वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

उत्तरभागः । ( २७ )

त्याङ्गलशकस्य पञ्चचत्वारिंशत्तमवर्षमारभ्य पञ्चषष्टितमवर्षमध्यकालिकाभिमन्युनाम्नो राज्ञ आश्रित- कोटिप्रविष्टत्वेन तात्कालिकत्वमित्याहुः । प्रकृतमनुसरामः—युधिष्ठिरनप्तुः परी ( रि ) क्षितो जन्मोत्तरं पञ्चदशोत्तरसहस्रवर्षेषु ( १०१५ ) व्यतीतेषु शतं समाः ( १०० ) नन्दा राज्यं पर्यपालयन् । तदुक्तं श्रीभागवते द्वादशस्कन्धे द्वितीयाध्याये “यावत्परीक्षितो जन्म यावन्नन्दाभिषेचनम् । एतद्वर्षसहस्रं तु ज्ञेयं पञ्चदशोत्तरम्” इति । तथा तत्रैव “महानन्दिसुतो राजञ्छूद्रागर्भसमुद्भवः । महापद्मपतिः कश्चिन्नन्दः क्षत्रविनाशकृत् । तस्य चाष्टौ भविष्यन्ति सुमात्यप्रमुखास्सुताः । य इमां भोक्ष्यन्ति महीं राजानश्च शतं समाः” इति । विष्णुपुराणे चतुर्थांशे चतुर्विंशाध्याये तु ज्ञेयमित्यस्य स्थाने शतमिति व्यत्यासेन पाठोऽस्ति—“महानन्दिसुतश्शूद्रागर्भोद्भवोऽतिलुब्धो महानन्दः परशु- राम इवापरोऽखिलक्षत्रियान्तकारी भविता ॥ ४ ॥ तस्याप्यष्टौ सुताः सुमाल्याद्या भविता- रस्तस्य च महापद्मस्यान्ते पृथ्वीं भोक्ष्यन्ति ॥ ५ ॥ महापद्मस्तत्पुत्राश्चैकं शतमवनीपतयो भवन्ति । नवैतान्नन्दान्कौटिल्यो ( विष्णुगुप्तस्तत्पुत्रो वा ) ब्राह्मणस्समुद्धरिष्यति ॥ ६ ॥ तेषामभावे मौर्यांश्च पृथ्वीं भोक्ष्यन्ति । कौटिल्य एव चन्द्रगुतं राज्येऽभिषेक्ष्यति” ॥ ७ ॥ इत्यारभ्य—“याव- त्परीक्षितो जन्म यावन्नन्दाभिषेचनम् । एतद्वर्षसहस्रं तु शत पञ्चदशोत्तरम्” ॥ ३२ ॥ इति ॥ “आरभ्य भवतो जन्म” इत्यपि श्रीभागवते पाठान्तरम् । एवं च परीक्षिञ्जन्मारभ्य नन्दराज्या- रम्भान्ताः कालाः विष्णुपुराणरीत्या पञ्चदशोत्तरशताधिकसहस्रवर्षाणि ( १११५ ) श्रीभाग- वतरीत्या तु पञ्चदशोत्तरसहस्रवर्षाणि ( १०१५ ) भवन्ति । परीक्षितो जन्मकालश्च कलेः प्रथमशतके इति सिध्यति । यतः—ते त्वदीया द्विजाः काले अधुना चाश्रिता मघाम्” इति श्रीभागवते द्वादशस्कन्धे उक्तेः । “तेन वै ऋषयो युक्ता- स्तिष्ठन्त्यब्दशतं नृणाम्” इति, “यावद्देवर्षयस्सप्त मघासु विचरन्ति हि । तदा प्रवृत्तस्तु कलिः” इति च तत्रैवोक्तेः सप्तर्षिमण्डलस्यैकैकस्मिन्नक्षत्रे शतवर्षेषु स्थितिरिति तेन सिद्धान्तानुसारेण मघा- नक्षत्रे तेषां स्थितिसमये परीक्षितो जन्मेति तदैव कलिप्रवृत्तिश्चेति च ज्ञायते । “अधुना” इति परीक्षितं प्रति शुकेन भागवतार्थवर्णनसमये मघानक्षत्रे सप्तर्षिस्थित्याश्रयस्य कालस्य वर्तमानत्वेन निरूपणात् ॥ तथा—“आसन्मघासु मुनयः शासति पृथ्वीं युधिष्ठिरे नृपतौ” इति बृहत्संहितायां शालिवाहनशकस्य ( ४२७ ) सप्तविंशत्युत्तरचतुश्शततमे वर्षे उत्पन्नेन वराहमिहिरेणोक्तेर्युधिष्ठिरपरि- क्षितोरुभयोरपि मघानक्षत्रे सप्तर्षिस्थितिसमये स्थितिप्रतीतेर्युधिष्ठिरपरीक्षितोरन्तरकालः प्रायः ( ८० ) अशीतिवर्षाणि भवेयुः । एवं चाशीतिवर्षाणि ( ८० ) युधिष्ठिरस्थितिकालादारभ्य परीक्षिञ्जन्मावधिः कालः । तथा नन्दानां राज्यकालश्च शतं वर्षाणि ( १०० ) । तथा परी- क्षितकालमारभ्य नन्दराज्यारम्भान्तः कालः ( १०१५ ) अथ वा ( १११५ ) वर्षाणि । एतेषां संकलने कृते ( ८०+१०१५ वा १११५+१००=( ११९५ वा १२९५ ) युधि- ष्ठिरस्थितिकालादारम्य नन्दराज्यान्तः कालः संपन्नः । कल्पादिमारभ्य युधिष्ठिरांस्थित्यन्तरकालस्तु ( ४९५ वा ३९५ ) वर्षाणि । तदुक्तं स्कान्दे “ ततोपि द्विसहस्रेषु दशाधिकशतत्रये । भविष्यं नन्दराज्यं च चाणक्यो यान्हनिष्यति ”

