तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

६६ तैत्तिरीये आरण्यके

(११)नैनं॑ गरो॒ हिन॑स्ति । य ए॒वं वेद॑(११) । (१२)गौरी॑र्मिमाय सलि॒लानि॒ तक्ष॑ती । एक॑पदी द्वि॒पदी॒ सा चतु॑ष्पदी । अ॒ष्टाप॑दी॒ नव॑पदी बभू॒वुषी॑ । स॒हस्रा॑क्षरा पर॒मे व्यो॑मन्निति(१२) । (१३)वाचो॑ विशेष॒णम्(१३) । (१४)अथ

एतद्वेदनं प्रशंसति । (११)“नैनं गरो ० एवं वेद”(११) इति । वेदितुर्विषबाधा नास्ति ॥

कल्पः । गौरी मिमायेत्येकेति । (१२)“गौरी मिमाय ० व्योमन्निति”(१२) इति । ‘गौरी’ शुक्लवर्णा सरस्वती या शब्दब्रह्मात्मिका, सा ‘मिमाय’ मिमीते, स्वकीयैः शब्दैरभिधेयं सर्वं जगत् परिच्छिनत्ति । किं कुर्वती, ‘सलिलानि’ उदकजन्यानि सर्वाणि भूतजातानि, ‘तक्षती’ स्वव्याप्त्या नानाकुर्वती । एकैकस्य हि पदार्थस्य बहूनि नामधेयानि, वृक्षो महीरुहः शाखीत्येवं पर्यायबहुलदर्शनात् । यद्यप्यत्र प्रवृत्तिनिमित्तभूता अवयवार्था भिद्यन्ते तथापि देशभेदेन भिन्नभाषासु नास्ति प्रवृत्तिनिमित्तभेदः । अतः शब्दप्रपञ्चस्य बाहुल्यादर्थप्रपञ्चोऽपि स्वल्पो भवति, सा च सरस्वती छन्दोभेदादेकपद्यादिरूपेण वर्द्धमाना ‘सहस्राक्षरा’ सहस्रशब्दस्यानन्तपर्यायत्वादनन्ताक्षरा, अत्र ‘बभूवुषी’ भवितुमिच्छां कृतवती, ‘परमे व्योमन्’ विविधरचके परमे जगत्कारणे ब्रह्मणि स्थिता, इत्यनयैष्टकामुपदध्यात् ॥

अस्या ऋचस्तात्पर्यं दर्शयति । (१३)“वाचो विशेषणं”(१३) इति । वाग्देवतायास्तुतिरस्यामृचि क्रियत इत्यर्थः ॥

१ प्रपाठके ६ अनुवाकः । ६७

निग॑दव्याख्याताः॑ । ताननुक्र॑मिष्यामः^{(१४)}। ^{(१५)}व॒राहवः॑ स्व॒तपसः ॥ ४ ॥ वि॒द्युन्म॑हसो॒ धूपयः॑ । श्वापयो॑ गृहमेधाश्चेतो॒ति ।

---

कल्पः । वराहव इति सप्तवाताः पदश इति । तदेतद्वि- धत्ते । ^{(१४)}"अथ निगदव्याख्याताः ताननुक्रमिष्यामः"^{(१४)} इति । 'अथ' सारस्वतेष्टकोपधानानन्तरं, 'निगदव्याख्याताः' उपाधेयाः । निगद्यमानेनैव मन्त्रपाठेनैव तेषां वायूनां महि- मा विस्पष्टमाख्यातो भवति, 'तान्' एतान् मन्त्रान्, 'अनु'- क्रमेण, कथयिष्यामः ॥

प्रतिज्ञातान्मन्त्रान् दर्शयति । ^{(१५)}"वराहव स्वतपसः • ग्निमिविदिषः"^{(१५)} इति । अत्र वराहव इत्यारभ्य गृहमे- धा इत्यन्तैः षड्भिः पदैः पर्जन्यप्रवर्त्तका वायुविशेषा उच्यन्ते । तेषां गणरूपत्वादेकैकगणस्थान् बहून् विवक्षित्वा वराहव इत्यादि बहुवचननिर्देशः । वरं श्रेष्ठं वर्षमाह्वयतीति वराहः, ते च बहवः 'वराहवः' । ये वायवः 'स्वतपसः' स्वयमेव तपन्ति न तु तापार्थमग्निमादित्यं वा अपेक्षन्ते 'स्वतपसः' । विद्युत्समानं महस्तेजो येषान्ते 'विद्युन्महसः' । 'धूपयः' गुग्गुलदशाङ्गादिद्र- व्यान्तरैरनपेक्षेण स्वशरीरगतसुगन्धेनैव सर्वान् पदार्थान् धूप- यन्तो वासितान् कुर्वन्तो वर्त्तन्ते । 'श्वापयः', 'श्व'शब्द आशु- शब्दपर्यायः ततः शीघ्रव्यापिन इत्युक्तं भवति । गृहेषु बधार्हाः

K 2

६८ तैत्तिरीये आरण्यके

ये॒ चेमेऽशि॑मिवि॒द्विषः॑ । ^{(१५)} । ^{(१६)}पर्जन्याः॑ स॒प्त पृ॑थि॒वीम॒भिर्व॑र्षन्ति । वृ॒ष्टिभि॒रिति॑ । ए॒तयै॒व विभ॑क्तिविपरी॒-

'गृहमेधाः', 'च'कारः षण्णां समुच्चयार्थः । 'इतीति' इतिशब्द- द्वयेन यथोक्तनिर्वचनप्रख्यातमहिमत्वं प्रदर्श्यते । एवं षड्विधा वायुगणा एकदेशवर्त्तिनो निर्द्दिष्टाः । गणान्तरं तु देशान्तरव- र्त्तित्वात् पृथक् निर्द्दिश्यते । शिमिः कर्म कृष्यादिकं तस्य वि- घातकाः शिमिविद्विषः तद्विपरीताः 'अशिमिविद्विषः' कृष्या- द्यनुकूलप्रवृत्तयो वायव इत्यर्थः । तादृशा 'ये च', सन्ति तेऽपि पूर्वोक्तषड्गुणवन्निगदेनैव व्याख्यातमहिमान इत्यभिप्रायः । अत्र नामान्येव मन्त्राः। तथा सति वराहवस्त्या देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रु- वासीदेत्येवमुपधानं सम्पद्यते ॥

