भारतकोश
सुश्रुत संहिता

सुश्रुत संहिता

Sushruta Samhita

महर्षि सुश्रुत (व्याख्याकार: अत्रिदेव गुप्त) द्वारा

स्रोत: मोतीलाल बनारसीदास - अत्रिदेव गुप्त कृत हिन्दी व्याख्या · मोतीलाल बनारसीदास, वाराणसी (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished872 पृष्ठ

पृष्ठ 586, कुल 872 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 586

३३०

सुश्रुतसंहिता

[ अ० ३६ ]

हृदयुर्न बाधते चात्र वायुः कोष्ठमथापि च । उत्तानस्याश्रुते मार्गे बस्तिर्नोन्तः प्रपद्यते ॥२५॥ नेत्रसंवेजनधान्तो वायुश्रान्तः प्रकुप्यति । देहे सङ्कुचिते दन्तः सकन्थनोरण्यभ्योत्था ॥२६॥ न सम्यगनिलाविष्टो बस्तिः प्रन्येति देहिनः । स्थितस्य बस्तिर्दन्तस्तु क्षिप्रमागगत्वाङ्मुखः ॥२७॥ न चाशयं तर्पयति तस्मान्तार्थं करो हि सः । नाप्नोति बस्तिर्दन्तस्तु कृत्स्नं पक्वाशयं पुनः ॥२८॥ दक्षिणाश्रितपाश्चर्यं वामपाश्चर्यं तुगो यतः । न्युवृजादीनां प्रदानं च वस्तेनैव प्रशस्यते ॥२९॥ पश्चादनिलकोपोऽत्र यथासंव तत्र कारयेत् ।

शिर को नीचा रखकर दी गई बस्ति अति पीड़न के समान दोषों को करती है । शिर को ऊँचा रखकर दी गई बस्ति मेहन को उलत (ऊँचा-स्तब्ध) कर देती है । इसमें भलीप्रकार स्वेदन करके (मेहन पर) उत्तर बस्ति देना उत्तम है । मुख को नीचा करके दी गई बस्ति पक्वाशय में नहीं पहुँचती । विमार्ग में गई हुई हृदय और गुदा पर दबाव देती है, वायु कोष्ठ को दबाती है । चित्त लेटाकर दी गई बस्ति मार्ग में रुक जाने से अन्दर नहीं जाती । नेत्र के कम्पन से चलित वायु अन्दर कुपित होती है । शरीर को या दोनों सांथलों को संकुचित करके दी गई बस्ति वायु से भरी होने के कारण मनुष्य में से बाहर नहीं आती । खड़ाकर दी गई बस्ति तुम्न ही वापिस लौट आती है । आशय का तर्पण नहीं करती, इसलिये व्यर्थ ही रहती है । दाहिने पाश्व से लेटे व्यक्ति को दी गई बस्ति पक्वाशय में नहीं पहुँचती । क्योंकि पक्वाशय वामपाश्व की ओर रहता है । इसलिये मुख को नीचा आदि रखकर बस्ति देना उत्तम नहीं । पीछे से वायु का कोप होने पर उनकी अपनी चिकित्सा करनी चाहिये ॥२३-२६॥

व्यापदः स्नेहवस्तेस्तु वद्यन्ते तच्चिकित्सिते ॥२०॥ स्नेह बस्ति की हानियाँ और चिकित्सा अ० ३७ में कही जायँगी ॥३०॥

अयोगाद्यास्तु वद्यामि व्यापदः सच्चिकित्सिताः । अनुष्णोऽर्यौषधो होनो बस्तिर्नैति प्रयोजितः ॥३१॥ विष्टम्भाधानश्लेष् तमयोगं प्रचक्षते । तत्र तीक्ष्णो हितो बस्तिर्तीक्ष्णं चापि विरेचनम् ॥३२॥ सञ्घोषान्तेऽथवा भुक्ते बहु नोपे च योजितः । अःयागितस्यातिबहुर्वस्तिर्मन्दोष्ण एव च ॥३३॥ अनुष्णलवणस्नेहो ह्यतिमात्रोऽथवा पुनः । तथा बहुपुरीषं च क्षिप्रमाध्माप्येन्नरम् ॥३४॥ हृत्कटीपाश्वं प्रेष्य शुल् तत्रातिदारुणम् । तत्र तीक्ष्णतरो बस्तिर्हितं चाप्यनुवासनम् ॥३५॥ अतितीक्ष्णोऽतिलवणो रूक्षो बस्तिः प्रयोजितः । सपित् कोपेयदायुं कुर्याच्च परिकर्तिकाम् ॥३६॥ नाभिबस्तिगुदं तत्र छिन्नचीवातिदेहिनः । पिच्छा बस्तिर्हितस्तस्य स्नेहश्च मधुरैः श्रुतः ॥३७॥

