वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

(११२) वार्त्तिकपाठे- वैदिकप्रकरणम् । ७४७-नमोङ्गिरोमनुषां वत्युपसंख्यानम् । ७४८-वृषण्वस्वश्वयोः । ७४९-उभयसंज्ञान्य- पीति वक्तव्यम् । ७५०-षष्ठ्यर्थे चतुर्थीति वाच्यम् । ७५१-हिरण्य इति कक्तव्यम् । ७५२-श्वेतवहादीनां डस्पदस्येति वक्तव्यम् । ७५३-छन्दसि परेच्छायां क्यच उपसंख्या- नम् । ७५४-एरजधिकारे जवसौ छन्दसि वाच्यौ । ७५५-सिब्बहुलं णिद्वक्तव्यः । ७५६-दशेरग्वक्तव्यः । ७५७-मुद्गलाच्छन्दसि लिच्च । ७५८-गुग्गुलुमधुजतूपतयालूनामिति वक्तव्यम् । ७५९ आविष्ठ्यस्योपसंख्यानं छन्दसि । ७६०-अक्षरसमूहे छन्दस उपसंख्यानम् । ७६१-सम्शतोर्डिनिश्छन्दसि तदस्य परिमाणमित्यर्थे वाच्यः । ७६२-विंशतेश्चेति वाच्यम् । ७६३-युष्मदस्मदोः सादृश्ये मतुब्वाच्यः । ७६४-छन्दोविन्प्रकरणेऽष्ट्रामेखलाद्वयोभयरुजा- हृदयानां दीर्घश्चेति वक्तव्यम् । ७६५-छन्दसीवनिपौ च वक्तव्यौ । ७६६-छन्दसि वेति वक्तव्यम् । ७६७-ऋचि त्रेरुत्तरपदादिलोपश्च च्छन्दसि । ७६८-रयेर्मतौ बहुलम् । एमन्ना- दिषु छन्दसि पररूपं वक्तव्यम् । ७६९-हृदय्या उपसंख्यानम् । ७७०-

॥ श्रीः ॥ अथ परिभाषापाठः । १ व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिर्न हि संदेहादलक्षणम् ॥ २ यथोद्देशं संज्ञापरिभाषम् ॥ ३ कार्यकालं संज्ञापरिभाषम् ॥ ४ अनेकान्ता अनुबन्धाः ॥ ५ एकान्ता अनुबन्धाः ॥ ६ नानुबन्धकृतमनेकाल्त्वम् ॥ ७ नानुबन्धकृतमनेजन्तत्वम् ॥ ८ नानुबन्धकृतमसा- रूप्यम् ॥ ९ उभयगतिरिह भवति ॥ १० कार्यमनुभवन् हि कार्यी निमित्ततया नाश्रीयते ११ यदागमास्तद्गुणीभूतास्तद्ग्रहणेन गृह्यन्ते ॥ १२ निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ति ॥ १३ यत्रानेकविधमान्तर्यं तत्र स्थानत आन्तर्यं बलीयाः ॥ १४ अर्थवद्ग्रहणे नानर्थ- कस्य ( ग्रहणम् ) ॥ १५ गौणमुख्ययोर्मुख्ये कार्यसंप्रत्ययः ॥ १६ अनिन्समन्ग्रहणान्य- र्थवता चानर्थकेन च तदन्तविधिं प्रयोजयन्ति ॥ १७ एकयोगनिर्दिष्टानां सह वा प्रवृत्ति- स्सह वा निवृत्तिः ॥ १८ एकयोगनिर्दिष्टानां कचिदेकदेशोप्यनुवर्तते ॥ १९ भाव्यमा- नेन सवर्णानां ग्रहणं न ॥ २० भाव्यमानोऽप्युकारस्सवर्नान् गृह्णाति ॥ २१ वर्णाश्रये नास्ति प्रत्ययलक्षणम् ॥ २२ उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि ॥ २३ प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य ग्रहणम् ॥ २४ प्रत्ययग्रहणे चापञ्चम्याः ॥ २५ उत्तरप- दाधिकारे प्रत्ययग्रहणे न तदन्तग्रहणम् ॥ २६ स्त्रीप्रत्यये चानुपसर्जने न ॥ २७ संज्ञा- विधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणं नास्ति ॥ २८ कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणम् ॥ २९ पदाङ्गाधिकारे तस्य च तदन्तस्य च ॥ ३० व्यपदेशिवदेकस्मिन् ॥ ३१ ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिर्नास्ति ॥ ३२ व्यपदेशिवद्भावोऽप्रातिपदिकेन ॥ ३३ यस्मिन्विधिरस्तदादावल्ग्रहणे ॥ ३४ सर्वो द्वन्द्वो विभाषैकवद्भवति ॥ ३५ सर्वे विधयश्छन्दसि विकल्प्यन्ते ॥ ३६ प्रकृतिवदनु- करणं भवति ॥ ३७ एकदेशविकृतमनन्यवत् ॥ ३८ पूर्वपरनित्यान्तरङ्गापवादानामुत्तरोत्तरं बलीयः ॥ ३९ पुनः प्रसङ्गविज्ञानात्सिद्धम् ॥ ४० सकृद्गतौ विप्रतिषेधे यद्बाधितं तद्बाधितमेव ॥ ४१ विकरणेभ्यो नियमो बलीयान् ॥ ४२ परान्नित्यं बलवत् ॥ ४३ कृताऽकृतप्रसङ्गि नित्यम् ॥ ४४ शब्दान्तरस्य प्राप्नुवन्विधिरनित्यो भवति ॥ ४५ शब्दान्तरस्याप्राप्नुवतः शब्दान्तरे प्राप्नुव- तश्चानित्यत्वम् ॥ ४६ लक्षणान्तरेण प्राप्नुवन्विधिरनित्यः ॥ ४७ क्वचित्कृताकृतप्रसङ्गमात्रेणापि नित्यता ॥ ४८ यस्य च लक्षणान्तरेण निमित्तं विहन्यते न तदनित्यम् ॥ ४९ यस्य च लक्ष- णान्तरेण निमित्तं विहन्यते तदप्यनित्यम् ॥ ५० स्वरभिन्नस्य च प्राप्नुवन्विधिरनित्यः ॥ ८

? No, it's न with ा? Wait, let's look at नानर्थकेऽलोन्त्यविधिरनभ्यासविकारे: The paribhasha is: "नानर्थकेऽलोऽन्त्यविधिरनभ्यासविकारे" (Paribhashendushekhara 103: "नानर्थकेऽलोऽन्त्यविधिः", or "नानर्थकेऽलोन्त्यविधिरनभ्यासविकारे")! YES! "नानर्थके"! Let's look at the print: Does it say नानर्थके or नार्थके? Ah, look at the glyphs: न ा न र ् थ क े! Wait, is the second letter ा or न? Look at: न then a vertical line ा, then र्थ? Wait, if it is नार्थके, there is only one न. Let's count: After १०६: न ा (vertical stroke) न (na!) Wait, is there a न? Look at: न ा then... wait, look closely at that character: It has a top bar, a vertical line with a repha, and थ! Wait, where is the second न? Is

परिभाषापाठः । (११५) दायप्रसिद्धिर्बलीयसी ॥ १०९ व्यवस्थितविभाषयापि कार्याणि क्रियन्ते ॥ ११० विधिनियम- संभवे विधिरेव ज्यायान् ॥ १११ सामान्यातिदेशे विशेषानतिदेशः ॥ ११२ प्रत्ययाप्रत्यययोः प्रत्ययस्यैव ग्रहणम् ॥ ११३ सहचरितासहचरितयोस्सहचरितस्यैव ग्रहणम् ॥ ११४ श्रुता- नुमितयोः श्रुतसम्बन्धो बलीयान् ॥ ११५ लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणम् ॥ ॥ ११६ गामादाग्रहणेष्वविशेषः ॥ ११७ प्रत्येकं वाक्यपरिसमाप्तिः ॥ ११८ क्वचित्समु- दायेऽपि ॥ ११९ अभेदका गुणाः ॥ १२० बाधकान्येव निपातनानि ॥ १२१ पर्जन्यव- ल्लक्षणप्रवृत्तिः ॥ १२२ लक्ष्ये लक्षणं सकृदेव प्रवर्तते ॥ १२३ निषेधाश्च बलीयांसः ॥ १२४ अनिर्दिष्टार्थाः प्रत्ययाः स्वार्थे ॥ १२५ योगविभागादिष्टसिद्धिः ॥ १२६ पर्यायशब्दानां लाघवगौरवचर्चा नाद्रियते ॥ १२७ ज्ञापकसिद्धं न सर्वत्र ॥ १२८ पूर्वत्रासिद्धीयमद्वित्वे ॥ १२९ एकस्या आकृतेश्चरितः प्रयोगो द्वितीयस्यास्तृतीयस्याश्च न भविष्यति ॥ १३० संप्र- सारणं तदाश्रयं च कार्यं बलवत् ॥ १३१ क्वचिद्विकृतिः प्रकृतिं गृह्णाति ॥ १३२ औपदे- शिकप्रायोगिकयोरौपदेशिकस्यैव ग्रहणम् ॥ १३३ शितपा शपाऽनुबन्धेन निर्दिष्टं यद्गुणेन च ॥ यत्रैकाग्रहणं चैव पञ्चैतानि न यङ्लुकि ॥ १३४ पदगौरवाद्योगविभागो गरीयान् ॥ १३५ अर्धमात्रालाघवेन पुत्रोत्सवं मन्यन्ते वैयाकरणाः ॥ इति परिभाषापाठः समाप्तः ।

इस पृष्ठ पर कोई पाठ (text) उपलब्ध नहीं है। यह एक सजावटी चित्र (फूलदान और चारों ओर अलंकृत बॉर्डर) वाला पृष्ठ है।

शाकटायनप्रणीत उणादिसूत्रपाठः । १ कृवापाजिमिस्वदिसाध्यशूभ्य उण् । २ छन्दसीणः । ३ दसनिजन्निचर्चिचटिभ्यो जुण् । ४ किञ्जरयोः श्रिणः । ५ त्रो रश्च लः । ६ कृके वकः कश्च । ७ भृमृशीतृचरित्सरितनिधनिमिस्रि- ज्भ्य उः । ८ अणश्च । ९ धान्ये नित् । १० शृस्वस्निहित्रप्यसिवसिहनिक्लिदिबन्धिमनि- भ्यश्च । ११ स्यन्देः सम्प्रसारणं धश्च । १२ उन्देरिश्चादेः । १३ ईपेः किच्च । १४ स्कन्देः सलोपश्च । १५ सृजेरसुम् च । १६ कृतेराद्यन्तविपर्ययश्च । १७ नावञ्चेः १८ फलिपाटिनमि- मनिजनां गुक्पटिनाकिधतश्च । १९ वलेर्गुक्च । २० शः कित्सन्वच्च । २१ यो ढे च । २२ कुर्भ्रश्च । २३ पृभिदिव्यधिवृविधृभिभ्यः । २४ कृग्रोरुच्च । २५ अपद्नुमु

( ११८ ) उणादिसूत्रपाठे- त्लोपश्च । ८८ के अ एरङ् चास्य । ८९ त्रो दुट् च । ९० दरिद्रातेर्यालोपश्च । ९१ तृति शृध्योः कूः । ९२ ऋतेरम् च । ९३ अन्दूदम्भूजम्बूकफेल्दूकर्कन्धूदिधिषूः । ९४ मृगोरुतिः । ९५ ग्रो मुट् च । ९६ दृपेरुलच् । ९७ इसृहियुषिभ्य इतिः । ९८ ताडेर्णीलुक् च । ९९ शमेर्ढः । १०० कमेष्टः १०१ रमेर्वृद्धिश्च । १०२ शमेः खः । १०३ कणेष्ठः । १०४ कलस्तृपश्च । १०५ शपेर्वश्च । १०६ वृषादिभ्यश्चित् । १०७ मृजेट्टिलोपश्च । १०८ चुपेरच्चोपधायाः । १०९ शकिश- म्योर्निन् । ११० लो गुग्घ्रस्वश्च । १११ जमन्ताड्डः । ११२ क्रादिभ्यः कित् । ११३ स्थाच- तिमृजेरालञ्वलञ्जालीयचः । ११४ पतिचण्डिभ्यामालञ् । ११५ तमिव्रिशिविडिमृणिकुलिक- पिपलिपङ्गिभ्यः कालन् । ११६ पतेरङ्गच्पक्षिणि । ११७ तरत्यादिभ्यश्च । ११८ बिदादिभ्यः कित् । ११९ सुवृञोर्वृद्धिश्च । १२० गन्गम्योद्योः । १२१ छापूखडिभ्यः कित् । १२२ मृञः किन्नुट् च । १२३ शृणातेर्ह्रस्वश्च । १२४ गण्शकुनौ । १२५ मुदिग्रोर्गणौ । १२६ अण्ड- न्कूसुभ्रूजः । १२७ शूदृभ्सोऽडिः । १२८ दृणातेः घुग्घ्रस्वश्च । १२९ त्यजितनियजिभ्यो डित् । १३० एतेस्तुट् च । १३१ सर्तेरटिः । १३२ लंघेनर्लोपश्च । १३३ पारयतेरजिः । १३४ प्रथः कित्सम्प्रसारणं च । १३५ भियः घुग्घ्रस्वश्च । १३६ । युध्यसिभ्यां म दिक् । १३७ अर्तिस्तुसुहुसृधुक्षिक्षुमायावापदिषिक्षीनीभ्यो मन् । १३८ जहातेः सन्वदालोपश्च । १३९ अवतेष्टिलोपश्च । १४० ग्रसेरा च । १४१ अविसिविसिशुषिभ्यः कित् । १४२ इषि- युधीन्धिदसिस्थाधुसूभ्यो मक् । १४३ युजिरुचितिजां कुश्च । १४४ हन्तेर्हिं च । १४५ भियः षुग्वा । १४६ धर्मः । १४७ । ग्रीष्मः । १४८ प्रथेः ष्वन्सम्प्रसारणं च । १४९ अग्रपृषिलटिकणिखटिविशिभ्यः कन् । १५० दृशीभ्यां वण् । १५१ सर्वनिष्ठेश्वरिश्वल्बष्वशिव- पद्मह्रेश्वश्वा अस्वतन्त्रे । १५२ शेवयद्दजिहाग्रीवाण्वमीघाः । १५३ कृगृशृदृभ्यो वः । १५४ क- निन्युवृषितक्षिराजिधन्विद्युप्रतिदिवः । १५५ सध्यशूभ्यां तुट् च । १५६ नञि जहातेः । १५७ श्वन्नुक्षन्पूषन्प्लीहन्क्लेदन्स्नेहन्मूर्धन्मज्जन्नर्यमन्विश्वप्सन्परिजन्मातरिश्वन्मघवन्निति ॥ इत्युणा- दिषु प्रथमः पादः ॥ १५८ कृहृभ्यामेणुः । १५९ हनिकुषिनीरमिकाशिभ्यः क्थन् । १६० अवे मूट्रनः । १६१ उषिकुषिगार्तिभ्यस्थन् । १६२ सर्तेर्णिन् । १६३ जृवृञ्भ्यामूथन् । १६४ पातुतुदिविचिरिचि- सिचिभ्यस्थक् । १६५ अर्तेर्निरि । १६६ निशीथगोपीथावगथाः । १६७ गश्चोदि । १६८ समीणः । १६९ तिथपृष्ठगूथयूथप्रोथाः । १७० स्फायितञ्चिव्रिश्चिक्षिक्विपिक्षुदिसृपि- तृपिदृपिवन्द्युन्दिश्वितिवृत्यजिनीपदिमदिमुदिखिदिच्छिदिभिदिमन्दिचन्दिदहिदसिदम्भिवसिवाशिशी- ङ्बंहिसिसिधिशुभिभ्यो रक् ।

हृदक्षिम्याम्? Neither exists in Sanskrit! Wait, what about "हृदक्षिभ्यामिनन्"? In some manuscripts/editions, typos occur, or let's read the exact shapes of the glyphs on THIS page: First glyph: 'दृ' (or 'हृ') Second glyph: 'द' (or 'द्') Third glyph: 'क्षि' Fourth glyph: 'भ्या' or 'म्या'? Look at the image very carefully: First glyph: It starts with a vertical, goes right, then down, then curves in, with a bottom curl ृ. That is 'हृ'! Wait, look at 'दृ': 'द' starts with a top bar, goes down, loops right, curves down. Here, it starts from the top bar with a short vertical, then a horizontal, then... wait, look at 