तच्छब्दैरेव व्याख्यापितो यो महिमा तं महिमानं सङ्गृह्य पुनः प्रकटयति । ^{(१६)}“पर्जन्याः ० तेषामेषा भवति”^{(१६)} इति । पूर्वोक्तैः सप्तभिर्वायुगणैः प्रवर्त्तिताः सप्तविधा मेघाः 'वृष्टिभिः', अस्माभिर्दृश्यमानाभिः 'पृथिवीं', 'अभि'लक्ष्य 'वर्षन्ति', इत्ये- षां वायूनां महिमा । निराधारेऽन्तरिक्षे मेघान् सम्पाद्य बहु- विधजलसङ्ग्रहो योऽस्ति यस्य देशविशेषस्य यावदपेक्षितं तत्र तावदेव वर्षणं यच्चास्ति 'सः' सर्वोऽपि, अचिन्त्यतन्महिमेति दर्शयितुम् 'इति'शब्दप्रयोगः, यथा रीत्या भूमावभिवर्षणं 'एतयैव', रीत्या 'अमून्' सर्वान्, 'लोकान्', 'पर्जन्याः', 'अभि-

१ प्रपाठके ६ अनुवाकः। ६६

ताः॑। स॒प्तभि॒र्वातै॑रुदीरि॒ताः। अ॒मूँल्लो॒कान॒भिव॑र्षन्ति। तेषा॒मेषा भव॑ति^{(१६)}। ^{(१७)}स॒मान॒मेत॒दुद॑कं ॥ ५ ॥ उदे॑त्यव॒ चाह॑भिः। भूमिं॑ प॒र्जन्या॒ जिन्व॑न्ति। दिवं॑

---

वर्षन्ति’। इयांस्तु विशेषः। यद्भक्तिवैपरीत्यविशिष्टं भजनं, भूमिं प्रतिपर्जन्यानामधोमुखत्वम्, उपरितनाँल्लोकान् प्रत्यभिवर्षणार्थमूर्ध्वमुखत्वमिति। वैपरीत्यञ्च नोर्ध्वाभिवर्षणमयुक्तमिति शङ्कनीयम्। यस्मादेते पर्जन्याः पूर्वोक्तैः ‘सप्तभिः’ वायुगणैः, ‘उदीरिताः’ ऊर्ध्वं प्रेरिताः। दृश्यते हि वायूनां सर्वतः प्रेरणसामर्थ्यं। तस्मादधोवर्षणवद्वायुवशादूर्ध्वं वर्षणमपि सम्भवत्येव। ‘तेषां’ पूर्वोक्तवायूनाम्, ऊर्ध्वाधोवर्षणसामर्थ्यप्रतिपादकेयमृग्विद्यते॥

तामेतामृचं दर्शयति। ^{(१७)}“समानमेतदुदकं ॰ दिवं जिन्वन्त्यग्नय इति”^{(१७)} इति। यत् ‘उदकं’, भूमौ वृष्टं यच्चोर्ध्वलोकेषु तत् सर्वं ‘समानं’ द्रवस्वभावतामेव, तथापि ‘अहभिः’ कैश्चिदहोभिर्दिनैः, ‘उदेति च’ ऊर्ध्वमपि गच्छति च, पुनरपि कैश्चिद्दिनैः ‘अवैति च’ अधोऽपि गच्छति। तत्रागतेनोदकेन ‘पर्जन्या भूमिं’, ‘जिन्वन्ति’ प्रीणयन्ति। यथा ‘अग्नयः’ ऊर्ध्वज्वालाः। एवमूर्ध्वाभिमुखाः पर्जन्याः, ऊर्ध्वगतिसामान्यादग्नय इत्युच्यन्ते। ते चोर्ध्वाभिवर्षणेन ‘दिवं’, प्रीणयन्ति। इत्यनयेष्टकाममुपदध्यात्॥

७० तैत्तिरीये आरण्यके

जिन्वन्त्य॒ग्नय॒ इति॑^{(१७)}। ^{(१८)}यद॒क्षरं॑ भूत॒कृतं॑। विश्वे॑ दे॒वा उ॒पास॑ते। म॒ह॒र्षिम॑स्य गो॒प्तारं॑। ज॒मद॑ग्निमकुर्वते^{(१८)}। ^{(१९)}ज॒मद॑ग्निराप्यायते। छन्दो॑भिश्चतुरुत्त॒रैः॑। राज्ञ॒ः सो॑मस्य तृ॒प्तासः॑॥ ६॥

---

तथा च बौधायन आह। समानमेतदिति वृष्टिमतीति इष्टकाविशेषस्य वृष्टिमतीति नामधेयम्। एवमुत्तरैस्त्रिभिर्मन्त्रैर्लोकाप्यायितशंयुनामकानामिष्टकाविशेषणमुपधानं । स एवाह । यदक्षरमिति लोको जमदग्निरित्याप्यायितस्तच्छंयोरिति शंयुरिति । तत्र प्रथमं मन्त्रमाह । ^{(१८)}“यदक्षरं ॰ जमदग्निमकुर्वते”^{(१८)} इति। न चरति न विनश्यति कदाचिदपीति ‘अक्षरं’ यत्परं ब्रह्म वस्तु, ‘भूतकृतं’ आकाशादिभूतरूपेण निष्पन्नं । अत एवोपनिषद्याम्नायते। तदात्मानं स्वयमकुरुतेति। तादृशं ‘विश्वे’ सर्वेऽपि, ‘देवाः’, ‘उपासते’। ‘अस्य’ अक्षरस्य, ‘गोप्तारं’ रक्षितारं, ‘जमदग्न्याख्यं’, ‘महर्षिम्’, ‘अकुर्वते’ देवा इन्द्रादयः स्वपुरुषार्थसिद्धयर्थं स्वयमुपासते, मनुष्याणामनुग्रहार्थं जमदग्निप्रभृतिकमहर्षिममुमस्याक्षरस्यापदेष्टारमकुर्वते। ऋषयो हि तत्तद्वेदप्रवर्त्तनेन मनुष्येभ्योऽक्षरमुपदिश्य तत्सम्प्रदायं परिपालयन्ति ॥

अथ द्वितीयं मन्त्रमाह। ^{(१९)}“जमदग्निराप्यायते ॰ प्रदिशो दिशः”^{(१९)} इति। स च ‘जमदग्निः’, ‘चतुरुत्तरैः’ अक्षर-

