तर्कसंग्रह एवं न्यायबोधिनी (अन्नम्भट्ट - पं. केदारनाथ त्रिपाठी सान्वय सटीक)

११८ तर्कसंग्रहे [ अनुमानपरिच्छेदः भवन्ति । वैयधिकरण्यञ्च तदधिकरणेऽविद्यमानत्वम् । साध्याभाववद्वृत्तित्वमिति लघुलक्षणे यद्वृत्तित्वमस्ति, तस्यैव वृत्तित्वाभावः अर्थात् वृत्तित्वत्वावच्छिन्नवृत्ति- त्वनिष्ठप्रतियोगितानिरूपकाभाव इत्यर्थः । पर्वतो वह्निमान् धूमादित्यास्य लक्षणस्य समन्वयस्त्वित्थम्—साध्यता- वच्छेदकसंयोगसम्बन्धावच्छिन्ना, साध्यतावच्छेदकवह्नित्वधर्मावच्छिन्ना च या वह्निष्ठा प्रतियोगिता तादृशप्रतियोगिताकोऽभावो वह्न्यभावः, स चाभावः प्रतियोगितावच्छेदकसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकवह्नित्वधर्मावच्छिन्न- वैयधिकरण्यावच्छिन्नोऽप्यस्ति, वह्न्यधिकरणे पर्वते वह्न्यभावस्याविद्यमानत्वात् । तादृशवह्न्यभाववान् ह्रदादिः, तन्निरूपितं यत् हेतुतावच्छेदकीभूतसंयोगसम्बन्धा- वच्छिन्नं वृत्तित्वं, तत् मत्स्यादौ शैवालादौ च वर्तते, तादृशवृत्तित्वनिष्ठं यद् वृत्तित्वत्वं, तदवच्छिन्ना या वृत्तित्वनिष्ठा प्रतियोगिता, तन्निरूपकाभावोऽर्थात् वृत्तित्वाभाव धूमे हेतौ वर्तते इति तत्र व्याप्तिलक्षणसमन्वयः । एवविधाया व्या.बो. व्याप्तेः पूर्वपक्षरूपत्वात् पूर्वोक्तायाः सिद्धान्तव्याप्तेरेव युक्तत्वात् पूर्वपक्षव्याप्तौ पृ.४४. दूषणमाह तच्चेति । केवलान्वयिनि—केवलान्वयिसाध्यके 'इदं वाच्यं ज्ञेयत्वा- दि'त्यादिस्थले इत्यर्थः । अव्याप्तमिति । संसारे कोऽपि पदार्थो नास्ति यो वाच्यो न भवेत्, तथा च वाच्यत्वाभावो न कुत्राप्यायास्यतीति वाच्यत्वाभावाधिकरणा- प्रसिद्ध्या तद्वृत्तित्वादिकं सर्वमेवाप्रसिद्धमिति अप्रसिद्धिगिबन्धनाऽव्याप्तिरिति भावः । स्वार्थानुमानपरार्थानुमानभेदेनानुमानं द्विविधमित्युक्तं मूले, तत्र स्वार्थानुमा- नस्यार्थमाह—स्वार्थानुमानं नामेति । न्यायेन = प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिग- मनसमुदायेनाप्रयोज्यमनुमानं स्वार्थमित्यर्थः । परार्थानुमानमाह — न्यायेति । न्यायेन = उक्तसमुदायेन प्रयोज्यमनुमानं परार्थमित्यर्थः । स्वार्थानुमाने प्रतिज्ञादीनां नावश्यकता, परार्थानुमाने तु प्रतिज्ञादिकमावश्यकमिति भावः । कथमित्यस्य तु न्या.बो. मूले एवास्त्युत्तरम् । न्यायत्व किमिति प्रश्ने आह — न्यायत्वञ्चेति । अवयवत्वं पृ.४५. किमित्याह- अवयवत्वञ्चेति । प्रतिज्ञान्यतमत्वन्तु प्रतिज्ञाभिन्नत्वे सति हेतुभिन्नत्वे सति उदाहरणभिन्नत्वे सति उपनयभिन्नत्वे सति निगमनभेदवान् यस्तत्प्रतियोगिकभेदवत्त्वम् । न्या.बो. अन्वयव्यतिरेकि, केवलान्वयि, केवलव्यतिरेकि चेति लिङ्गं त्रिविधम् । पृ.४६. 'हेतुरपदेशो लिङ्गं करणमित्यनर्थान्तरमिति' कणादसूत्रानुसारं लिङ्गपदेन हेतुर्गृह्यते । तत्रान्वयेन व्यतिरेकेण च व्याप्तिमदन्वयव्यतिरेकीति मूलोक्तं प्रथम- लिङ्गस्वरूपं व्याख्यातुमाह—अन्वयेनेतीति । अन्वयेन व्याप्तिमदित्यस्यार्थमाह- व्यापकेति । सिद्धान्तिनां पूर्वोक्तहेतुव्यापकसाध्यसामानाधिकरण्यरूपाऽन्वयव्याप्ति-