इति । तत्र द्विसहस्रेष्विति निर्धारणे सप्तमी । दशाधिकशतत्रये इति सति सप्तमी । तथा च कलेर्द्विसहस्रवर्षमध्ये दशाधिकशतत्रये सति नन्दराज्यमित्यर्थः । (२०००-३१०=१६९०) । एवं च कलेर्दशाधिकशतत्रयन्यूनेषु द्विसहस्रवर्षेषु व्यतीतेषु नन्दा राज्यपरिपालनमारभन्तेति यावत् । नन्दराजराज्यकालश्च शतं समाः इत्युक्तम् ( १६९०-१००=१७९०) इदानी- न्तनैकोत्तरपञ्चसहस्रतमकलिवर्षसंख्यासु ( ५००१ ) उक्तसंख्यायाः ( १७९० ) वियोजने एकादशोत्तरद्विशताधिकत्रिसहस्रवर्षाणि ( ३२११) शिष्टानि भवन्ति । इतः प्राक् ( ३२११ )-चन्द्रगुप्तो राज्यधुरमुद्वहत् । ततश्च-तदा तदुत्तरं वा, महा- भाष्यं पतञ्जलिना निर्मितमिति वक्तव्यम् । स एव पतञ्जलिकालः । ततः प्राक् पाणिनिकात्या- यनयोः नन्दराज्यकाल एवेति चोक्तम् । अन्ये तु स्कान्दवचने “द्विसहस्रेषु” इत्यस्य स्थाने “त्रिसहस्रेषु” इति पाठान्तरम् । तत्पक्षेऽस्य कलेरेकोत्तरपञ्चसहस्रतम संख्याकवर्षेष्वादावे- कादशोत्तरद्विशताधिकत्रिसहस्रवर्षेष्वतीतेषु तदुत्तरस्मिन्वर्षे ( २२११) चन्द्रगुप्तराज्यारम्भ आसीदिति ज्ञेयम् । एवं च तदानीं तदुत्तरं वा महाभाष्यं पतञ्जलिना कृतमित्यादि प्राग्व- दिति दिगित्याहुः । नवीना आङ्ग्लपण्डितास्तु-आङ्गलदेशादाङ्गलशकात्पूर्वं षोडशोत्तरत्रिशतीतमेवर्षे (सन् ३१६) आङ्गलप्रभुवर्येोऽलेग्जाण्डर्नामा भरतखण्डमाजगाम । तस्मिन्नेव वर्षेऽत्र भरतखण्डे पाट- लीपुत्रराज्ये ( पाटणापत्तने ) चन्द्रगुप्तो राजा राज्यासनमारुरोह । ततः किञ्चित्कालोत्तरं तत एवाङ्गलदेशाद्भरतखण्डं प्रति सेल्यूकस्नाम्नो महाहिम्नः आङ्गलप्रभुवर्यस्यागमनसमयेऽत्र खण्डे ऽतिप्रबलो राजायमेवासीत् । नान्यः कोपि तादृश इति वदन्ति । अनेन च तदनन्तरकालि- कस्स इति वक्तव्यमिति बोध्यमिति दिक् । श्रीभट्टोजिदीक्षितस्य कालादिनिर्णयः । अयं भट्टोजिदीक्षितः कः किंजातीयः कदा कुत्र वासीदित्यादिकं किञ्चिद्विचारयामः-भट्टश- ब्दस्य शब्दकौस्तुभव्याख्यायुक्तरीत्या चतुश्शास्त्रज्ञे प्रवृत्तेः पूर्वकालेषु तथैव व्यवहाराच्चायं व्या- करणवेदान्तधर्मशास्त्रपूर्वमीमांसाशास्त्रज्ञः, कौमुद्यां स्वरवैदिकप्रक्रिययोः शाकलशाखास्थो- दाहरणाच्छाकलर्क्शाखाध्यायी । लोकव्यवहारानुसारेण काशिकाकृतश्शिष्य इति च ज्ञायते । तथा शाङ्करमतानुयायी । अत एव मध्वमतखण्डनायाद्वैततत्त्वकौस्तुभाख्यो ग्रन्थोऽनेन रचितः । अत एव न रामानुजादिमतानुयाय्यपि । यतः-श्रीशाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्यानुसारेणैवाधिकरणानां रचना सूत्रपाठादिक्रमश्च तत्र तत्त्वकौस्तुभे दृश्यते । एवं वृद्ध्याह्निके पस्पशाह्निके च शुद्धाद्वैतमेव स्वाभिमतं प्रकाशयति स्म शब्दकौस्तुभे “श्रीलक्ष्मीरमणं नौमि गौरीरमणरूपिणम्” इत्यादिना । भट्टोजीत्यादेः जीत्यादिशब्दघटितत्वादसंस्कृते रामजी कृष्णजीत्यादिवज्जीत्यन्तस्य बहुवच- नान्तनामवाचकत्वेन नर्मदोत्तरदेश एव व्यवहारादयमपि तद्देशीय इति सामान्यतो ज्ञायते । न तु तद्देशीय इति निर्णेतुं शक्यते । अस्य पिता लक्ष्मीधरः । एतत्पुत्रो भानुजिदीक्षितः । येनामरसिंहकृतामरकोशस्य सुधा- नाम्नी व्याख्या बघेलवंशोद्भवश्रीमहीधरवंशाधिपकीर्तिसिंहदेवाज्ञया कृतेति वदन्ति । परन्तु स्वयं तेन नायं कृतो ग्रन्थः । किन्तु तन्नामाङ्कितत्वेन रामाश्रमनाम्ना विरचित इति ज्ञायते

इत्यन्ये । ( युक्तं चैतत् ) " वल्लवीवल्लभं नत्वा गुरुं भट्टोजिदीक्षितम् । अमरे विदधे व्याख्यां मुनित्रयमतानुगाम् " इति ग्रन्थस्यादावेव तत्कृत्वा मध्येऽन्ते च मङ्गलस्य भट्टोजिदीक्षितवद्कर- णाद्रामश्रमनाम्नास्य टीकाग्रन्थस्य कृतत्वेन प्रसिद्धेः तन्नाम्नोत्रानुक्तेश्च भानुजिदीक्षितकर्तृकत्व- मस्येति न निश्चेतुं शक्यते । गुरुं भट्टोजिदीक्षितमित्युक्त्या तदीयविद्यार्थिषु भानुजिदीक्षितः स्यादेको न तु तत्पुत्रः । यत्तु भानुजिदीक्षित एव सन्न्यासोत्तरं रामाश्रमनाम्नाऽऽसीत् । तत- स्तत्कृतोयं ग्रन्थ इति युक्तिं कथयन्ति ॥ तन्न ॥ गुरुं भट्टोजिदीक्षितमिति मङ्गलश्लोकोक्त रीत्या स्वयं संन्यस्य भट्टोजिदीक्षितस्य स्वपूर्वपितुर्नमस्कारकरणाद्योगात् । एतद्भानुजिदीक्षितपुत्रेण हरिदीक्षितेन मनोरमाव्याख्यानरूपं शब्दरत्नग्रन्थद्वय कृतम् । भट्टोजिदीक्षितपुत्रो वीरेश्वरदी- क्षित इति रसगङ्गाधरप्रस्तावनायां लेखो दृश्यते इति पुत्रद्वयं वा सहानेनास्य, तस्यैव नामान्तरं वेति तु चिन्त्यम् । यदि वीरेश्वरस्त्यात्तर्ह्ययं भट्टोजिदीक्षितः काश्यामुवासेति निश्चीयते । वीरेश्वर इति नाम्नः तत्रैव प्रसिद्धेः । भट्टोजिदीक्षितेन विरचिता ग्रन्थाः-लिखितपुस्तकसंग्राहकलैब्रेरीस्था- नादुपलब्धपुस्तकसूच्यनुसारेणान्यतश्चोपलब्धसूच्यनुसारोणापि प्रदर्श्यन्ते ( १ ) आशौचप्रकरणम् । ( २ ) कालनिर्णयः- ( हेमाद्रिसारभूतः ) । ( ३ ) चतुर्विंशतिमतव्याख्या । ( १ ) आचारकाण्डः । ( २ ) संस्कारकाण्डः । ( ३ ) प्रायश्चित्तकाण्डः । ( ४ ) श्राद्धकाण्डः । ( ४ ) तिथि- निर्णयः । ( ५ ) ( शाब्दिक )-सिद्धान्तकौमुदी । ( ६ ) शब्दकौस्तुभः- लक्षग्रंथात्मकः एकः, तत्सारभूतश्चान्यः विनादौ नवाह्निकम् ( ७ ) । प्रवरनिर्णयः ( ८ ) तत्त्वकौस्तुभः । ( ९ ) मनोरमा सिद्धान्तकौमुदीव्याख्या । ( १० ) दायभागः । ( ११ ) तन्त्रसिद्धान्तदीपिका । ( १२ ) त्रिस्थलीसेतुः ( १३ ) तैत्तिरीयसन्ध्याभाष्यं चेति । तत्र शब्दकौस्तुभसाराख्यो ग्रंथः संपूर्ण न रचितः । अनुपलब्धेः । परन्त्वध्यायचतुष्टयं बहुषु स्थलेषु लभ्यते इति केचित् । ततः तदन्त एव ग्रन्थो रचित इति वक्तुमशक्यम् । अग्रे वक्ष्यते इति शब्दकौस्तुभे एओङिति सूत्रे उक्तेरित्यन्ये । रसगङ्गाधरटीकाप्रणेत्रा शिवभट्टसतीदेव्योः सूनुना नागेशभट्टेन काश्यां कस्मिन्समये स्थितमिति विचारावसरे मनोरमाकुचमर्दनलघुमञ्जूषादिवहुग्रन्थविलोकेनेनेत्थं पुरुषपरम्परा निश्चिनुमः- शेषश्रीकृष्णः । ───────────────────────┬─────────────────────── │ │ भट्टोजिदीक्षितः ( शिष्यः ) शेषवीरेश्वरः ( पुत्रः ) │ │ वीरेश्वरदीक्षितः ( पुत्रः ) पण्डितराजजगन्नाथः ( शिष्यः ) │ │ हरिदीक्षितः ( पुत्रः ) ० │ │ नागेश(गोजी)भट्टः ( शिष्यः ) ०