१ प्रपाठके ६ अनुवाकः । ७१

ब्रह्म॑णा वी॒र्या॑वता । शिवा नः॑ प्र॒दिशो॒ दिशः॑ ।(१९) । (२०)तच्छं॒ योरा॑वृणीमहे । गा॒तुं य॒ज्ञाय॑ । गा॒तुं य॒ज्ञ- प॑तये । दैवी स्व॒स्तिर॑स्तु नः । स्व॒स्तिर्मानु॑षेभ्यः । ऊ॒र्ध्वं जि॑गातु भेष॒जम् । शन्नो॑ अस्तु द्वि॒पदे॑ । शं चतु॑-

---

चतुष्टयादुत्तरभाविभिर्गायत्र्यादिभिश्छन्दोभिः, स्वेनोपदिष्टै- र्मन्त्रैर्वा, 'आप्यायते' प्राणिनोभिवर्द्धयति, ते च प्राणिनः 'वीर्यावता' शक्तिमता, 'ब्रह्मणा' मन्त्रेण, 'राज्ञः' राजमानस्य 'सोमस्य' लतात्मकस्य, पातारो भूत्वा 'तृप्ताः' कृतकृत्यत्व- बुद्ध्या तृप्ता भवन्ति । सैव तृप्तिः स्पष्टीक्रियते । 'नः' अस्माकं, 'प्रदिशः' प्राच्याद्या मुख्यदिशः, आग्नेय्याद्या अवान्तर'दिशः', च 'शिवाः' शान्ताः सम्पन्नाः, सर्वदिग्वर्तिप्रजासुखहेतवः सम्प- न्ना इत्यर्थः ॥

अथ तृतीयं मन्त्रमाह । (२०)"तच्छंयोरावृणीमहे • शं चतुष्पदे"(२०) इति । 'शं' प्राप्तानां रोगादीनामुपशमनकारणं, 'योः' आगामिनां रोगादीनां वियोगकारणं । 'तत्' कर्म, अरुणकेतुकाख्यम्, 'आवृणीमहे' आभिमुख्येन प्रार्थयामहे । 'यज्ञाय' तस्मिन्नारुणकेतुकेऽनुष्ठीयमानस्योत्तरक्रतोः 'गातुं' गतिं, 'आवृणीमहे' प्रार्थयामहे । 'यज्ञपतये' यजमानस्य, च 'गातुं' गतिं फलप्राप्तिम्, 'आवृणीमहे' । 'नः' अस्माकं, 'दैवीः स्वस्ति' देवैः सम्पादितः क्षेमोऽस्तु, 'मानुषेभ्यः' पुत्रा-

७२ तैत्तिरीये आरण्यके

ब्यदे॑^{(२०)}। ^{(२१)}सोम॑पा३ असो॑मपा३ इति॑ निगद॑व्या-
ख्याताः॑^{(२१)} ॥ ७ ॥

व्य॒वदा॒ताह॑ति गर॒गिर॒स्तप॑स उद॒कं तृ॒प्तास॒श्चतु॑ष्पद॒
एक॑ञ्च ॥ अनु० ९ ॥

---

दिभ्यश्च, 'स्वस्ति' क्षेमोऽस्तु, इतः 'ऊर्ध्वं', सर्वदा 'भेषजं' सर्वानिष्टनिवारणं, 'जिगातु' प्राप्नोतु, स 'नः' अस्मदीयाय, 'द्विपदे' मनुष्याय, च 'शं' सुखमस्तु, 'चतुष्पदे' पशवेऽपि, 'शं' सुखमस्तु ॥

अथ ब्राह्मणवाक्यमुच्यते । ^{(२१)}“सोमपा३ ० व्याख्याताः” ^{(२१)}इति। अथ निगदव्याख्याता इति यदुपक्रान्तं तदत्रोपसंह्रियते । वराहव इत्यादिषु शं चतुष्पद इत्यन्तेषु मन्त्रेषु ये 'सोमपाः', देवाः ये च 'असोमपाः', ते सर्वेप्यभिहिताः, प्लुतिद्वयमाख्यानार्थम् । प्रश्नाख्यानयोरिति सूत्रेण प्रश्नवन्निश्चिताख्यानेपि प्लुतस्य विहितत्वात् । त एते सर्वदेवाः 'निगदव्याख्याताः'। मन्त्रपाठेनैव तदर्थपर्यालोचनायान्तत्तन्महिम्नः प्रतीयमानत्वात् ॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके प्रथमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥

१ प्रपाठके १० अनुवाकः। ७३

अथ दशमोऽनुवाकः।

(१)स॒हस्र॑वृद॒यं भूमि॑:। प॒रं व्योम॑ स॒हस्र॑वृत्। अ॒श्विना॑ भु॒ज्यू नास॑त्या। वि॒श्वस्य॑ जग॒तस्पती॑(१)। (२)जा॒या भूमि॑: पति॑र्व्योम॑। मि॒थु॒नं ता अ॑तु॒र्य॑थाः। पु॒त्रो बृहस्प॑-

---

कल्पः। इति सहस्रवृदियमित्यष्टौ संयानीरिरिति। तत्र प्रथमामाह। (१)“सहस्रवृदियं भूमिः • जगतस्पती”(१) इति। 'इयं' दृश्यमाना, 'भूमिः', 'सहस्रवृत्' उपकारकतया सहस्रसङ्ख्यकैः पुरुषैर्ब्रियमाणा प्रार्थ्यमाना भवति, तथा 'परं व्योम' उत्कृष्टं स्वर्गस्थानमपि, 'सहस्रवृत्' सहस्रसङ्ख्याकैर्देवैः प्रार्थ्यमानं भवति। ते एते द्यावापृथिव्यौ 'अश्विनौ' अश्विसदृशौ, यथाऽश्विनौ सर्वेषामुपकुरुतः, एवमेते द्यावापृथिव्यावपोत्यर्थः। कीदृशावश्विनौ, प्राणिनां रोगनिवर्त्तनेन 'भुज्यू' भोगहेतू, 'नासत्या' कदाचिदप्यसत्यरहितौ, अत एव 'विश्वस्य जगतः', 'पती' पालयितारौ ॥