'ह' in 'जहातेर्हे' (line 8) or 'हुवः' (line 15). That is 'ह'. Look at 'हृ' in line 11 (श्यास्त्याहृतृ...): it is 'ह' with 'ृ'. Now look at the first character of 208: It looks identical to 'दृ': curved back, tail with ृ: 'दृ'! Then the second character: 'द'! Third: 'क्षि'! Fourth: 'भ्या'! Wait, look at the top bar: the top bar of 'भ' is broken in modern fonts

( १२० ) उणादिसूत्रपाठे- संज्ञायाम् । २६९ मुवः कित् । २७० सहो धश्च । २७१ पिवतेस्तुक् । २७२ जनेरुसिः । २७३ मनेर्धश्छन्दसि । २७४ अर्तिपृवपियजितनिधनितपिभ्यो नित् २७५ एतेर्णिच्च । २७६ चक्षेः शिच्च । २७७ मुहेः किच्च । २७८ बहुलमन्यत्रापि । २७९ कृगॄशॄवृञ्प्रतिभ्यः ष्परच् । २८० नौ सदेः । इत्युणादिषु द्वितीयः पादः ॥ २ ॥ २८१ छित्वरछत्वरखीवरपीवरमीवरचीवरतीवरनीवरगह्वरकद्वरसंयदराः । २८२ इण्स्जिि- दीङ्व्यिभ्यो नक् । २८३ फेनमीनौ । २८४ कृषेर्वर्णे । २८५ बन्धेस्त्रिविध्रुवी च । २८६ वाप्यत्रस्यज्यतिभ्यो नः । २८७ लक्षेरट् च । २८८ वनेरिञ्चोपधायाः । २८९ सिवेष्ट्रेर्यू च । २९० कॄवृञ्ज्सिद्रुपन्वनिस्वपिभ्यो नित्।२९१घेट इच्च । २९२ तृपिक्षिपिरसिभ्यः कित् । २९३ स्रुत्रो दीर्घश्च । २९४ रमेस्त च । २९५ रास्नासास्नास्थूणावीगाः । २९६ गादाभ्यामिष्णुच्। २९७ कृत्यशूभ्यां क्स्नः । २९८ तिजेदीर्घश्च । २९९ श्लिषेरञ्चोपधायाः । ३०० यजिम- निशुन्धिदसिजनिभ्यो युच् । ३०१ भुजिमृड्भ्यां युक्त्युक्तौ । ३०२ सर्तेरयुः । ३०३ पानी- विषिभ्यः पः । ३०४ च्युवः किच्च । ३०५ स्तुवो दीर्घश्च । ३०६ सुशूभ्यां निच्च । ३०७ कुयुभ्यां च । ३०८ खष्पशिल्पशष्पवाष्परूपपर्पतल्पाः । ३०९ स्तनिह्विपुषिगदिमदिभ्यो गेरित्नुच् । ३१० कृहनिभ्यां कृत्वुः । ३११ गमेः सन्वच्च । ३१२ दाभाभ्यां तुः । ३१३ वचेर्गश्च । ३१४ घेट इच्च । ३१५ सुवः कित् । ३१६ जहातेर्द्दन्तलोपश्च । ३१७ स्थो णुः । ३१८ अजिव्रीभ्यो निच्च । ३१९ विषेः किच्च । ३२० कृदाधाराञ्चिकलिभ्यः कः ।३२१ सृवृभूशुषिमुषिभ्यः कक्कू ।३२२शुकवल्कोल्काः ।३२३ इण्भीकापाशल्यतिमर्चिभ्यः कन् ।३२४ नौ हः । ३२५ नौ सदेर्डिच्च । ३२६ स्यमेरीट् च । ३२७ अजियुधुनीभ्यो दीर्घश्च ।३२८ हियो रश्च लो वा । ३२९ शकेरुन्तोन्तोन्युनयः ।