वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

उत्तरभागः । ( २७ )

त्याङ्गलशकस्य पञ्चचत्वारिंशत्तमवर्षमारभ्य पञ्चषष्टितमवर्षमध्यकालिकाभिमन्युनाम्नो राज्ञ आश्रित- कोटिप्रविष्टत्वेन तात्कालिकत्वमित्याहुः । प्रकृतमनुसरामः—युधिष्ठिरनप्तुः परी ( रि ) क्षितो जन्मोत्तरं पञ्चदशोत्तरसहस्रवर्षेषु ( १०१५ ) व्यतीतेषु शतं समाः ( १०० ) नन्दा राज्यं पर्यपालयन् । तदुक्तं श्रीभागवते द्वादशस्कन्धे द्वितीयाध्याये “यावत्परीक्षितो जन्म यावन्नन्दाभिषेचनम् । एतद्वर्षसहस्रं तु ज्ञेयं पञ्चदशोत्तरम्” इति । तथा तत्रैव “महानन्दिसुतो राजञ्छूद्रागर्भसमुद्भवः । महापद्मपतिः कश्चिन्नन्दः क्षत्रविनाशकृत् । तस्य चाष्टौ भविष्यन्ति सुमात्यप्रमुखास्सुताः । य इमां भोक्ष्यन्ति महीं राजानश्च शतं समाः” इति । विष्णुपुराणे चतुर्थांशे चतुर्विंशाध्याये तु ज्ञेयमित्यस्य स्थाने शतमिति व्यत्यासेन पाठोऽस्ति—“महानन्दिसुतश्शूद्रागर्भोद्भवोऽतिलुब्धो महानन्दः परशु- राम इवापरोऽखिलक्षत्रियान्तकारी भविता ॥ ४ ॥ तस्याप्यष्टौ सुताः सुमाल्याद्या भविता- रस्तस्य च महापद्मस्यान्ते पृथ्वीं भोक्ष्यन्ति ॥ ५ ॥ महापद्मस्तत्पुत्राश्चैकं शतमवनीपतयो भवन्ति । नवैतान्नन्दान्कौटिल्यो ( विष्णुगुप्तस्तत्पुत्रो वा ) ब्राह्मणस्समुद्धरिष्यति ॥ ६ ॥ तेषामभावे मौर्यांश्च पृथ्वीं भोक्ष्यन्ति । कौटिल्य एव चन्द्रगुतं राज्येऽभिषेक्ष्यति” ॥ ७ ॥ इत्यारभ्य—“याव- त्परीक्षितो जन्म यावन्नन्दाभिषेचनम् । एतद्वर्षसहस्रं तु शत पञ्चदशोत्तरम्” ॥ ३२ ॥ इति ॥ “आरभ्य भवतो जन्म” इत्यपि श्रीभागवते पाठान्तरम् । एवं च परीक्षिञ्जन्मारभ्य नन्दराज्या- रम्भान्ताः कालाः विष्णुपुराणरीत्या पञ्चदशोत्तरशताधिकसहस्रवर्षाणि ( १११५ ) श्रीभाग- वतरीत्या तु पञ्चदशोत्तरसहस्रवर्षाणि ( १०१५ ) भवन्ति । परीक्षितो जन्मकालश्च कलेः प्रथमशतके इति सिध्यति । यतः—ते त्वदीया द्विजाः काले अधुना चाश्रिता मघाम्” इति श्रीभागवते द्वादशस्कन्धे उक्तेः । “तेन वै ऋषयो युक्ता- स्तिष्ठन्त्यब्दशतं नृणाम्” इति, “यावद्देवर्षयस्सप्त मघासु विचरन्ति हि । तदा प्रवृत्तस्तु कलिः” इति च तत्रैवोक्तेः सप्तर्षिमण्डलस्यैकैकस्मिन्नक्षत्रे शतवर्षेषु स्थितिरिति तेन सिद्धान्तानुसारेण मघा- नक्षत्रे तेषां स्थितिसमये परीक्षितो जन्मेति तदैव कलिप्रवृत्तिश्चेति च ज्ञायते । “अधुना” इति परीक्षितं प्रति शुकेन भागवतार्थवर्णनसमये मघानक्षत्रे सप्तर्षिस्थित्याश्रयस्य कालस्य वर्तमानत्वेन निरूपणात् ॥ तथा—“आसन्मघासु मुनयः शासति पृथ्वीं युधिष्ठिरे नृपतौ” इति बृहत्संहितायां शालिवाहनशकस्य ( ४२७ ) सप्तविंशत्युत्तरचतुश्शततमे वर्षे उत्पन्नेन वराहमिहिरेणोक्तेर्युधिष्ठिरपरि- क्षितोरुभयोरपि मघानक्षत्रे सप्तर्षिस्थितिसमये स्थितिप्रतीतेर्युधिष्ठिरपरीक्षितोरन्तरकालः प्रायः ( ८० ) अशीतिवर्षाणि भवेयुः । एवं चाशीतिवर्षाणि ( ८० ) युधिष्ठिरस्थितिकालादारभ्य परीक्षिञ्जन्मावधिः कालः । तथा नन्दानां राज्यकालश्च शतं वर्षाणि ( १०० ) । तथा परी- क्षितकालमारभ्य नन्दराज्यारम्भान्तः कालः ( १०१५ ) अथ वा ( १११५ ) वर्षाणि । एतेषां संकलने कृते ( ८०+१०१५ वा १११५+१००=( ११९५ वा १२९५ ) युधि- ष्ठिरस्थितिकालादारम्य नन्दराज्यान्तः कालः संपन्नः । कल्पादिमारभ्य युधिष्ठिरांस्थित्यन्तरकालस्तु ( ४९५ वा ३९५ ) वर्षाणि । तदुक्तं स्कान्दे “ ततोपि द्विसहस्रेषु दशाधिकशतत्रये । भविष्यं नन्दराज्यं च चाणक्यो यान्हनिष्यति ”