अथ द्वितीयामाह। (१)“जाया भूमिः • स्त्रीपुमम्”(२) इति। पूर्वमन्त्रे द्यावापृथिव्यावश्विरूपेण स्तुते इह तु मिथुनरूपेण स्तूयेते। येयं 'भूमिः', सा 'जाया', जायतेऽस्यां प्राणिजातमिति व्युत्पत्तेः। यत्तु 'व्योम', तत् 'पतिः', देवानां विविधरक्षकत्वेन, पालयतीति पतिः इति व्युत्पत्तिसम्भवात्। द्यावापृथिव्यौ 'ते'

७४ तैत्तिरीये आरण्यके

सो रु॒द्रः। सर॑मा॒ इति॑ स्त्रीपु॒मं^(२)। ^(३)शु॒क्रं वा॑म॒न्यद्र॑- ज॒तं वा॑म॒न्यत्। वि॒षुरूपे॒ अह॑नी॒ द्यौरि॑व स्थः ॥ १ ॥ विश्वा॒ हि मा॒या अ॑व॒थः स्व॑धावन्तौ। भ॒द्रा वां॑ पू॒ष-

---

उभे 'मिथुनं', यथा भवति तथा 'ऋतुर्यथाः' परस्परं गच्छथः। तुरीगतावितिधातुः। तथासङ्गतयोर्द्यावापृथिव्योरुत्सङ्गवर्ती 'बृहस्पतिः', एकः 'पुत्रः', 'रुद्रः' अग्निः। रुद्रो वा एष यदग्निरिति श्रुतेः। सोऽयमपरः पुत्रः, 'सरमा' वेदिः, सरः सरणमनुष्ठानप्रवृत्तिः सा च मीयते परिच्छिद्यते अनेति 'सरमा', सा च तयोर्दुहिता। 'इति' एवं, 'स्त्रीपुमं' एका स्त्री द्वौ पुमांसाविति अपत्यत्रयं सम्पन्नं ॥

अथ तृतीयामाह। ^(३)"शुक्रं वा ० रातिरस्तु"^(३) इति। पूर्वत्र द्यावापृथिव्यौ दम्पतिरूपेण स्तुते। इह त्वहोरात्ररूपेण स्तूयेते। हे द्यावापृथिव्यौ 'वां' युवयोर्मध्ये, 'अन्यत्' परं स्वरूपं, 'शुक्रं' शुक्लवर्णं भास्वरमहः। 'अन्यत्' इतरत् स्वरूपं, 'रजतं' निश्यनुष्ठितयागोपलक्षितकृष्णवर्णोपेता रात्रिः, इत्येवं युवां 'विषुरूपे' विलक्षणरूपयुक्ते, 'अहनी' अहोरात्रे, 'स्थः', ते युवां 'द्यौरिव' द्युलोकस्य आदित्य इव, सर्वस्योपकुरुत इति शेषः। हे 'स्वधावन्तौ' अन्नवन्तौ, युवां देवौ 'हि' यस्मात्, 'विश्वा माया' सर्वा अपि मतीः, 'अवथः' रक्षथः। सति ह्यन्ने सर्वेषां बुद्धिः प्रसीदति तस्माद् हे 'पूषणौ' पोषकौ

१ प्रपाठके १० अनुवाकः । ७५

ण॒ावि॒ह रा॒तिर॑स्तु^(३) । ^(४)वा॒सा॒त्यौ चि॒त्रौ जग॑तो नि॒धानौ॑ । द्यावा॑भूमी चर॑थ॒स्ँ॒ सखा॑यौ । ताव॒श्वि- ना॑ रास॒भाश्वा॒ हवं॑ मे । शु॒भ॒स्पती॒ आगत॒स्ँ॒ सूर्य॑या सह^(४) । ^(५)त्यु॒ग्रोह॑ भु॒ज्युम॑श्विनोदमे॒घे । र॒यिन्न कश्चिन्म-

देवौ, ‘वां’ युवयोः, ‘इह’ कर्मणि, ‘रातिर्भद्राऽस्तु’ अन्नादि- दानं कल्याणं भवतु ॥

अथ चतुर्थीमाह । ^(४)“वासात्यौ ॰ सूर्यया सह”^(४) इति । अहोरात्ररूपेण स्तुतयोः पुनः सखिद्वयरूपेण स्तुतिः क्रियते । हे द्यावापृथिव्यौ ‘द्यावाभूमी’, युवां ‘सखायौ’ सखिद्वयमिव, ‘सञ्चरथः’ सम्भूय वर्त्तेथे । कीदृशौ सखायौ, ‘वासात्यौ’ वस- तिमर्हतः, देवानां मनुष्याणाञ्च निवासं प्रयच्छथ इत्यर्थः । ‘चित्रौ’ विलक्षणभोगप्रदत्वेन नानाविधौ, ‘जगतो निधानौ’ सर्वस्यापि प्राणिजातस्य निधानस्थानीयौ, ‘रासभाश्वा’ रासभौ गर्दभावेवाश्वस्थानीयौ ययोरश्विनोर्देवयोस्तौ रासभाश्वाख्यौ, तथाविधौ ‘अश्विनौ’ अश्विसदृशौ, ‘तौ’ देवौ, युवां ‘शुभ- स्पती’ शोभनस्य कर्मणः पालकौ सन्तौ, ‘सूर्यया’ उषसा, ‘सह’, द्यावापृथिव्या सह ‘हवं’ मदीयं यज्ञं प्रति, ‘आगतं’ आगच्छतं ॥

अथ पञ्चमीमाह । ^(५)“त्युग्रोह ॰ प्रुद्भिरपोदकाभिः”^(५) इति । हे ‘अश्विनौ’, ‘उदमेघे’ उदकसहितमेघे, अवस्थितं

L 2

७६ तैत्तिरीये आरण्यक

मृ॒त्वां अ॒वाहा॑: । तमू॑हथुर्नौ॒भिरा॒त्मन्व॑ती॑भिः । अ॒न्त॒- रि॒क्षप्रुद्भि॒रपो॑दकाभिः^(५) ॥ २ ॥
^(६)ति॒स्रः क्षपा॑स्त्रि॒रहा॑ऽतिव्र॒जद्भिः॑ । नास॑त्या भु॒ज्यु- मूहथुः पत॒ङ्गैः । स॒मु॒द्रस्य॒ धन्व॑न्ना॒र्द्रस्य॑ पा॒रे । त्रि॒भी र-