३३० मुवो झिच् । ३३१ कन्युक्षिपेश्च । ३३२ अनुङ् नदेश्च । ३३३ कृवृदारिभ्य उनन् । ३३४ त्रो रश्च लो वा । ३३५ क्षुधिपिशिमिथिभ्यः कित् । ३३६ फलेर्गुक्च । ३३७ अशेर्लशश्च । ३३८ अर्जेर्णिलुक् च । ३३९ तृणाख्यायां चित् । ३४० अर्तेश्च । ३४१ अजियमिशीङ्- भ्यश्च । ३४२ वृतृवदिहनिकमिकषिभ्यः सः । ३४३ प्लुवेरच्चोपधायाः । ३४४ मनेर्दीर्घश्च । ३४५ अशोर्देवने । ३४६ स्नुव्रश्चिकृयुषिभ्यः कित् । ३४७ ऋषेर्जातौ । ३४८ उन्दिगु- धिकुषिभ्यश्च । ३४९ गृधिपण्योर्दकौ च । ३५० अशोः सरः । ३५१ वसेश्च । ३५२ सम्पृ- च्वाच्चित् । ३५३ क्रथूमदिभ्यः कित् । ३५४ पते रश्च लः । ३५५ तन्तृषिभ्यां क्सरन् । ३५६ पीयुक्षणिभ्यां कालन्ह्रस्वः सम्प्रसारणं च । ३५७ कटिकुषिभ्यां काकुः । ३५८ सर्तेर्दु- क्कच् । ३५९ कृतेर्वृद्धिश्च । ३६० पर्देर्नित्सम्प्रसारणमल्लोपश्च । ३६१ मुयुवचिभ्योन्द्युजागूज-

": Could it be 'लि' + 'प्' + 'दू'? No, let's look at the letter between 'लि' and 'धू': It is 'द्' and 'व'? Or 'द्' and 'ध'? Wait, let's look at the image: "३६६ हसिमृग्रिण्वामिदमिलिद्वधूविभ्यस्तन् ।" -> wait, look at 'द्व': it's 'द्' with 'व' or 'दू'? Wait, look at line 4: "३७० दुतनिभ्यां दीर्घश्च ।" -> look at 'दु': 'द' with 'ु'. In line 5: "जेमूट् चौदात्तः ।" -> look at 'दू' in "जेमूट्": 'म' + 'ू'. What does 'दू' look like? In line 20: "दीङो नुट् च": 'द' + 'ी' = दी. Look at line 23: "दृदलिभ्यां": 'द' with 'ृ'. Now look at line 3: After 'लि', there is: A letter that looks like 'द्' with something attached below: 'द्भू'? 'द्वा'? 'द्पू'? Wait, in "हसिमृगणिवामिदमिलिपूधूर्वीभ्यस्तन्": Could it be 'लि' 'पू' 'धू' 'र्वी

( १२२ ) उणादिसूत्रपाठे। ४६१ मन्थः । ४६२ पतस्थ च । ४६३ खजेराकः । ४६४ बलाकादयश्च । ४६५ पिनाका- दयश्च । ४६६ कषिदूषिभ्यामीकन् ४६७ अनिहृषिभ्यां किच्च । ४६८ चङ्कणः कङ्कणश्च ४६९ शॄपॄवॄत्रां द्वे रुक्चाभ्यासस्य । ४६०* फर्फरीकादयश्च । ४६१ ईषेः किद्रुस्वश्च । ४६२ ऋजेश्च । ४६३ सत्तेर्नुम् च । ४६४ मृडः कीकन्कंकणौ । ४६५ अलीकादयश्च। ४६६ कृवृभ्यामीषन् । ४६७ शॄभ्यां किच्च । ४६८ अर्जेर्ऋज च । ४६९ अम्बरीषः । ४७० कृशृपृकटिपटिशौ- टिभ्य ईरन् । ४७१ वशेः कित् । ४७२ करेश्मुट् च । ४७३ कृञ उञ्च । ४७४ घसेः किच्च । ४७५ गभीरगम्भीरौ । ४७६ विपा विहा । ४७७ पच एलिमाच् । ४७८ शीङो धुक्क्कूलक्वलञ्वालनः । ४७९ मृकणिभ्यामूकोकणौ । ४८० वलेरूकः । ४८१ उलूकाद- यश्च । ४८२ शालिमण्डिभ्यामूकण् । ४८३ नियो मिः। ४८४ अत्तेर्लञ्च । ४८५ भुवः कित् । ४८६ अश्नोते रश्च । ४८७ दल्मिः । ४८८ वीज्याञ्वारिभ्यो निः । ४८९ सृवृभ्यां कित् । ४९० अङ्गेर्नलोपश्च । ४९१ वहिश्रिश्रुयुद्रुग्लाहात्वारिभ्यो नित् । ४९२ घृणिपृश्नि- पार्ष्णिचूर्णिभूर्णि । ४९३ वृह्रभ्यां विन् । ४९४ जुहूस्तृजागृभ्यः किन् । ४९५ दिवो द्वे