्र विशेषमाह—नेति । वृश्चिको न दृश्यः । कुम्भः न दृश्यः । चकार एवकारार्थे । तेन सदा न दृश्य इति यत्किंचित्काले दृश्य इति र् चितार्थस्य निरास इति प्रागुक्तं निजे स्वरचिते गोले गोलग्रन्थे लल्लेन । प्रलपितमुक्तम् । सदलाः पलस्येत्यार्या- भ्याम् । यत् । हे गोलज्ञ । सर्वदेशगोलस्थितितत्त्वबोधक । ते तदाश्रयदृश्यतादेशसंबन्ध्य- क्षांशा वस्तुभूतास्त्रिलवोनिताः । त्रिभिर्भागैरूनाः । यद्यपि धनुर्द्वयादर्शनाक्षांशा दशकलो- नैस्त्रिभिर्भागैरूनाः, वृश्चिकचतुष्टयादर्शनाक्षांशा दशकलोनैस्त्रिभिर्भागैरूनाः वृश्चिकचतु- ष्टयादर्शनाक्षांशा सपादैस्त्रिभिर्भागैरूनास्तथाऽप्येकोक्तिलाघवात्स्वल्पान्तराच्च भागतत्रयोना अङ्गीकृताः । केन हेतुना । केन कारणेन । उदिता लल्लेनोक्तास्तत्कारणमुच्यताम् । तथा च गोलस्थित्या मदुक्ताक्षांशाः तदाश्रयदृश्यतादेशसंबन्धिउपपत्तिसिद्धाः । लल्लोक्तिस्तु निरुपपत्तिका । अतस्तद्ग्रन्थाविरोधाथं पूर्वोक्तार्यायाः क्लिष्टार्थकल्पनमुक्तम् । लल्लपूर्वै- स्तदनुक्त्या परमप्रतीतेश्च । अत एव प्रलापोऽनर्थकं वच इत्यमरात्प्रलपितमित्यनेन बालकजल्पनवदेतदुक्तमुपेक्षणीयमिति भावः । नन्वाचार्यैर्लल्लोक्तमनवबोधाद्दूषितम् । तथा हि । यस्य क्रान्तिपातावधिकस्य राशेः । उपलक्षणाद्भागादेरित्यर्थः । स्वचरार्धसमाः स्वदेशे सा त्रिभिन्नज्यकाघ्नीत्यादिना यत्साधितं चरं तेन तुल्याः, निरक्षविषयोदयासवः । निरक्षपक्षोक्त्या निरक्षदेशे ये उदयकालासवोऽतुल्या भचक्रपदसम्बन्धिनः । अत्रा- तुल्यानामुदयकालांनां युगपत्तुल्यत्वासंभवात्तेषां योगरूपसमुदायमाक्षिपति । तेन भचक्र- पदसंबन्धिनामुदयकालासूनामैक्यं चतुष्षञ्चाशच्छतं ५४०० । एतत्तुल्यो यस्य चरकालः स्व(स्वात्म)को यस्मिन्देश इत्यर्थः । तस्मिन्देशे । सः । आसन्नायनसंधित उभयतस्तदवधि- भागादिसमुदायः सदा दर्शनयोग्यः । अन्यथा । एतदभावे । दृश्यादृश्य इति यथाश्रुतम् । न चेदमुभयोर्गोलयोः सत्त्वाद्विरुद्धमिति वाच्यम् । ये यत्र न दृश्यन्ते । दक्षिणगोलस्थिता ग्रहा विषये । तत्रैव तत्समीपक्रमान्न सौम्येऽस्तमुपयातीत्यनेन तेनोक्तलक्षणयोर्गोलभेदेन नित्या- दृश्यादृश्यत्वोपपादनात् । अथाक्षांशकथनमतिविरुद्धमिति चेन्न । षट्षष्टिः षडधिका षष्टिः सदलाः स्वदलेन सहिता इत्यर्थादेकोनं शतमनुपपन्नम् । नवत्यधिकत्वात् । न च विशिष्टे- ऽन्वयनाबाद्विशेष्येऽन्वयः । तेनापि षण्णवतिसिद्धेद्योक्तरोधात् । तस्मात्परिशेषाद्विशेषणे विशेषणमिति न्यायात्षष्टिरित्यत्रान्वयस्तेनैकोनसप्ततिः सिद्धा । एवं पञ्चभिरित्यनेन भूगोलस्थभूतभागास्तात्पर्यानुरोधाल्लक्ष्यते । ते च भूमेश्चत्वारो भागाः । अन्येषामेकैको भाग इत्यष्टी भागास्तेन षण्णवतिः सिद्धेति विरुद्धोक्तेरसम्भवात् । अथात्राऽऽचार्योक्तं दूषणं परिहर्तुमशक्यम् । त्रिलवोनिता इत्यस्य रूपतृतीयांशेन विंशतिकलात्मकेनोना इत्यर्थात् । न चाष्टसप्ततिस्थाने पञ्चदशावयवस्य न्यूनत्वात्कथं त्रिलवोनिता इति वाच्यम् । एकोक्तिला- घवात्तदङ्गीकारात् । विनिगमकाभावादब्धिलवोनिता इत्येव कथं नोक्तमिति चेन्न ।