---

'भुज्युं' पालकं, 'तं' उदकसङ्घं, 'ऊहथुः' वहथः, सम्पादयथः । कीदृशमुदकसङ्घं, 'नौभिः', तरणीयमिति शेषः । कीदृशीभि- र्नौभिः, 'आत्मन्वतीभिः' दृढस्वरूपयुक्ताभिः, 'अन्तरिक्षप्रुद्भिः' भूमिस्पर्शमन्तरेण जलस्योपर्यन्तरिक्षे प्लवनशीलाभिः, 'अपोद- काभिः' उदकप्रवेशरहिताभिः, निश्छिद्राभिरित्यर्थः । अश्विनो रुदकस्य वहने दृष्टान्तः, 'त्युग्रः' अत्युग्रो मूर्खः, 'कश्चित्' पुमान्, 'ममृवान्' मरणं प्राप्यमाणोऽपि, 'रयिं' धनं, 'न', प्रयच्छति किन्तु 'अवाहाः' आवहत्येव, यद्वा स्वयमेवापहरति । यथा स लुब्धोऽत्यादरेण धनं सम्पादयति, एवमश्विनावप्यादरेण वृष्टिं सम्पादयत इत्यर्थः ॥

अथ षष्ठीमाह । ^(६)“तिस्रः • षडश्वैः”^(६) इति । 'नास- त्या' असत्यभाषणरहितावश्विनौ देवौ, 'तिस्रः क्षपाः' रात्रित्रयं, 'त्रिरहाः' अहस्त्रयञ्च नैरन्तरेण, 'अतिव्रजद्भिः' अतिशयेन गच्छद्भिः, 'पतङ्गैः' पक्षिषदृशैरितस्ततः सञ्चारिभिर्मेघैः, 'भुज्युं' पालकं जलसमूहं, 'ऊहथुः' युवां वहथः । कुत्रदेश इति तदुच्यते । 'आर्द्रस्य' जलपूर्णस्य, 'समुद्रस्य', 'पारे' परभागे,

१ प्रपाठके १० अनुवाकः ॥ ७७

यैः श॒तप॑द्भिः ष॒डश्वैः॑।(६)। (७)स॒वि॒तारं॒ वित॑न्वन्तं॑। अनु॑- ब॒ध्नाति॑ शाम्ब॒रः। आप॑पूर॒ष् शम्ब॑रश्चैव। स॒वि॒ता रे- प॒सो भव॑त्।(७)। (८)त्यꣳ सु॒तृप्तं॑ वि॑दि॒त्वैव॑। ब॒हुसो॑म॒गि- रं व॑शी ॥ ३ ॥

---

'धन्वन्' निर्जले मरुदेशे। कीदृशैर्मेघैः, 'त्रिभिः' तत्तद्देशमनु- सृत्योत्तममध्यमाधमभावेन त्रिविधैः, 'रथैः' रथसदृशैः। यथा रथा उपरि महान्तं भारं वहन्ति तथा बहुजलभारवाहिन इत्यर्थः। 'शतपद्भिः' शतसङ्ख्याकाः पदाः जलधाराः पाद- सदृशा येषां तादृशैः, अनन्तधारैरित्यर्थः। 'षडश्वैः' षट्प्रकार- व्याप्तियुक्तैः, उत्तमादीनां त्रयाणामागमनार्थास्तिस्रो व्याप्तयः पुनर्गमनार्थास्तिस्र इत्येवं षड्विधव्याप्तयः ॥

अथ सप्तमीमाह। $^{(७)}$“सवि॒तारं॑ ॰ रेप॑सो भव॒त्”$^{(७)}$ इति। शम्बरमुदकं तस्योदकस्य धारको मेघः 'शाम्बरः', स च 'वित- न्वन्तं' वृष्ट्यर्थं रश्मीन् विस्तारयन्तं, 'सवि॒तारम्' आदित्यम्, 'अनुबध्नाति' स्वानुग्रहार्थमाश्रयति। 'आपपूर' आपशब्दो जल- वाची तेन जलेन पूर्णः, 'शम्बरः' पूर्वोक्तः शाम्बरो मेघो यः सोऽपि, 'अपरेपसः' पापरहितायाः सर्वानुग्राहिकाया वृष्टेः, 'सविता', 'भवदेव' उत्पादयिता भवत्येव ॥

अथाष्टमीमाह। $^{(८)}$“त्यꣳ सु॒तृप्तं॑ ॰ सोमतृत्सुषु”$^{(८)}$ इति। 'सुतृप्तं' सुष्ठु वृष्टियुक्तं, उदकपूर्णमित्यर्थः। 'बहुसोमगिरं' बहवः

७८ तैत्तिरीये आरण्यके

अन्वे॑ति तु॒ग्रो व॑क्रिया॒न्तं । आय॑क्ष्मा॒न्त्सोम॑तृ॒त्सुषु॑^(८) । ^(९)स स॒ङ्ग्रामस्तमो॒द्योतः॑ । वाचो॒ गाः पि॑पाति॒ तत् । स तेजो॑भिः स्तवो॒ऽत्येत्य॒न्ये । रक्षसो॒ऽनन्वि॑ता॒श्च

---

सोम्या गिरः शब्दास्तनितरूपा यस्यासौ बङ्गोममगीः, बहुविधगर्जनयुक्त इत्यर्थः । तादृशं त्यं पूर्वोक्तं मेघं, 'विदित्वा', 'वशी' स्वाधीनमेघः, 'तुग्रः' आदित्यः, 'तुग्र'शब्दो रश्मिनाम, तद्वांस्तुग्रः । स च 'वक्रियां' वक्रं कुटिलं वृष्टिविमुखं, 'तं' मेघं, 'अन्वेति' वर्षयितुमनुगच्छति । किं कुर्वन्, 'सोमतृत्सुषु आयक्ष्मयान्' सोमेन तृप्यन्तीति सोमतृत्सवो यजमानाः, तेषु निमित्तभूतेषु, वृष्टेरागमनमायः तस्य प्रेरणमायक्षः तत् प्रेरणं यान् अप्राप्नुवन्, आयक्ष्मयान्, वृष्टिं प्रेरयितुमुद्यमं कुर्वन्नित्यर्थः । एतैरष्टभिर्मन्त्रैरिष्टका उपदध्यात् ॥