अत्यम्लठवणस्तीक्ष्णः परिस्रावाय कल्पते । दौर्बल्यमङ्गसादृश जायते तत्र देहिनः ॥३८॥ परिस्रवेत्तः पित्तं दाहं सञ्जनयेद्गुदे । पिच्छाबस्तिर्हितस्तत्र बस्तिः क्षीरघृतेन च ॥३९॥ प्रवाहि मा भवेत्तीक्ष्णं निरूहानं सानुवासनात् । सन्महणं कृच्छ्रेण कफामगुपवेक्ष्यते ॥४०॥ पिच्छाबस्तिर्हितस्तत्र पयसा चैव भोजनम् । सर्पिर्मधुरकैः सिद्धं तैलं चाप्यनुवासनम् ॥४१॥ अतितीक्ष्णो निरूहो वा सवाते चानुवासनः । हृदयस्योपसरणं कुरुते चाङ्गपीडनम् ॥४२॥ दोषैस्तत्र रजस्तास्ता मदो मूर्च्छाऽङ्गगौरवम् । सर्वदोषहरं बस्ति शोधनं तत्र दापयेत् ॥४३॥ रूक्षस्य बहुवातस्य तथा दुःभायितस्य च । बस्तिरङ्गग्रहं कुर्याद्गुदो मृदुलपभेषजः ॥४४॥ तत्राङ्गसादः प्रस्तम्भो जूम्भोऽष्टनवेपकाः । पर्वभेदश्च तत्रेष्टा स्वेदाभ्यञ्जनवस्तयः ॥४५॥ अत्युष्णतीक्ष्णोऽतिबहुर्वृत्तोऽतिस्वेदितस्य च । अल्पदोषस्य वा बस्तिरतियोगाय कल्पते ॥४६॥ विरेचनातियोगेन समानं तस्य लक्षणम् । पिच्छाबस्तिप्रयोगश्च तत्र शीतः सुखावहः ॥४७॥ अतियोगात् परं यत्र जीवादानं विरिक्तवत् । दैयस्तत्र हितश्चाप्यु पिच्छाबस्तिः सञ्जोगितः ॥४८॥ नवैता व्यापदो यास्तु निरूहं प्रत्युदाहृताः । स्नेहबस्तिष्वपि हि ता विज्ञेयाः कुगलैरिह ॥४९॥ इत्युक्ता व्यापदः सर्वाः सलक्षणचिकित्सिताः । भिषजा च तथा कार्यं यथैता न भवन्ति हि ॥५०॥

अयोगजन्य जो हानियाँ हैं, उनको चिकित्सा के साथ कईगा । जो बस्ति गरम नहीं (शीत), थोड़ी औषधियोंवाली होने से हीन गुण बस्ति देने पर वापिस नहीं आती, वह विष्टम्भ और आध्मान करती है, इसको अयोग कहते हैं । इसमें तीक्ष्ण बस्ति और तीक्ष्ण विरेचन हितकारी है । अन्मशेष अजीर्ण में, भोजन करने पर, बहुत दोष में, बहुत भोजन किये हुए में स्नेहबस्ति, अति मात्रा में भोजन किये हुए को बहुत, थोड़ी गरम दी गई स्नेहबस्ति अथवा लवण एवं स्नेह रहित बहुत मात्रा में दी गई बस्ति, एवं बहुत मलबाले पुरुष में जल्दी शीघ्रता से दी गई बस्ति—आध्मान उत्पन्न कर देती है । इससे हृदय, कटि, पाश्व, पीठ में अतिभयानक शूल होता है । इसमें पहले से अधिक तीक्ष्ण बस्ति और अनुवासन उत्तम है । अतितीक्ष्ण, अतिलवणवाली रूक्ष बस्ति देने पर पित्त युक्त वायु कुपित होती है और परिकर्तिका उत्पन्न होती है । इससे नाभि, बस्ति एवं गुद से—फटते हुए रोगी को प्रतीत होते हैं । इससे पिच्छा बस्ति तथा काकोल्यादि मधुराण से पकाया स्नेह उत्तम है । अति अम्ल लवण, तीक्ष्ण बस्ति परिस्राव उत्पन्न करती है । दुर्बलता और अङ्गों का टूटना रोगी को होता है । तब पित्त बहता है,