तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

६६ तैत्तिरीये आरण्यके

(११)नैनं॑ गरो॒ हिन॑स्ति । य ए॒वं वेद॑(११) । (१२)गौरी॑र्मिमाय सलि॒लानि॒ तक्ष॑ती । एक॑पदी द्वि॒पदी॒ सा चतु॑ष्पदी । अ॒ष्टाप॑दी॒ नव॑पदी बभू॒वुषी॑ । स॒हस्रा॑क्षरा पर॒मे व्यो॑मन्निति(१२) । (१३)वाचो॑ विशेष॒णम्(१३) । (१४)अथ

एतद्वेदनं प्रशंसति । (११)“नैनं गरो ० एवं वेद”(११) इति । वेदितुर्विषबाधा नास्ति ॥

कल्पः । गौरी मिमायेत्येकेति । (१२)“गौरी मिमाय ० व्योमन्निति”(१२) इति । ‘गौरी’ शुक्लवर्णा सरस्वती या शब्दब्रह्मात्मिका, सा ‘मिमाय’ मिमीते, स्वकीयैः शब्दैरभिधेयं सर्वं जगत् परिच्छिनत्ति । किं कुर्वती, ‘सलिलानि’ उदकजन्यानि सर्वाणि भूतजातानि, ‘तक्षती’ स्वव्याप्त्या नानाकुर्वती । एकैकस्य हि पदार्थस्य बहूनि नामधेयानि, वृक्षो महीरुहः शाखीत्येवं पर्यायबहुलदर्शनात् । यद्यप्यत्र प्रवृत्तिनिमित्तभूता अवयवार्था भिद्यन्ते तथापि देशभेदेन भिन्नभाषासु नास्ति प्रवृत्तिनिमित्तभेदः । अतः शब्दप्रपञ्चस्य बाहुल्यादर्थप्रपञ्चोऽपि स्वल्पो भवति, सा च सरस्वती छन्दोभेदादेकपद्यादिरूपेण वर्द्धमाना ‘सहस्राक्षरा’ सहस्रशब्दस्यानन्तपर्यायत्वादनन्ताक्षरा, अत्र ‘बभूवुषी’ भवितुमिच्छां कृतवती, ‘परमे व्योमन्’ विविधरचके परमे जगत्कारणे ब्रह्मणि स्थिता, इत्यनयैष्टकामुपदध्यात् ॥

अस्या ऋचस्तात्पर्यं दर्शयति । (१३)“वाचो विशेषणं”(१३) इति । वाग्देवतायास्तुतिरस्यामृचि क्रियत इत्यर्थः ॥