कल्पः । स सङ्ग्राम इति द्वे इति । तत्र प्रथमामाह । ^(९)“स सङ्ग्रामः * अनन्विताश्च ये”^(९) इति । 'सः' आदित्यः, 'गाः' गवादीन् पशून्, 'तत्' अप्सु उदकं, 'पिपाति' पाययति । कीदृशीर्गाः, 'वाचः' शब्द्यन्तीः, पूर्वमुदकाभावात् तृषार्त्ताः सत्यो जलपानार्थं हम्भारवं कुर्वन्तीत्यर्थः । कीदृशः स आदित्यः, 'सङ्ग्रामः' समूहवाची ग्रामशब्दोऽत्र रश्मिसङ्घमाचष्टे । सम्प्राप्तो ग्रामो रश्मिसङ्घो येनासौ सङ्ग्रामः, रश्मिभिः पूर्ण इत्यर्थः । तमो द्यति खण्डयतीति 'तमोद्यः', अन्यैरश्वैः ऊतो

१ प्रपाठके १० अनुवाकः। ७६

ये^(९) । ^{(१०)}अन्वे॑ति॒ परिवृ॒त्याऽस्त॑: । ए॒वमे॒तौ स्थो॑ अ॒श्वि-
ना॑ । ते ए॒ते द्या॑पृथि॒व्योः । अह॑रह॒र्गर्भं॑ दधाथे^{(१०)}
॥ ४ ॥

---

रक्षिता धृत इति 'अत्येतः' । अश्वामि द्यावस्यामिरभि नरोमीत्यश्व-
नामस्वत्यशब्द आम्नातः । आदित्यो ह्यश्वैः स्वकीयरथे स्थितः।
'सः' आदित्यः, 'तत्' तदा, 'गोभिः' वृष्ट्या परितुष्टानां प्रा-
णिनां वाग्भिः, 'स्तवा' स्तूयमानः सन्, 'अन्ये' अन्यान् देवान्,
'अत्येति' अतिक्रामति, सर्वदेवाधिकत्वेन भासत इत्यर्थः । ये
च दिव्या जनाः 'रक्षसा' रक्षसो जात्या, 'अनन्विताः' असं-
बद्धाः, देवपक्षपातिभिः सर्वैः स्तूयत इति शेषः ॥

अथ द्वितीयामाह । ^{(१०)}“अन्वेति ० गर्भं दधाथे”^{(१०)}
इति । 'अस्तः' क्षिप्तः, आदित्येन प्रेरितो मेघः, 'परिवृत्य' पुन-
रपि वृष्ट्यर्थं पर्यागत्य, 'अन्वेति' आनुकूल्येन गच्छति, वर्षती-
त्यर्थः । हे 'अश्विना', 'ते एते' यथोक्तवृष्टियुक्ते द्यावापृथिव्यौ
ये विद्येते, तयोः 'एवं' उक्तेन प्रकारेण, उपकुर्वन्तौ 'एतौ' युवां,
'स्थः' वर्त्तेथे । कथमुपकार इति तदेव स्पष्टीक्रियते । 'द्युः-
पृथिव्योः' द्यावापृथिव्योः, 'अहरहः', प्रतिदिनं, 'गर्भं दधाथे'
जलद्वारा तत्तत्प्राण्युत्पत्तिबीजं सम्पादयथः । एवमेताभ्यां
मन्त्राभ्यामिष्टके उपदध्यात् ॥

अतः परं ब्राह्मणवाक्यमुच्यते । तत्र द्यावापृथिव्यो बहुधा

८० तैत्तिरीये आरण्यके

(११)तयो॑रे॒तौ व॒त्साव॑होरा॒त्रे । पृ॒थि॒व्या अह॑: । दि॒वो रात्रि॑: । ता अ॑विसृ॒ष्टौ । दम्प॑ती ए॒व भ॑वतः^(११) ।
(१२)तयो॑रे॒तौ व॒त्सौ । अ॒ग्निश्चा॑दि॒त्यश्च॑ । रा॒त्रेर्वत्स॑: । श्वे॒त आ॑दि॒त्यः । अ॒ह्नो॒ग्निः ॥ ५ ॥
ता॒म्रो अ॑रु॒णः । ता अ॑विसृ॒ष्टौ । दम्प॑ती ए॒व भ॑वतः^(१२) ।

---

प्रशंस्येते । तत्रैकां प्रशंसामाह । ^(११)“तयोरेतौ ० एव भवतः” ^(११)इति । ‘तयोः’ द्यावापृथिव्योः, ‘एतौ’ अहोरात्ररूपौ कालौ, वत्सस्थानीयौ, तत्रोत्पन्नत्वात् । तयोर्मध्ये ‘पृथिव्याः’ गोस्थानीयायाः, ‘अहः’, वत्सस्थानीयं, ‘दिवः’, च ‘रात्रिः’, च वत्सस्थानीया । प्रशंसारूपत्वान्नच विभागे कारणमन्वेष्टव्यं । ‘तौ’ एतावहोरात्ररूपौ वत्सौ, परस्परम् ‘अविसृष्टौ दम्पती एव भवतः’ इति ॥

अथ द्वितीयां प्रशंसामाह । ^(१२)“तयोरेतौ ० एव भवतः” ^(१२) इति । ‘तयोः’ द्यावापृथिव्योः, यौ वत्सौ अहोरात्ररूपौ पूर्वमुक्तौ, तयोरहोरात्रयोरग्न्यादित्यो वत्सौ, योयं ‘श्वेत आदित्यः’, रात्रेर्वत्सस्थानीयः, रात्रेः परभागे तदाविर्भावात् । योयं ‘ताम्रो अरुणः’, च अग्नी ईषद्रक्तस्ताम्रः, अत्यन्तरक्तः अरुणः, सोयमह्नो वत्सस्थानीयः, अह्नि पाकार्थ्यमग्निः प्राणिभिः प्रज्वाल्यते । अन्यत् पूर्ववत् ॥