( ३० ) लघुत्रिमुनिकल्पतरुः । एवं च नागेशभट्टात्पूर्वः तृतीयः पुरुषः भट्टोजिदीक्षित इति पंडितराजाद्वितीयः पुरुषो नागेश ( गोजी ) भट्ट इत्यपि ज्ञायते । जगन्नाथपंडितराजसमयः ( १६६६ ) तमः आङ्गलाब्दः । तेन पुरुषद्वयपर्याप्तानां सामान्यतः चत्वारिंशद्वर्षाणां ( ४० ) योजने ( सन् १७०६ ) तम ख्रिस्ताब्दोऽस्य नागेश ( गोजी ) भट्टस्य समयः । ( २० ) संख्यया तत्पूर्वकाले वियोजिते भट्टोजिदीक्षितस्य ( सन् १६४६ ) तमाङ्गलाब्दो भवति समयः । अत्र च जयमहाराजाः श्रीसवाईजयसिंहवर्मणोश्वमेधप्रसंगे श्रीनागेशभट्टायामन्त्रणपत्रं प्राहिण्वन् । तदा नागेशभट्टेनाहं क्षेत्रसन्यासं गृहीत्वा काश्यामस्मि । अतस्तां परित्यज्यान्यत्र गन्तुं न शक्नोमीत्युत्तरं प्रहितम् । एषा किंवदन्ती जयपूरेऽधुनापि प्रसिद्धा । श्रीजयसिंहमहाराजा श्च ( सन् १७१४ ) तमाङ्गलाब्देश्वमेधं कृतवन्त इति प्रसिद्धमेव ।—अयमश्वमेधयज्ञसंवत्सरोपि पूर्वोक्तरीत्या ( १७०६ ) तमाङ्गलसंवत्सरारम्भसमय एवेति ख्रिस्ताब्दीयाष्टादशशतकप्रथम- तुरीयांशे नागेशभट्ट आसीदिति व्यक्तमेव । केचित्तु ख्रिस्ताब्दीयाष्टादशशतकपूर्वार्द्धानन्तरं नागेश ( गोजी ) भट्टस्थितिं कथयन्ति ॥ हरिदीक्षितशिष्योऽयं नागेशभट्टः स्वशिष्याच्छृङ्गवेरपुराधीशविसेनवंशसमुद्भूताद्रामनृपालब्धजीवनो बहून् ग्रन्थान्प्रणिनाय । तत्रेदानीमुपलभ्या ग्रन्थास्त्वेते-- १ काव्यप्रकाशोद्योतः । १ बृहच्छब्देन्दुशेखरः । १ रसमञ्जरीटीका । १ परमलघुमञ्जूषा । १ अन्यो बृहच्छब्देन्दुशेखरः । १ लघुमञ्जूषा । १ परमार्थसारविवरणम् । १ प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः । १ वृत्तिसंग्रहः । १ परिभाषेन्दुशेखरः । १ बृहन्मञ्जूषा । १ वेदान्तसूत्रवृत्तिः । १ लघुशब्देन्दुशेखरः । १ भाष्यप्रदीपोद्योतः । १ सप्तशतीटीका । १ रसतरंगिणीटीका । १ योगसूत्रवृत्तिः । १ साङ्ख्यसूत्रवृत्तिः १ रसगङ्गाधरमर्मप्रकाशः । १ सापिण्ड्यनिर्णयः । १ लघुशब्दरत्नम् (स्वगुरु) १ त्रिंशच्छ्लोकी (अशौचनिर्णयः)। १ बृहच्छन्दरत्नम् । नाम्नानेन कृते शब्दरत्ने इमे इति लोके प्रसिद्धिः प्रकृतमनुसरामः रात्रौ यवन्या विहृत्य काश्यां गङ्गातटे शयानः पंडितजगन्नाथः भट्टोजीदीक्षितेन सारस्वत- ब्राह्मणेन श्लिष्टपदप्रायभाषणेन तदहङ्कारनिरसनद्वारा हितमुपदिष्टः तां यवनीं परिगृहीतां तत्याजेत्युदन्तोपि भट्टोजीदीक्षितसमयनिर्णायको जागर्ति-- अत्रेदं बोध्यम्-भट्टोजीदीक्षितः सारस्वतब्राह्मणः शालिवाहनशकस्य पञ्चदशे ( १५ ) शतके आसीत् । एतद्वंश्या महाराष्ट्रे देवालये देवपूजनोपजीविनो दीक्षिताभिधा आसन् । स्वयं तदन्तर्गतोपि शास्त्राभ्यासेन प्रतिष्ठा सम्पादनीयेति पर्यालोच्य काशीं गत्वा तत्र शास्त्राण्यधीते स्म । ततोचिरादयं महाचार्यो बभूव । ततो पाणिनिव्याकरणशास्त्रे सिद्धान्तकौमुदीप्रभृतीनन्य- शास्त्रेष्वपि बहून्ग्रन्थान्व्यलिखत् । तेषां प्रचारार्थं तान्विलेख्य विलेख्य स बहुभ्यः पंडितेभ्यः

प्रेषयामास । स तेषु शा० शके ( १६३७ ) तमे स्थितेन श्रीमदप्पय्यदीक्षितेनादौ तद्ग्रन्थ दर्शनजनितानन्दोल्लासवता सम्मानितः । तदानीमितरग्रन्थेभ्यस्सिद्धान्तज्ञानेत्रायासबाहुल्याभावे नास्मिन्झटिति सर्वत्राध्ययनाध्यापनपथे स्वयमेव सिद्धान्तकौमुदी निर्निगेथेन विचचार । तथाति विस्तृतं वैयाकरणभूषणं, शब्दकौस्तुभं लक्षग्रन्थात्मकं च, निबबन्ध । ततस्तद्गतनैरिदानीन्तने- रिव कैश्चित्परगुणासहिष्णुभिर्बृहच्छब्दकौस्तुभग्रंथः नाशमापादितः । तत्र नवाह्निकं प्रथमाध्याय प्रथमपादव्याख्यानं सर्वत्र पाठप्रवचनाधिक्येन स्वतोवशिष्टं च तद्दीक्षितजीवद्दशायामेव । ततस्त्वयं पर्यालोच्यावशिष्टनवाह्निकस्याग्रे शब्दकौस्तुभग्रंथो लिखितस्संक्षेपेण । तस्य पूर्तिरासीन्न वा न ज्ञायते । यतः प्राचीननवाह्निकेन सह चतुर्थाध्यायान्त एवेदानीमुपलभ्यते शब्दकौस्तुभग्रन्थ

( ३२ ) पूर्वावृत्तिभूमिका । प्रसिद्धमेव खलु पदवाक्यप्रमाणपारापारीणमहामहोपाध्यायश्रीमद्भट्टोजी ( जि ) दीक्षित- विरचिताया वैयाकरणसिद्धान्तकौमुद्याः सौलभ्येनाध्यापकशक्त्यनुसारेण सकलशास्त्रसिद्धान्त- ज्ञानसंपादिकाया बहुधा तत्रत्रानेकवारं सम्मुद्रिताया अपि मुद्रयितॄणां मुद्रणाब्धिपारमपार- यन्त्या मुद्रितपुस्तकानां विक्रयणादिनासंग्रहमभिलक्ष्यैतद्व्याकरणशास्त्रक्षेत्रेऽध्यापकानां प्रवृत्तिर्भर- तखण्डवासिनान्येषां च संम्मोदं सनेधमानैवास्त इति । ततो वयमपि । वैयाकरणसकलमहामहा- निबन्धसारभूतसिद्धान्तमधुमत्या अस्याः-“अणुभ्यश्च महद्भ्यश्च शास्त्रेभ्यः कुशलो नरः । सर्वतस्सारमादद्यात्पुष्पेभ्य इव षट्पदः ” इति भागवतोक्तिमनुसंधाय पृथग्गणपाठधातु- पाठलिङ्गानुशासनसूत्राष्टाध्यायीसहिताया “उणादयो बहुलम्” इति शाकटायनप्रणीतोणादिसूत्र वृत्तिशान्तनवाचार्यप्रणीतफिड्सूत्रवृत्ति पविलासाया महोपकारकारकपाणिनीयशिक्षापाठरञ्जिता- यास्तथा मैसूरमहाराजश्रीकृष्णसार्वभौममहास्थानपण्डितकाशीशेषवेङ्कटाचलशास्त्रिकृतत्रिमुनि- कल्पतरुरूपशोभिताया अकारादिवर्णक्रमबद्धष्टाध्यायीधातुपाठमनोहरायाः तृतीयवारं सीसकाक्ष- रैरुत्तमयंत्रेषु सम्मुद्रणेन सर्वेषां द्विजानां विद्वत्त्वाख्यान्यादृशशक्तिविनयादिसुगुणवदध्ययनसम्प- त्यादिमत्तमहोत्सवे कामुकास्स्मः । भो महान्तो महाशयाः पण्डितवर्याः “ अपि पौरुष- मादेयं शास्त्रं चेद्युक्तिबोधकम् । अन्यत्त्वार्षमपि त्याज्यं भाव्यं न्यायैकसेविना ॥ युक्तियुक्त- मुपादेयं वचनं बालकादपि । अन्यत्तृणमिव त्याज्यमप्युक्तं परमेष्ठिना ॥ यो ह्यस्मत्तातकूपो- यमिति कौपं पिवेत्पयः । त्यक्त्वा गाङ्गं पुरःस्थं तं को नु शास्त्यतिरागिणम् ” इति योगवासि- ष्ठोक्तार्थवादोक्तिमालक्ष्य शास्त्रमर्यादिविचारेण तत्तत्सुफलनिष्पादकशक्तिमत्तया सन्यायविधि- युक्तिमदेव बोधनीयमिति तु पौरुषमेवेति श्रीमन्तो जानन्त्येवेति तथाध्यापने न मया किञ्चि- द्विज्ञापनीयाः । तत्साहायकृते कृतं व्ययमात्रपरिमितमूल्यं परिगृह्णन्त इदं पुस्तकं मम श्रमं सफलयन्तु शिष्याणामेतदध्ययनप्रचारसंवर्द्धनेन । भो भो अस्मदार्यकुलतिलकाङ्कुराः द्विज कुलालङ्काराः “ व्रजन्ति ते मूढधियः पराभवं भवन्ति मायाविषु ये न मायिनः । प्रविश्य निघ्नन्ति शठास्तथाविधा न संवृताङ्गान्निशिता इवेषवः ” इति । तथा “ अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति । नायं लोकोस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः ” इति च नीत्युक्तिं पर्यालोच्य विद्यावत्सु तच्छून्येषु च मायाविषु मायोत्सारकविद्याह्यनव्यशस्त्रलाभाय तत्तत्फलेषु संशयानुत्पादाय च सर्वसिद्धान्तसारभूतामेनां वैयाकरणसिद्धान्तकौमुदीं पठितुमयतिष्यध्वं, तदा मदीयाभ्यर्थना साफल्यमगमिष्यतेति विज्ञापनाद्वारा मदीयैतत्पुस्तकमूद्रणश्रमसाफल्यं कर्तुमभ्यर्थये इत्यलं पल्लवितेन ॥ “ श्रीवेङ्कटेश्वरपदाब्जयुगं प्रणम्य श्रीकृष्णदासतनूजस्तव खेमराजः । याचे वरद्वयमहं बुधमण्डले च प्रीतिं क्रिया मम कुले सहजां त्वदीयाम् ” इति । विद्वज्जनकृपाकाङ्क्षी- खेमराज श्रीकृष्णदास “श्रीवेङ्कटेश्वर” मुद्रणयंत्रालयाध्यक्षः मुंबई.

॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ अथ वैयाकरणसिद्धान्तकौमुदी । अथ संज्ञाप्रकरणम् । मुनित्रयं नमस्कृत्य तदुक्तीः परिभाव्य च । वैयाकरणसिद्धान्तकौमुदीयं विरच्यते ॥ १ ॥ ऐउण् । १ । ऋऌक् । २ । एओङ् । ३ । ऐऔच् । ४ । हयवरट् । ५ । लँण् । ६ । ञमङणनम् । ७ । झभञ् । ८ । घढधष् । ९ । जबगडदश् । १० । खफछठथचटतव् । ११ । कपय् । १२ । शषसर् । १३ । हल्ँ । १४ । इति माहे- श्वराणि सूत्राण्यणादिसंज्ञार्थानि ॥ एषामन्त्या इतः ॥ लण्सूत्रेऽकारँश्च ॥ हकारादिष्वकार उच्चारणार्थः ॥ हलन्त्यम् ॥ १।३।३ ॥ हलिति सूत्रेऽन्त्यमित्स्यात् ॥ आदिरन्त्येन सहे- ता । १।१।७१ ॥ अन्त्येनेता सहित आदिर्मध्यगानां स्वस्य च संज्ञा स्यात् । इति हल्संज्ञा- ॥ श्रीदधिमथी जयति ॥ प्रणम्य श्रीदधिमथीं क्षेमराजेन प्रार्थितः । शिवदत्तो दधिमथीटिप्पणीं कर्तुमुद्यतः ॥ १ ॥ दधिर्भक्तजनान् धात्री मथी तदारिमाथिनी। देवी दधिमथी नाम धन्वदेशे विराजते ॥ २ ॥ १ ‘सुपां सुलुक्-’ इति विभक्तेर्लुक् । अत एव संहिताया अविवक्षणान्न संहिताकार्य्यम् ॥ ‘वर्णात् कारः’ इति कारप्रत्ययोऽपि न तत्र ‘बहुलम्’ इत्यनुवृत्तेः ॥ २ ‘अर्हेण’ इत्यत्राट्प्रत्याहारान्तर्गतत्वेन हकारस्य- वायेऽपि णत्वसिद्धयर्थमत्र हकारोपादानम् ॥ ३ पुनः कृतो णकारोऽनुबन्धः ‘व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिर्न हि संदेहादलक्षणम्’ इति परिभाषां ज्ञापयति ॥ ४ ‘अलिक्षत्’ इत्यत्र ‘शल इगुपधात्’ इति श्लेः क्ससिद्धयर्थं शल्- प्रत्याहारे हकारग्रहणार्थेदं सूत्रम् ॥ ५ महेश्वरेण उपज्ञाता माहेश्वरा अनुबन्धास्ते सन्ति यत्रेति माहेश्वराणि महेश्‍व- रोपाज्ञातानुबन्धयुतानि सूत्राणीति सूत्रेष्वनुबन्धयोगो महेश्वरकृतः । सूत्राणि तु वेदवदनादिसिद्धानीति भावः ॥ ६ एषामिति चतुर्दशसूत्राणामित्यर्थः ॥ ७ अनन्यत्वात्पृथगुक्तिः ॥ ८ ‘न पुनरन्तरेणाचं व्यञ्जनस्योच्चारणमपि संभवति’ इति भाष्योक्तेः ॥ ९ ‘न विभक्तौ तुस्माः’ इति सूत्रसार्थक्याय ‘हलन्त्यम्’ इत्यत्र हल्प्रत्याहारपरमेव हल्पदं ग्राह्यमिति वाक्यार्थबोधे पदार्थज्ञानस्य कारणत्वेन हल्पदार्थज्ञानमावश्यकमिति हल्पदार्थज्ञानसाधकस्य ‘आदि- रन्त्येन सहेता’ इत्यस्य वाक्यार्थबोधः प्रागावश्यकः । ‘आदिरन्त्येन सहेता’ इत्येतद्वाक्यार्थबोधे तु इत्पदार्थज्ञान- मावश्यकमिति तत्साधकस्य ‘हलन्त्यम्’ इत्येतद्वाक्यार्थबोधस्य प्रागावश्यकत्वमिति ‘हलन्त्यम्’ इति सूत्रवाक्यार्थ- बोधं विना ‘आदिरन्त्येन सहेता’ इत्येतद्वाक्यार्थबोधोऽसंभवी, ‘आदिरन्त्येन सहेता’ इत्येतद्वाक्यार्थबोधमन्तरा ‘हलन्त्यम्’ इत्येतद्वाक्यार्थबोधोऽसंभवीति परस्परपेक्षत्वरूपान्योन्याश्रयदोषस्यापत्तिरिति तां परिहर्तुं दीक्षितैः ‘हलन्त्यम्’ इति सूत्रस्यावृत्तिं कृत्वा यत्रार्थेऽन्योन्याश्रयदोषो नैवागच्छति तादृशमर्थमाह-हलिति सूत्र इति ॥ ‘सुपां सुपा’ इति समास इति भावः ॥

ह्रस्वम् । Wait: "धर्मौ समाह्रियेते यस्मिन्सोऽच् स्वरितसंज्ञः स्यात् ॥ तस्यादित उदात्तमर्धह्रस्वम् ।" Wait, is it "उदात्तमर्धह्रस्वम्" or "उदात्तमर्धम्"? The sutra is: "तस्यादित उदात्तमर्धह्रस्वम् १।२।३२ ॥" (Sutra 1.2.32).