? क्षलम्भादिकानाम्-> wait,क्षलम्ब! * Wait, look at भा: is it बाorभा? क्षलम्बादिकानाम्! The letter is बा (बwithआmatra, inside has a diagonal line, but in some fontsबlooks likeबorभ). It's क्षलम्बादिकानाम्! * Wait, look at the word before (ग्रा): * द्युज्याकुज्यापमसममनरात्रा(ग्रा)? * Wait, count the letters: * द्यु(1)ज्या(2)कु(3)ज्या(4)प(5)म(6)स(7)म(8)न(9)रा(10)त्रा(11)((12)ग्रा(13))(14) * Wait, between 8 and 9, look at glyphs: * स(sa) * म(ma) * thenन(na) - wait, is there aमbeforeन? * Let's read from द्युज्या`: *

३१४ गोलाध्याये अथवा—सायन मेष संक्रमण काल में मध्यान्ह में सूर्य के नतांश का मान अक्षांश और सूर्य के उन्नतांश का मान सूर्य वेध से लम्बांश का ज्ञान होता है ॥३३॥ उपपत्ति—मध्यान्ह में ग्रह बिम्ब से क्षितिज वृत्त तक दृङ्मण्डल में उन्नतांश होते हैं। सायन मेष संक्रमण काल में सूर्य बिम्ब निरक्ष खमध्य पर होने से अपने खमध्य एवं निरक्ष खमध्य का अन्तर चाप = अक्षांश तथा अपने खमध्य से ध्रुव बिन्दु तक याम्योत्तर वृत्त में लम्बांश होते हैं। गोल युक्ति से सुस्पष्ट है। अक्षांश की सूक्ष्मता के लिये उक्त कथन तभी सही होगा जब कि मेष संक्रमण मध्यान्ह में ही होगा। यह विशेष है। स्वल्पान्तर से सायन मेष संक्रमण दिन में भी उक्त कथन स्वल्पान्तर से ठीक कहा जा सकता है ॥३३॥ इदानीं शङ्क्वानयनवासनां संक्षिप्तामाह— उन्नतं द्युनिशमण्डले कुजात्सावनं द्युतिविधौ हि तज्ज्यका । तिर्यगक्षवशतोऽक्षकर्णवच्छेदको न तु नरः स लम्बवत् ॥३४॥ वा० भा०—अस्य वासना त्रिप्रश्ने कथितैव ॥३४॥ मरीचिः—अथ समशङ्कुस्वरूपं विवक्षुः प्रथमं तदुपजीव्यशङ्कुस्वरूपकथनं प्रसङ्ग- ‘स्मारितत्रिप्रश्नोक्ततदानयने मध्याह्नोन्नतांशाज्या रूपमध्याह्नशङ्कुवदिष्टकाल उन्नतांशानां ज्येष्ठशङ्कुर्भवितुमर्हतीति स्यादुन्नत द्युगतशेषकयोरित्यवगतोन्नतकालस्यांशानां ज्येष्ठ- शङ्कुरिति कथं नोक्तं कथं चोन्नतकालाद्धृतिद्वारेष्टशङ्कुसाधनमुक्तमित्युपस्थिताशङ्कां रथोद्धतया परिहरति—उन्नतमिति । द्युनिशमण्डले । ग्रहबिम्बाधिष्ठितद्युरात्रवृत्ते । कुजात् । क्षितिजवृत्तस्य पूर्वभागात्पश्चिमभागाद्वाऽऽसन्नस्थितग्रहबिम्बपर्यन्तम् । यत् । उन्नतं द्वद्यद्वात्मकं तद्ग्रहस्य सावनम् । ततः किमत आह—द्युतिविधाविति । तज्ज्यका । तस्य सावनस्य ज्या । हि यतः । अक्षवशतः । अक्षांशवशात्स्वदेशे गोले । अक्षकर्णवत् । तिर्यक् । अतो द्युतिविधौ । ग्रहच्छायासाधनप्रकारे । छेदको हृतिर्भवति । नतकर्मादिस्थल उन्नतांशाज्या कोटिरूपैवेति सूचितम् । उत्तरयति—न त्विति । सः । उक्तसावनज्यात्मकः । नरो लम्बवत् । वक्ष्यमाणस्वरूपालम्बरूपपरिणतो नैव भवति । तथा च निरक्षदेशेऽहोरात्रवृत्तानां तिर्यक्त्वाभावादुन्नतघट्यंशानां ज्यैवेष्टशङ्कुः पलभाभावाद् द्वादशतुल्याक्षकर्णवत् । साक्षे त्वक्षांशवशादेवाहोरात्रवृत्तानां तिर्यंक्त्वाद्दुन्नतज्या तिरश्चीना छायार्थं हृतिरिष्टशङ्कुकोटेः कर्णरूपेति तात्पर्यर्थः। यद्यप्युदयास्तसूत्राद्ग्रहबिम्बपर्यन्तं सूत्रस्य हृतित्वप्रतिपादनात्तज्ज्यकेत्युक्तमयुक्तम् । उदयास्तसूत्रस्याहोरात्रवृत्तमध्यस्थत्वा- भावात् । अर्धज्याग्रे इत्यादिना मध्यसूत्रावधित एव ज्यास्वरूपनिरूपणात् । अत एव न तत्कर्मणि नतज्यावदुन्नतकालज्याहृतिर्नोक्ता । किंत्वथोनतादूनयुताच्चरेणेत्यादिना कलां प्रसाध्यैवं क्षितिजीवया च कलायुतोना हृतिरिष्टकाल इत्यनेन सोक्ता । तथाऽपि हृतेरर्ध-

त्रिप्रश्नवासना ३१५ ज्यात्[ल्या]कारत्वेन या स्याद्रवेरुन्नतकालजीवाऽभीष्टा हृतिः सा प्रथमं प्रकल्प्या, इत्युक्त- रीत्या वा तदुक्तौ न क्षतिः ॥३४॥ केदारदत्तः —शङ्कु साधन विधान बताया जा रहा है— क्षितिजाहोरात्रवृत्त सम्पात से अहोरात्रवृत्तस्थ ग्रह तक अहोरात्र वृत्त में उन्नतांश चाप अथवा यत्र कुत्र स्थान स्थित ग्रहोपरिगत दृङ्मण्डल वृत्त में क्षितिज से ग्रहबिम्ब तक उन्नतांश की ज्या का नाम शङ्कु एवं खमध्य से ग्रह बिम्ब तक उन्नतांश ज्या भुज होती है। इस उन्नतांश ज्या का नाम शङ्कु और नतांश की ज्या का नाम भुज सर्व साधारण से प्रसिद्ध हैं। ग्रहवेध से दृष्ट इष्ट छाया, ग्रह के सावनात्मक इष्ट काल में हो दृष्टिपथ में होती है। उपपत्ति—उदय और अस्तक्षितिजाहोरात्र वृत्त सम्पात से उभयतः पूर्वा पर गत सूत्रों का नाम सोदयास्त सूत्र एवं क्षितिजाहोरात्र वृत्त और उनमण्डल वृत्त के दोनों सम्पातगत सूत्रों का नाम निरक्षोदयास्त सूत्र होता है। ग्रह बिम्ब से क्षितिज धरातलगत सूत्र का नाम शङ्कु तथा ग्रह बिम्ब से अहोरात्र वृत्त व्यासार्ध तक गत सूत्र का नाम उन्नतकाल ज्या होती है। उन्नतकालज्या मूल और शङ्कुमूल का अन्तर शङ्कुतल भुज होता है। तथा ग्रह बिम्ब से सोदयास्त सूत्रगत लम्बाकार सूत्र का नाम इष्ट हृति होती है, गोल दर्शन से स्फुट है। अक्षांश वशात् साक्ष देश में हृति तिर्यक् लम्बरूपिणी हो जाने पर भी वह इष्ट शङ्कु की तरह नहीं होती है। क्षेत्र देखिये— ग्र = ग्रह ग्रमू = शङ्कु ग्रच = उन्नतकाल ज्या ग्रहृ = इष्ट हृति मूहृ = शङ्कुतल ध्यान देकर बुद्धिगत गोल की स्थिति के अनुसार उक्त क्षेत्र से इष्ट हृति और शङ्कु विषय ठीक समझ में आता है ॥३४॥