१ प्रपाठके १० अनुवाकः । ८२

(१३)तयो॑रे॒तौ व॒त्सौ । वृ॒त्रश्च॑ वैद्यु॒तश्च॑ । अ॒ग्नेर्वृ॒त्रः । वै॒द्यु॒त आ॑दि॒त्यस्य॑ । ता अ॑वि॑स्र॒ष्टौ* । दम्प॑ती ए॒व भ॑वतः(१३) । (१४)तयो॑रे॒तौ व॒त्सौ ॥ ६ ॥ उ॒ष्मा च॑ नी॒हार॑श्च । वृ॒त्रस्यो॒ष्मा । वै॒द्यु॒तस्य॑ नी॒हारः॑ । तौ तावे॒व प्र॑तिपद्येते(१४) । (१५)सेयग्ँ रात्र्री॑ ग॒र्भिणी॑ पु॒त्रेण॒ सं॑वसति । तस्या॒ वा ए॒तदु॒ल्बण॑म् । यद्रात्रौ॑ र॒श्मयः॑ ।

---

तृतीयां प्रशंसामाह । (१३)“तयोरेतौ ० एव भवतः”(१३) इति । ‘तयोः’ अग्न्यादित्ययोः, ‘वृत्रः’ आवरको धूमः, ‘वैद्युतः’ आतपः । अन्यत् पूर्ववत् ॥

अथ चतुर्थीं प्रशंसामाह। (१४)“तयोरेतौ ० प्रतिपद्येते”(१४) इति । ‘तयोः’ वृत्रवैद्युतयोः, ‘वृत्रस्य’ आवरकस्य धूमस्य, ‘ऊष्मा’, वत्सस्थानीयः । सति हि धूमे अत्रेोष्मा भवति । उष्णत्वमूष्मा । ‘वैद्युतस्य’ आतपस्य, ‘नीहारः’, वत्सस्थानीयः । नीहारो हिमवान् । ‘तौ’ ऊष्मनीहारौ, ‘तावेव’ स्वकारणभूतौ वृत्रवैद्युतावेव, ‘प्रतिपद्येते’, कारणयोरेव लीयेते न तु कार्यान्तरं जनयतः । एवं साक्षात्परम्परया च द्यावापृथिव्यौ प्रशस्ते ॥

अथ रात्रिं तद्वत्समादित्यञ्च विशेषेण प्रशंसति । (१५)“सेयग्ँ रात्री गर्भिणी ० एवमेतस्या उल्बणं”(१५) इति । येयं रात्रिरादित्यवत्सस्य समाह्रत्वेन निरूपिता, ‘सेयं रात्रिः’, गर्भरूपमादित्यं धारयन्ती तेनादित्येन ‘पुत्रेण’, सह निवसति ।

---

*अनिसृष्टाविति B पुस्तकपाठम् ।

८२ तैत्तिरीये आरण्यके

य॒था गोर्गर्भ‍िण्या॒ उल्बं॑ । ए॒वमे॒तस्या॑ उल्बं॑(१५) । (१६)प्र॒ज॒यि॒ष्णुः प्र॒जया॑ च प॒शुभि॑श्च भ॒वति॑ । य ए॒वं वेद॑ । ए॒तमुद्य॑न्तमपि॒ यंत॑ञ्चेति॑ । आ॒दि॒त्यः पु॒ण्य॑स्य व॒त्सः(१६) । (१७)अथ॑ प॒वित्रा॒ङ्गिर॑सः(१७) ॥ ७ ॥

स्थो, पौद॑काभि, वैशी, दधाथे, अ॒ग्नि, स्तयौरे॑ता, व॒त्सौ, भ॒वति॑ च॒त्वारि॑ च ॥ अनु० १० ॥

अत एव रात्रावादित्यो नास्माभिर्दृश्यते । आदित्यस्य रश्मय उल्बणस्थानीयाः। 'यथा', लोके, 'गर्भिण्या गोः', उल्बो गर्भेण सहार्न्तवर्त्तते । 'एवं', आदित्यस्य 'रश्मयः', अपि 'रात्रौ', आदित्येन सहावस्थितत्वान्नास्माभिर्दृश्यन्ते ॥

यथोक्तरात्रादित्ययोर्वेदनं प्रशंसति । (१६)“प्रजयिष्णुः पुण्यस्य वत्सः”(१६) इति । 'यः', रात्रिमाहात्म्यं, 'वेद', सोयं प्रजापशूत्पादकः, 'भवति', । आदित्यमहिमावेदनात् उदयास्तमययुक्तमादित्यं प्राप्नोति । उदयस्थानेऽस्तमयस्थाने च स्वेच्छया गन्तुं समर्थो भवति, किन्त्वादित्यवत्, 'पुण्यस्य वत्सः' धर्मदेवतापुत्रः, भवति ॥

वक्ष्यमाणानुवाकतात्पर्यं सङ्गृह्य दर्शयति । (१७)“अथ पवित्राङ्गिरसः”(१७)इति । संयानीष्टकामन्त्रकथनादनन्तरं पवित्रभूता अङ्गिरोनामाङ्किता इष्टकामन्त्रा वक्ष्यन्त इति शेषः ॥

इति सायणाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके प्रथमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥

१ प्रपाठके ११ अनुवाकः । ८३

एकादशोऽनुवाकः ।

⁽१⁾पवि॑त्रवन्तः परि॒ वाज॑मासते । पि॒तैषां॑ प्र॒त्नो अ॒- भिर॑क्षति व्र॒तं । म॒हः स॑मु॒द्रं वरु॑णस्ति॒रोद॑धे । धीरा॑ इच्छेकुर्धरु॑णेष्वार॒भं⁽१⁾ । ⁽२⁾प॒वित्रं॑ ते॒ वित॑तं॒ ब्रह्म॑णस्पते॒ ।

---

कल्पः । पवित्रवन्तः, पवित्रन्ते, ब्रह्मा देवानां, असतः सत्, इति चतस्रः पवित्रवत्य उत्तरस्मिन्निति । तत्र प्रथमामाह । (१)“पवित्रवन्तः ० धरुणेष्वारभं”(१) इति । ‘पवित्रवन्तः’ दशापवित्रयुक्ता ऋत्विग्यजमानाः, ‘वाजं’ अन्नं, ‘पर्यासते’ परितः सेवन्ते । अन्नमुद्दिश्य सोमयागं कुर्वन्तीत्यर्थः । ‘एषां’ सोमयाजिनां, ‘पिता’ पालकः, ‘प्रत्नः’ पुरातनो ब्रह्मा, ‘व्रतं’ एतत्कर्म, ‘अभिरक्षति’, । ‘महः’ महाप्रौढं, ‘समुद्रं’ समुद्रस्य सदृशमन्तरिक्षं, ‘वरुणः’ जलाधिपतिर्देवः, ‘तिरोदधे’ कर्मफलत्वेन वृष्टिं दातुं मेघैराच्छादयति । ‘धीरा इत्’ बुद्धिमन्त एव, ‘धरुणेषु’ अग्निधारकेषु यागगृहेषु, ‘आरभं’ आरब्धुं, ‘शेकुः’ शक्ताः ॥