Body line 11: १।२।३२ ॥ ह्रस्वग्रहणमतन्त्रम् । स्वरितस्यादितोऽर्धमुदात्तं बोध्यम् । उत्तरार्धं तु परिशेषाद-

Body line 12: नुदात्तम् । तस्य चोदात्तस्वरितपरत्वे श्रवणं स्पष्टम् । अन्यत्र तूदात्तश्रुतिः प्रातिशाख्ये प्रसिद्धा ।

Body line 13: 'क्व॒ वोश्वाः' 'रथानां न ये३ऽराः' 'शतचक्रं यो३ ह्यः' इत्यादिष्वनुदात्तः । 'अ॒ग्निमी॑ळे' Wait, let's look at the Vedic accents in Line 13:

1. 'क्व॒ वोश्वाः' or 'क्व॒१ वोश्वाः'? Wait, look at 'क्व': There is single quote ', then क्व, with a line underneath (क्व॒), and then

or ᳵ or ≍). Wait, in Unicode, Jihvamuliya is U+1CF5 (ᳵ) or U+0CF1 / U+1CF2. Let's see how it's printed: It is ‘ᳵकौ जिह्वामूले'! Wait, could it be represented as ‘ᳵकौ or ‘≍कौ? Let's look closely at the glyph: It's a cross with curls at the top and bottom: indeed the Ardhavisarga / Jihvamuliya symbol! In Unicode Devanagari: U+1CF5 is ᳵ (VEDIC SIGN ARDHAVISARGA). Or U+1CF2 ᳲ (VEDIC SIGN ARDHAVISARGA). Let's use ᳵकौ or ≍कौ. ᳵकौ is standard Devanagari Unicode.

Let's read line 6 of footnotes (our L19): मूलीयक्वर्गौ जिह्वामूलस्थानकौ' इत्यर्थकेन 'जिह्वामूले तु कुः प्रोक्तः' इति पाणिनीयत्वेन प्रसिद्ध्या Wait, "जिह्वामूलीयक्वर्गौ": Look at the bold text: मूलीयक्वर्गौ जिह्वामूलस्थानकौ' Wait, `जिह्

? No, तथैकारोकारौ! Look at line 21: तथैकारौकारौorतथैकोरोकारौ? Look at line 21: तथैthenकोorका? Wait! In Sanskrit, 'a' has 18, 'i' and 'u' have 18, 'ṛ' has 30, 'ḷ' has 30, 'ec' has 12. Wait! What are the vowels after 'a'? 'i' and 'u'! "तथैकारोकारौ" = तथा इकार-उकारौ! (तथा + इकारोकारौ = तथैकारोकारौ!) Wait, why does line 21 look like तथैकोरोकारौorतथैकारोकारौ? Look at line 21: तथैthenकाwith a mark? Wait, look at footnote 12:१२ तथा अष्टादशानां संज्ञेत्यर्थः ॥So in line 21, it isतथा+इकारोकारौ! Look at line 21: तथैकारोकारौ । ऋकारस्त्रिंशतः१३ । एवं ऌकारोऽपि१४ ।Yes! Look at footnote 13:१३

orत्? Wait, is it 'ओदौत्'? (Sutra: ओदौत्1.1.15) Wait! Sutra 1.1.15 isओदौत्!! Wait, ओत् औत्->ओदौत्? Wait, let's look at the letters: Is there व र्ण? Wait, look at: ओ द ौ त्? Wait, look closely at line 23: 'ओ द वorौ? Wait, look at the top matra: there is an ौ(two strokes on top)! And what is the letter with repha? Wait, is there a repha? Wait! Look at: 'ओदौत्'? Wait, why would there be र्ण? Wait, let's look at the word: 'ओ द ौ त्'?? Wait, look at the next word:इत्यत्र! Wait, between 'and': Letters: ओ द ौ(au matra) त्(t with virama) ?? Wait, what is betweenद

( ६ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- स्वं रूपं संज्ञि शब्दशास्त्रे या संज्ञा तां विना ॥ येन विधिस्तदन्तस्य । १।१।७२ ॥ विशेषणं तदन्तस्य संज्ञा स्यात् स्वस्य च रूपस्य ॥ समासप्रत्ययविधौ प्रतिषेधः * ॥ उगि- द्वर्णग्रहणवर्जम् * ॥ विरामोऽवसानम् ।१।४।११० वर्णानामभावोऽवसानसंज्ञः स्यात् ॥ परः संनिकर्षः संहिता ।१।४।१०९ ॥ वर्णानामतिशयितः संनिधिः संहितासंज्ञः स्यात् ॥ सुप्तिङन्तं पदम् ।१।४।१४ ॥ सुबन्तं तिङन्तं च पदसंज्ञं स्यात् ॥ हलोऽनन्तराः संयोगः ।१।१।७ ॥ अज्भिरव्यवहिता हलः संयोगसंज्ञाः स्युः ॥ ह्रस्वं लघु ।१।४।१० ॥ संयोगे गुरु । १।४।११ ॥ संयोगे परे ह्रस्वं गुरुसंज्ञं स्यात् ॥ दीर्घं च । १।४।१२ ॥ इति *संज्ञाप्रकरणम् ॥ अथ परिभाषाप्रकरणम् । इको गुणवृद्धी ।१।१।३ ॥ गुणवृद्धिशब्दाभ्यां यत्र गुणवृद्धी विधीयेते तत्रैकँ इति षष्ठ्यन्तं पदमुपतिष्ठते ॥ अचश्च ।१।२।२८ ॥ ह्रस्वदीर्घप्लुतशब्दैर्यत्राज्विधीयते तत्राऽचँ इति षष्ठ्यन्तं पदमुपतिष्ठते ॥ आद्यन्तौ टकितौ ।१।१।४६ ॥ टित्कितौ यस्योक्तौ तस्य क्रमादाद्यन्तावयवौ स्तः॥ मिदचोऽन्त्यात्परः ।१।१।४७ ॥ अच इति निर्धारणे षष्ठी ॥ अचां मध्ये योऽन्त्यस्तस्मात्परस्तस्यैवान्तावयवो मित्स्यात् ॥ षष्ठी स्थानेयोगा ।१।१।४९ ॥ अनिर्धारितसंबन्धविशेषा षष्ठी स्थानेयोगा बोध्या । स्थानं च प्रसङ्गः ॥ स्थानेऽन्तरतमः। १।१।५० ॥ प्रसङ्गे सति सदृशतम आदेशः स्यात् ॥ यत्रानेकविधमान्तर्यं तत्र स्थानत आन्तर्यं बलीयंः ॥ तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य ।१।१।६६ ॥ सप्तमीनिर्देशेन विधी- यमानं कार्यं वर्णान्तरेणाव्यवहितस्य पूर्वस्य बोध्यम् ॥ तस्मादित्युत्तरस्य ।१।१।६७ ॥ पञ्चमीनिर्देशेन क्रियमाणं कार्य्यं वर्णान्तरेणाव्यवहितस्य परस्य ज्ञेयम् ॥ अलोऽन्त्यस्य ।

१ ‘येन इति करणे तृतीया करणं च अप्रधानं भवति । तथाचाप्रधानता विशेषणविशेष्ययोः समवधाने विशेषण एव भवतीत्याशयेनाह-विशेषणमिति ॥ २-३ शब्दे वर्णात्मके संभवादाह-वर्णानामिति ॥ ४ व्यवधानं च विजातीयैरेवाभिप्रेतमित्याह-अज्भिरिति ॥ ‘ऐऔच्’ इतिसूत्रस्थचकारस्य कुत्वं नैव भवति ‘जश्त्वं तु भवति’ इति ‘अल्पाच्तरम्’ ‘सिद्धमनच्त्वात्’ ‘कथमनच्त्वम्’ ‘हलश्चेत्युपधात्’ ‘एजन्तानाम्’ इति सूत्रवार्तिकभाष्यप्रयोगैरवसीयते ॥ सप्तमीबहुवचने सुपि ‘अक्षु’ ‘एक्षु’ इति भाष्ये दृश्यते । तद्भाष्यकृतकृतमेवेति प्राञ्चो यथाश्रुतप्रमाणवादिनः । शोधकशोधितमिति नव्याः ॥ * संज्ञावाक्येषु द्विविधा गतिः-संज्ञासंज्ञिनोरुभयोरेकविभक्त्यैव निर्देशः यथा-‘ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म’ ‘वृद्धिरादैच्’ इत्या- दिषु । क्वचिच्च संज्ञिनि षष्ठ्यपीति । यथा ‘तपरस्तत्कालस्य’ इत्येवमुभयविधोपि व्यवहारः शास्त्रसंमत एवेति दर्शयितुमिदं दिक्प्रदर्शनम् ॥ ५ ‘प्रथमाध्यायस्थानां स्वरसंध्युपयुक्तानां संज्ञानां प्रकरणं समाप्तम्’ इति नागेशोक्तिस्तु न समीचीना टि-प्रगृह्यसंज्ञयोः स्वरसंध्युपयुक्तयोरपि अत्रानुक्तत्वादिति ॥ ५-६ षष्ठ्यन्ता- नुकरणं प्रथमान्तमिति प्रथमायाः ‘सुपां सुलुक्’ इति लुकि ‘न लुमताङ्गस्य’ इति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधात् ‘अत्वसन्तस्य’ इति दीर्घो न भवति ॥ ७ तेन ‘चेता स्तोता’ इत्यादौ प्रमाणकृतान्तर्यात्प्राप्तोऽप्यकारो गुणो न भवति, किंतु स्थानकृतान्तर्याद् एकार ओकार एव वा भवति ॥ ८ तेन ‘सुध्युपास्यः’ इत्यत्र धकारोत्तरवर्तिन ईकारस्यैव यण् जायते न तूकारयोः ॥

अच्सन्धिप्रकरणम् । (७) १।१।५२ ॥ षष्ठीनिर्दिष्टस्यान्त्यस्याल आदेशः स्यात् ॥ ङिच्च ।१।१।५३॥ अयमप्यन्त्यस्यैव स्यात् । सर्वस्येत्यस्यापवादः ॥ आदेः परस्य । १।१।५४ ॥ परस्य यदिहितं तत्तस्यादेर्बोध्यम् । अलोऽन्त्यस्येत्यस्यापवादः ॥ अनेकाल् शित्सर्वस्य ।१।१।५५ ॥ स्पष्टम् । अलोऽन्त्यसू- त्रापवादः । अष्टाभ्य औशित्यादावादेः परस्येत्येतदपि परत्वादनेन बाध्यते ॥ स्वरितेनाधि- कारः ।१।३।११ ॥ स्वरितत्वयुक्तं शब्दस्वरूपमधिकृतं बोध्यम् ॥ *परनित्यान्तरङ्गापवादाना- मुत्तरोत्तरं बलीयः॥असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे॥ अकृतव्यूहाः पाणिनीयाः॥ निमित्तं विनाशो- न्मुखं दृष्ट्वा तत्प्रयुक्तं कार्यं न कुर्वन्तीत्यर्थः ॥ इति परिभाषाप्रकरणम् ॥ अथाच्सन्धिप्रकरणम् ।

(८) सिद्धान्तकौमुदी-

द्वित्वम् । तदिह धकारयकारयोर्द्वित्वविकल्पाच्चत्वारि रूपाणि एकधमेकयम् । द्विधं द्वियम् । द्वित्वमेकयम् । एकधं द्वियम् । सुद्ध्युपास्यः । मध्वरिः । धात्रंशः । लाकृतिः ॥ नादिन्या- क्रोशे पुत्रस्य । ८।४।४८ ॥ पुत्रशब्दस्य न द्वे स्त ओदिनीशब्दे परे आक्रोशे गम्यमाने । पुत्रादिनी त्वमसि पापे । आक्रोशे किम्? तत्त्वकथने द्विर्वचनं भवत्येव । पुत्रादिनी सर्पिणी ॥ तत्परे च² * ॥ पुत्रपुत्रादिनी त्वमसि पापे ॥ वा हंतजग्योः * ॥ पुत्रहती । पुत्रहती । पुत्र- जग्धी । पुत्रजग्धी ॥ त्रिप्रभृतिषु शाकटायनस्य । ८।४।५० ॥ त्र्यादिषु वर्णेषु संयुक्तेषु वा द्वित्वम् । इन्⁵द्रः । इन्द्रः । राष्ट्रम् । राष्ट्रम् ॥ सर्वत्र शाकल्यस्य । ८।४।५१ ॥ द्वित्वं न । अर्कः । ब्रह्म ॥ दीर्घादाचार्याणाम् । ८।४।५२ ॥ द्वित्वं न । दात्रम् । पात्रम् ॥ अचो रहाभ्यां द्वे । ८।४।४६ ॥ अचः पराभ्यां रेफहकाराभ्यां परस्य यरो द्वे वा स्तः । हर्य्यनुभवः । हर्य्यानुभवः । नह्य्यस्ति । नह्यस्ति ॥ हलो यमां यमि लोपः । ८।४।६४ ॥ हलः परस्य यमो लोपः स्याद्वा यमि । इति लोपपक्षे द्वित्वाभावपक्षे चैकयं रूपं तुल्यम् । लोपारम्भफलम् आदित्यो देवताऽस्येत्यादित्यं हविरित्यादौ । यमां यमीति यथासंख्यविज्ञानान्नेह माहात्म्यम् ॥ एचो- ऽयवायावः । ६।१।७८ ॥ एचः क्रमाद्⁸ अय् अव् आय् आव् एते स्युरचि ॥ तस्य लोपः । १।३।९ ॥ तस्येतो⁹ लोपः स्यात् । इति यवयोर्लोपो न । उच्चारणसामर्थ्यात् । एवं चेत्संज्ञापीह न भवति¹⁰ । हरये । विष्णवे । नायकः । पावकः ॥ वान्तो यि प्रत्यये । ६।१।७९ ॥ यैका¹¹- रदौ प्रत्यये परे ओदौतोरव् आव् एतौ स्तः । गोर्विकारो गव्यम् । गोपयसोर्यदिति यत् । नावा तार्यं नाव्यम् । नौवयोधर्मेत्यादिना यत् ॥ गोर्यूतौ¹² छन्दस्युपसंख्यानम् * ॥ अध्वपरि- माणे च¹⁴ * ॥ गव्युतिः । ऊतियूतीत्यादिना यूतिशब्दो¹³ निपातितः ॥ वान्तो इत्यत्र वकाराद्गोर्यू-

१ सूत्रे 'आदिनी' इति लुप्तसप्तम्यन्तमिति भावः ॥ आदिनीशब्दाव्यवहितपूर्वस्य पुत्रशब्दस्य अज्ब्यव- वहितपरो यो यर् तस्य द्वित्वं नेत्यर्थः ॥ पूर्वत्रासिद्धीयमद्विर्वचने' इति परिभाषया द्वित्वप्रकरणस्या- सिद्धत्वाभावबोधनेन, एकादेशस्य स्थानिवत्त्वेन एकदेशविकृतस्यानन्यत्वेन वा सर्वेटसिद्विरिति बोध्यम् ॥ २ तस्मात् पुत्रशब्दात् परः तत्पर इति समासेन पुत्रशब्दात्परे आदिनीशब्दे परे पुत्रशब्दसम्बन्ध्व्यज्यव्यव- हितपरस्य यरो न द्वित्वमित्येवार्थः ॥ 'आदिनी शब्दपरके' इत्यर्थे तु 'पुत्रपौत्रादिनी' 'पुत्रमांसादिनी' इत्य- त्रापि निषेधापत्तिः स्यात् ॥ ३ 'न पुत्रस्य द्वित्वम्' इति वर्तते ॥ ४ 'द्वित्वं न' इति वर्तते । विधिविकल्पनि- षेधविकल्पयोः फलेभेदाभावात् 'न' इति त्यक्तम् ॥ ५ 'न न्द्राः संयोगादयः' इति द्वित्वनिषेधस्तु 'अनन्तरस्य विधिर्वा प्रतिषेधो वा' इति षाष्ठद्वित्वस्यैवेति भावः ॥ ६ 'यरोऽनुनासिके' इत्यतः 'यरः' इति 'वा' इति वर्तते । 'तस्मादिति' इति परिभाषया पञ्चमीश्रुतिभ्यां 'पदस्य' इति द्विरुपतिष्ठते ॥ ७ काशिकासंमतपाठे 'झयो हः' इत्यतः 'अन्यतरस्याम्' इति भाष्यसंमतसूत्रपाठे 'वाऽवसाने' इत्यतः 'वा' इत्यनुवर्तते ॥ ८ 'शत्रुं मित्रं कलत्रं च जय रञ्जय भञ्जय' इत्यादौ लोकेपि क्रमेणैवान्वयदर्शनादत्रापि तथैवोचितमित्याह-क्रमा- दिति ॥ ९ 'तद्' शब्दार्थमेवाह-इत इति ॥ १० न भवतीति ॥ 'फलाभावात्' इति शेषः ॥ ११ 'य- स्मिन्विधिस्तदादावल्ग्रहणे' ॥ अल्ग्रहणे सप्तम्यन्ते विशेषणीभूते यो विधिर्विधीयते स तदादौ ज्ञेयः ॥ तद्- न्तविधेरपवाद एवायम् ॥ १२ भाषायामपि ॥ १३ 'वान्तो यि प्रत्यये' इत्यनेन गतार्थताशङ्कामपनयति यूतिशब्द इति ॥ १४ 'गव्यं नाव्यम्' इत्यत्र भसंज्ञया पदसंज्ञाया बाधाल्लोपस्याप्राप्तावपि 'गव्यूतिः' इत्यत्र 'लोपः शाकल्यस्य' इति 'हलि सर्वेषाम्' इति वा प्राप्तं लोपं वारयितुमाह-वान्त इत्यत्रेति ॥