अथ द्वितीयामाह । (२)“पवित्रन्ते ० तत्समाश्नत”(२) इति । हे ‘ब्रह्मणस्पते’ अन्नस्य मन्त्रस्य वा पालक सोम, ‘ते’ त्वदर्थं, ‘पवित्रं’ शोधकम्, इदं दशापवित्रं, ‘विततं’ विस्तारितं, ‘प्रभुः’ तेन पवित्रेण शोधितत्वात् त्वं कर्मणे समर्थः,

M 2

८४ तैत्तिरीये आरण्यके

प्र॒भुर्गात्रा॑णि॒ पर्ये॑षि वि॒श्वत॑: । अत॑प्ततनू॒र्न तदामो॑ अ॒श्नुते । शृ॒तास॒ इद्वह॑न्त॒स्तत्स॑माश॒त⁽२⁾ । ⁽३⁾ब्र॒ह्मा दे॒- वानां॑⁽३⁾ । ⁽४⁾अ॒सतः॒ सद्ये तत॑क्षुः ॥ १ ॥

---

सन्, 'विश्वतः' सर्वतः, 'गात्राणि' यज्ञाङ्गानि, 'पर्येषि' व्या- प्नोषि । पवित्रेणाशोधितस्य यज्ञाङ्गत्वं नास्ति शोधितस्य तु सोमस्य यज्ञाङ्गत्वमस्तीत्यत्र हविरन्तरं दृष्टान्तत्वेनोपन्यस्यते । 'अतप्ततनूः' अतप्ता तनूः स्वरूपं यस्य पुरोडाशादेः सोऽयं अतप्ततनूः तादृशः पुरोडाशः, 'आमः' अपक्वः सन्, 'तत्' यज्ञाङ्गत्वं 'नाश्नुते' न व्याप्नोति । यो विदग्धः स नैर्ऋतो यो- ऽशृतः स रौद्र इति श्रुतेः । 'शृतास इत्' पक्वा एव पुरो- डाशादयः, 'वहन्तः' यज्ञं निर्वहन्तः, 'तत्' यज्ञाङ्गत्वं, 'समा- शत' सम्यक् प्राप्तवन्तः । यः शृतः स देव इति श्रुतेः । अपक्वस्य पुरोडाशादेर्यज्ञाङ्गत्वं यथा नास्ति, पक्वस्य तु यथा विद्यते, तथा पवित्रेणाशोधितस्य सोमस्य यज्ञाङ्गत्वं नास्ति, शोधितस्य तु विद्यत इत्यभिप्रायः ॥

अथ तृतीयमन्त्रप्रतीकं दर्शयति । ⁽२⁾"ब्रह्मा देवानां"⁽२⁾ इति । ब्रह्मा देवानां पदवीः कवीनामित्ययं मन्त्रः त्वमग्ने बृहद्वय इत्यनुवाके व्याख्यातः ॥

अथ चतुर्थमन्त्रमाह । ⁽४⁾"असतः ॰ शङ्कुतोऽवमन्"⁽४⁾ इति । असच्छब्देन जगत्कारणमव्यक्तावस्थापन्नमुच्यते । सच्छब्देन व्य-

१ प्रपाठके ११ अनुवाकः । ८५

ऋष॑यः स॒प्तार्चि॑षश्च॒ यत् । सर्वे॑ च॒यो अग॑स्त्यश्च । न- क्ष॑त्रैः शङ्कृ॑तोऽवसन्^(४) । ^(५)अथ॑ सवि॒तुः श्यावाश्वस्या-

ऋदशापन्नं जगत् । 'ये', 'सप्तर्षयः' मरीचिवसिष्ठप्रमुखाः, तन्मध्ये मुख्यः 'अर्चिश्च', 'यत्' यः, विद्यते ते 'सर्वे', 'असत:' जगत्कार- णादव्यक्तात् सकाशात्, 'सत्' व्यक्तं जगत्, 'ततक्षुः' रक्षणोपल- क्षितं निष्पादनं कृतवन्तः । एते हि पूर्वस्मिन् कल्पे सृष्ट्यधिका- रार्थं तपस्तप्त्वा वर्तमानकल्पे जगत्कारणादव्यक्तात् सकाशात् स्वस्वाधिकारोचितं व्यक्तं जगदुत्पादितवन्तः। अव्यक्ताद्व्यक्तमुत्प- न्नमित्ययमर्थ उपनिषद्याम्नायते। असद्वा इदमग्र आसीत्, ततो वै सदजायतेति । एवं सति सप्तर्षिवद्ये पुरुषाः अस्मिन् जन्मन्यारुणकेतुकमग्निं चिन्वन्ति, ते सर्वेऽप्यागामिजन्मनि अ- गस्त्यसमानाश्च भवन्ति । किञ्चैते कर्मानुष्ठातारः 'नक्षत्रैः' दिवि भासमानैः सह, 'शङ्कृतोऽवसन्' सर्वप्राणिनां सुखका- रिणो वसन्ति, द्युलोके नक्षत्ररूपेणोत्पद्यन्त इत्यर्थः । तथा चान्यत्राम्नायते । यो वा इह जयते अमुं स लोकं नक्षत्रे। तन्नक्षत्राणां नक्षत्रत्वमिति। एतैश्चतुर्भिर्मन्त्रैरुपदध्यात् ॥

अथैकं ब्राह्मणवाक्यमाह । ^(५)अथ सवितुः ० अर्वर्तिकामस्य''(५) इति । पूर्वमथ पवित्राङ्गिरमेति अङ्गिरोनाम्नो महर्षेः सम्बन्धिन इष्टकामन्त्रान् प्रतिज्ञाय ते दर्शिताः 'अथ' तेभ्योऽनन्तरं, 'श्यावाश्वस्य' श्यावाश्वनाम्नः कस्यचिन्महर्षेः, सम्ब-