? Look at the second word: औ (au) य with repha and e-matra (र्ये)? ते (te) ? Wait, why would the second word end in 'ते' if it's 'औयत'? Wait! Look at the second word: Is that 'ते'? Look at the letter: त with e-matra: ते! Wait, does it say "और्येते" or "औयत"? Wait, look at the footnote again: "इतरत्र दूषणं ददाति-औयतेति" If line 4 was "और्येते", the footnote wouldn't say "औयत + इति = औयतेति"! Wait, why did the typesetter put that? Wait, let's look at line 4 again very, very carefully. Wait, look at the character: Is it "ओर्येते"? Wait, let's zoom in 500% to line 4: त न्नि मि त्त स्यै वे ति कि म् ? ओ [ ] [ ] । औ [ ] [ ] ॥ Wait, letter by letter: ओ then य then something on top of य: it's an acute angle / stroke. Wait! Could it be 'त'? Wait, where is the 'त'? Is it ओ - र्ये - ते? Wait, look at: ओ र्ये (or र्य or य) ते

कृष्णर्द्धिः । कृष्णार्द्धिः । कृष्णर्द्ध्धिः ॥ यण इति पञ्चमी मय इति षष्ठीति पक्षे ककारस्य द्वित्वम् । लस्य त्वनचि चेति । तेन तवल्कार इत्यत्र रूपचतुष्टयम् ॥ द्वित्वं लस्यैव कस्यैव नोभयोरुभयोरपि । तवल्कारादिषु बुधैर्बोध्यं रूपचतुष्टयम् ॥ वृद्धिरेचि ।६।१।८८ ॥ आदेचि परे वृद्धिरेकादेशः स्यात् । गुणोपवादः । कृष्णैकत्वम् । गङ्गौघः । देवैश्वर्यम् । कृष्णौत्कण्ठ्यम् ॥ एत्येधत्यूठ्सु ।६।१।८९ ॥ अवर्णादेजाद्योरेत्येध- त्योडूठि च परे वृद्धिरेकादेशः स्यात् । पररूपगुणापवादः । उपैति । उपैधते । प्रष्ठौहः । एजाद्योः किम् ? उपेतः । मा भवान्प्रेदिधत् ॥ पुरस्तादपवादन्यायेनेयं वृद्धिरेङि पररूपमित्यस्यैव बाधिका न त्वोमाङोश्चेत्यस्य । तेनावैहीति वृद्धिरसाधुरेव ॥ अक्षादूहिन्यामुपसंख्यानम् * ॥ अक्षौहिणी सेना ॥ स्वादीरेरिणोः * ॥ स्वैरः । स्वेनेरितुं शीलमस्येति स्वैरी । स्वैरिणी । प्रादूहोढोढ्यैषैष्येषु * ॥ प्रौहः । प्रौढः ॥ अर्थवद्ग्रहणे नानर्थकस्य ग्रहणम् ॥ ( "ऋन्नेतिसूत्रे राजेः पृथग् आजिग्रहणाज्ज्ञापकात्" । ) तेन ऊढग्रहणेन क्तान्तमेव गृह्यते, न तु क्तवत्वन्तस्यैकदेशः । प्रोढवान् । प्रौढिः । इष इच्छायां तुदादिः इष गतौ दिवादिः । इष आभीक्ष्ण्ये क्र्यादिः । एषां घञि ण्यति च-एषः एष्य इति रूपे तत्र पररूपे प्राप्तेऽनेन वृद्धिः-प्रैषः ॥ यस्तु ईष उञ्छे । यश्च ईष गतिहिंसाद- र्शनेषु । तयोर्दीर्घोपधत्वात् । ईषः । ईष्यः । तत्राद्गुणेन । प्रेषः । प्रेष्यः ॥ ऋते च तृतीयासमासे * ॥ सुखेन ऋतः सुखार्तः । तृतीयेति किम् ? परमर्तः ॥ प्रवत्सरक- म्बलवसनानार्णदशानामृणे * ॥ प्राणम् । वत्सतरार्णमित्यादि ॥ ऋणस्यापनयनाय यद- न्यदृणं क्रियते तदृणार्णम् । दशार्णो देशः । नदी च दशार्णा । ऋणशब्दो दुर्गभूमौ जले च ॥ उपसर्गादृति धातौ ।६।१।९१ ॥ अवर्णान्तादुपसर्गादृकारादौ धातौ परे वृद्धिरे- १ गुणस्य अप्राप्तियोग्ये वृद्धिनैव चरितार्थेति वृद्धिर्गुणं बाधते । वृद्धेरप्राप्तियोग्ये 'उपेन्द्रः' इत्यादौ गुणस्य चारितार्थ्याद् गुणो वृद्धिं नैव बाधत इति भावः ॥ २ 'आद् गुणः' इत्यतो गुणपदं नैवानुवर्तते वृद्धेर्विधेयान्तर- स्योपादानात् । किंतु 'आत्' इत्येवानुवर्तते 'वृद्धिरेचि' इति च तत्र 'एचि' इति न ऊठो विशेषणम् असंभ- वात् किंत्वेत्येधत्योरेवेत्याह-एजाद्योरिति ॥ ३ 'वृद्धिरेचि' इत्यनेनैव सिद्धौ 'एत्येधति' ग्रहणं वृद्धिबाधकपर- रूपबाधनार्थैवेत्याह-पररूपेति ॥ ४ 'इणीकारादौ प्रतिषेधः' इति वार्तिकाल्लोचनेन ण्यन्तस्यैधधातोलुंङ्यनभि- धानमिति नव्याः ॥ ५ 'पुरस्तादपवादा अनन्तरान् विधीन् बाधन्ते नोत्तरान्' इति न्यायशरी- रम् । प्राक्पठिता अपवादा अनन्तरान् बाध्येषु प्राक्पठितान् बाध्यान्येव बाधन्ते न तु प्रथमबाध्यव्यवहितान्' इति तदर्थः ॥ एवं च 'एङि पररूपम्' इत्यस्य बाधनेन श्रान्तः 'ओमाङोश्च' इत्येतं बाधितुं नैवोत्सहते इति भावः ॥ ६ 'अवर्णान्तादक्षशब्दात् अजादावूहिन्यां परतः पूर्वान्त्यपराद्योर्वृद्धिरेकादेश इत्यर्थः ॥ ७ अवर्णान्तात् स्वशब्दाद् अजाद्योरीरेरिणोः परतः पूर्वान्त्यपराद्योर्वृद्धिरेकादेश इत्यर्थः ॥ ८ 'प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्या- पि ग्रहणम्' इत्यनेन वृद्धिः सिध्यतीति भावः ॥ ९ 'स्वं रूपम्' इत्यस्यैवार्थभूतेयं परिभाषेत्युक्तमेव प्राक् ॥ [L31

अच्संधिप्रकरणम् । (११)

कादेशः स्यात् । प्रार्च्छति । उपार्च्छति ॥ अन्तादिवच्च । १ । १ । ८५ ॥ योऽयमेकादेशः स पूर्वस्यान्तवत्परस्यादिवत्स्यात् ॥ इति रेफस्य पदान्तत्वे ॥ खरवसानयोर्विसर्जनीयः । ८ । ३ । १५ ॥ खरि अवसाने च परे रेफस्य विसर्जनीयः स्यात्पदान्ते । इति विसर्गे प्राप्ते- 'अन्तवद्भावेन पदान्तरेफस्य न विसर्गः' उभयथर्त्तु कर्तरि चर्पिदेवतयोरित्यादिनिर्देशात् ॥ उप- सर्गेणैव धातोराक्षेपे सिद्धे धाताविति योगविभागेन पुनर्द्धिविधानार्थम् ॥ तेन ऋत्यक इति पाक्षिकोऽपि प्रकृतिभावोऽत्र न भवति ॥ वा सुप्यापिशलेः । ६ । १ । ९२ ॥ अवर्णान्तादु- पसर्गादृकारादौ सुब्धातौ परे वृद्धिर्वा स्यात् । आपिशलिग्रहणं पूजार्थम् । प्रार्षभीयति । प्रर्ष- भीयति । सावर्ण्णात् ॡ

( १२ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- परं रूपमाम्रेडितसंज्ञं स्यात् ॥ पटत्पटेति ॥ झलां जशोऽन्ते ।८।२।३९॥ पदान्ते झलां जशः स्युः । पटत्पटदिति ॥ अकः सवर्णे दीर्घः ।६।१।१०१॥ अकः सवर्णेऽचि परे दीर्घ एकादेशः स्यात् । दैत्यारिः । श्रीशः । विष्णूदयः । अचि किम् ? कुमारी शेते । नाज्झलाविति सावर्ण्यनिषेधस्तु न दीर्घशकारयोः । ग्रहणकशास्त्रस्य सावर्ण्यविधिनिषेधाभ्यां प्रागनिष्पत्तेः । अकः किम् ? हरये ॥ ( “अकोऽकि दीर्घ इत्येव सुवचम् ” ) ॥ ऋति सवर्णे ऋ वा * ॥ होतृकारः । होतॄकारः ॥ लृति सवर्णे लॄ वा * ॥ होल्ॣकारः । पक्षे ऋकारः सावर्ण्यात् । होतृकारः । ऋति ऋ वा लृति लॄ वेत्युभयत्रापि विधेयं वर्णद्वयं द्विमात्रम् । आद्यस्य मध्ये द्वौ रेफौ तयोरेका मात्रा, अभितोऽज्भक्तेरपरा । द्वितीयस्य तु मध्ये द्वौ लकारौ । शेषं प्राग्वत् । इहोभयत्रापि ऋत्यक इति पाक्षिकः प्रकृतिभावो वक्ष्यते ॥ एङः पदान्तादति ।६।१।१०९॥ पदान्तादेङोति परे पूर्वरूपमेकादेशः स्यात् । हरेऽव॑ । विष्णोऽव ॥ सर्वत्र विभाषा गोः ।६।१।१२२॥ लोके वेदे चैङन्तस्य गोरति वा प्रकृतिभावः स्यात्पदान्ते । गोअग्रम् । गोऽग्रम् एङन्तस्य किम् ? चित्रग्वग्रम् । पदान्ते किम् ? गोः ॥ अवङ् स्फोटायनस्य ।६।१।१२३॥ अ॑तीति निवृत्तम् । अचि परे पदान्ते गोरवङ् वा स्यात् । गवाग्रम् । पदान्ते किम् ? गवि । व्यवस्थितविभाषया गवाक्षः ॥ इन्द्रे च ।६।१।१२४॥ गोरवङ् स्यादिन्द्रे । गवेन्द्रः ॥ अथ प्रकृतिभावः ॥ प्लुतप्रगृह्या^T अचि नित्यम् ।६।१।१२५॥ प्लुताः प्रगृह्याश्च वक्ष्यन्ते तेऽचि नित्यं प्रकृत्या॑ स्युः । एहि कृष्ण ३ अत्र गौश्चरति । हरी एतौ ॥ नित्यमिति किम् ? १-‘नाज्झलौ इति निषेधेन ईकारशकारयोः सावर्ण्यपरिहारेण ‘कुमारी शेते ’ इत्यत्र दीर्घापत्ति- ° वारणे किम् ‘अचि’ इत्यस्यानुवृत्त्या इति शङ्कां परिहरति-नाज्झलाविति निषेधस्त्विति ॥ अस्या भिप्रायः ‘नाज्झलाविति निषेधो यद्यप्याक्षरसमाम्नायिकानामेवेत्यत्र प्रकटीकृतः ॥ २ “अयं पाठो मनो- रमास्थः ” ३ ‘अमि पूर्वः’ इत्यतः ‘पूर्वः’ इति ‘एकः पूर्वपरयोः’ इति चानुवर्ततेऽत आह पूर्वरूपमिति ॥ ४ ‘आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवत्’ इति पूर्वस्यामन्त्रितस्याविद्यमानवत्त्वं परस्यैव कार्ये कर्तव्ये भवति । पूर्वशब्दस्य परसापेक्षत्वादिति ‘हरे’ ‘विष्णो’ इत्यनयोर्नाविद्यमानवत्त्वमिति भावः ॥ ५ कृतह्रस्वेऽपि ‘एकदेशविकृतमनन्यवत् इति’ परिभाषया गोत्वमतिदिश्यत एवेति प्रकृतिभावापत्तिः । एङ्ग्रहणे कृते तु ‘विकृतावयवनिवन्धनकार्ये नायं न्यायः’ इति एङन्तत्वं नैवागच्छतीति भावः ॥ ६ अत्रास्वरितत्वसूचिका व्याख्यैव प्रमाणम् ॥ ७ ‘देवत्रातो गलो ग्राह इतियोगे च सद्द्विधिः । मिथस्ते- न विभाष्यन्ते गवाक्षः संशितव्रतः ॥’ इति निर्णयात् ॥ ८ विभाषापदानुवृत्तेः ‘इन्द्रे च’ इत्यत्रैव निवृ- त्तत्वात् । विनापि नित्यपदम् ‘आद्गुणः’ इत्यादिविधीनां वैकल्पिकत्वाभावस्य व्याख्यानेनैव निर्णयाच्च नित्य- पदं ‘नित्यप्रहसितो नित्यप्रजल्पितः’ इत्यत्रेव प्रायः समानार्थकमेवेति भावः ॥ T ‘इको यणचि’ इत्यतः ‘अचि’ इत्यनुवर्तमाने पुनरज्ग्रहणम् अच्पूर्ववर्तिन एव प्लुतप्रगृह्याः प्रकृत्या स्युः, न परस्थिता अपीति बोधयन् ‘जानु उ अस्य रुजति’ इत्यत्र उञः प्रगृह्यत्वे ‘अकः सवर्णे’ इति दीर्घे ‘मय उञः’ इति वत्वे ‘जान्वस्य रुजति’ इति साधयति ॥ ९ ‘प्रकृत्याऽन्तःपादमन्यपरे’ इत्यतः ‘प्रकृत्या’ इत्यनुवर्तते इति भावः ॥

प्लुतो विकल्प्यते ॥ अप्लुतवदुपस्थिते ।६।१।१२९ ॥ उपस्थितोऽनार्ष इतिश- ब्दस्तस्मिन्परे प्लुतोऽप्लुतवद्भवति । अप्लुतकार्यं यणादिकं करोतीत्यर्थः । सुश्लोक ३ इति ।

Wait, in : "तेन सर्वः प्लुतो विकल्प्यते" Look at image: तेन सर्वः प्लुतो विकल्प्यते Wait, above सर्वः is ১২! So it looks like सर्वः with footnote mark.

Let's check the header: अच्संधिप्रकरणम् । ( १३ )

Everything is fully verified and accurate.हरी एतावित्यादावेवमेव प्रकृतिभावो यथा स्यादिकोऽसवर्णे इति ह्रस्वसमुच्चितो मा भूत् ॥ इकोऽसवर्णे शाकल्यस्य ह्रस्वश्च ॥६।१।१२७॥ पदान्ता इकोऽसवर्णेऽचि परे प्रकृत्या स्युर्ह्र- स्वश्च वा । अत्र ह्रस्वविधिसामर्थ्यादेव प्रकृतिभावे सिद्धे तदनुकर्षणार्थश्चकारो न कर्तव्य इति भाष्ये स्थितम् ॥ चक्रि अत्र । चक्र्यत्र ॥ पदान्ता इति किम् ? गौर्यौ ॥ न समासे * ॥ वाप

१।१८ ॥ at start of L16! Wait, look at line 15 end: ॥ ॐ ।१ - actually there's । १ (danda, space, 1). And line 16 starts: १।१८ ॥.

*   **Line 17**:
    `उञो वो वा ।८।३।३३ ॥ मयः परस्य उञो वो वा स्यादचि । किमु उक्तम् । किम्वु-`

*   **Line 18**:
    `क्तम् । वत्वस्यासिद्धत्वान्नानुस्वारः ॥ ईदूतौ च सप्तम्यर्थे ।१।१।१९ ॥ सप्तम्यर्थे पर्यवसन्न-`

*   **Line 19**:
    `मीदूदन्तं प्रगृह्यं स्यात् । सोमो गौरी अधिश्रितः । मामकी तनू इति । सुपां सुलुगिति सप्तम्या`

*   **Footnotes Divider line**: There is a horizontal rule.

*   **Footnote Line 1 (L20)**:
    `१ एवमेव 'पुत्रेति' इति भागवतप्रयोगोऽपि व्याख्यातः ॥ नित्यग्रहणेनानयोः सूत्रयोर्वैयर्थ्यं तु न`
    Wait: `पुत्रेति` - look at quotes: `'पुत्रेति'`

*   **Footnote Line 2 (L21)**:
    `'