दीर्घश्चाभ्यासस्य । ४९६ कृवृष्ट्विच्छविस्थचिकिकीदिवि । ४९७ पातेर्डतिः । ४९८ शकेर्क- तिन् । ४९९ अमेरतिः । ५०० वहिवस्यर्तिभ्यश्चित् । ५०१ अग्रेः को वा । ५०२ हन्तेरह च । ५०३ रमेर्नित् । ५०४ सूडः क्रिः । ५०५ अदिशदिभूशुभिभ्यः क्रिन् । ५०६ वङ्क्याद- यश्च । ५०७ राशादिभ्यां त्रिप् । ५०८ अदेस्त्रिनिश्च । ५०९ पतेरत्रिन् । ५१० मृकणिभ्या- मीचिः । ५११ श्रयतेश्चित् । ५१२ वेञो डिच्च । ५१३ ऋहनिभ्यामूषन् । ५१४ पुरः कुषन् । ५१५ पृनहिकलिभ्य उषच् । ५१६ पीयेरूषन् । ५१७ मस्जेर्नुम् च । ५१८ गडेश्च । ५१९ अत्तेरुरुः । ५२० कुटः किच्च । ५२१ शकादिभ्योऽटन् । ५२२ क्रकदिकडिकटि- भ्योऽम्वच् ५२३ कदेर्णीत्पक्षिणि । ५२४ कलिकर्योरिमः । ५२५ कुणिपुल्योः किन्दच् । ५२६ कुपेर्वा वश्च । ५२७ नौ षङ्गेर्यथिन् ५२८ उद्यतेश्चित् । ५२९ सत्तेर्णिञ्च । ५३० खर्जिपिञ्जादिभ्य उरोलचौ । ५३१ कुवश्वट् दीर्घश्च । ५३२ समीणः । ५३३ सिधेरेरू च । ५३४ शमेर्वन् । ५३५ उल्वादयश्च । ५३६ स्थः स्तोऽम्बजवकौ । ५३७ शाशपिभ्यां ददनौ । ५३८ अब्दादयश्च । ५३९ वलिमलितनिभ्यः कयन् । ५४० वृद्दोः पुग्दुकौ च । ५४१ मिपीभ्यां रुः । ५४२ जत्रादयश्च । ५४३ रुशातिभ्यां क्रन् । ५४४ जनिदाच्यु सृघ्मदिषमिनिमिभृञ्भ्य इतन्वन्लण्क्निन्शकृस्थडटाटचः । ५४५ अन्येभ्योपि दृश्यन्ते । ५४६ कुसेरुम्भोमेदेताः । ५४७ सानसि वर्णसिपर्णसितण्डुलांकुशचपालेज्वलपल्लवलधिष्ण्यशल्याः । ५४८ मूशक्यविम्यः कः । ५४९ माछाससिभ्यो यः । ५५० जनेर्यक् । ५५१ अध्यान-

दयश्च । ५५२ स्नामदिपद्यर्तिपृशकिभ्यो वनिप् । ५५३ शीड्कुशिरुहिजिक्षिसृधुभ्यः। कनिप्। ५५४ ध्याय्योः सम्प्रसारणञ्च । ५५५ अदेर्घ च । ५५६ ईर्द्दशदोस्तुद् च । ५५७ सर्व- धातुभ्य इन् । ५५८ दृपिपिषिरुहिवृतिविदिछिदिकीर्त्तिभ्यश्च । ५५९ इगुपधात्कित् ५६० अमेः सम्प्रसारणं च ५६१ क्रमितमिशातित्स्तम्भामत इच्च । ५६२ मनेरुच्च । ५६३ वर्णेर्वलिक्षिाहि- रण्ये । ५६४ वसिवपियजिराजिव्रजिसिहनिवाशिवादिवारिभ्य इन् । ५६५ नहो भश्च ॥ ५६६ कृषेर्वृद्धिश्च्छन्दसि । ५६७ श्रः शकुनौ । ५६८ कृञ उदीचां कारुषु । ५६९ जनिघ- सिभ्यामिण् । ५७० अज्यतिभ्यां च ५७१ पादे च । ५७२ अशपणाय्यौरुडायलुकौ च । ५७३ वातेर्डिच्च । ५७४ प्रे हरतेः कूपे । ५७५ नौ व्यो यलोपः पूर्वस्य च दीर्घः । ५७६ समानेरुयः स चोदात्तः। ५७७ आङि श्रीहनिभ्यां ह्रस्वश्च। ५७८ अच इः। ५७९ खनिकष्य- ज्यसिवसिवनिसनिध्वनिग्रन्थिचलिभ्यश्च । ५८० वृतेश्छन्दसि। ५८१ भुजेः किच्च। ५८२ कॄगृशॄपृ- कुटिभिदिछिदिभ्यश्च । ५८३ कुडिकम्प्योर्नलोपश्च । ५८४ सर्वधातुभ्यो मनिन् । ५८५ बृंहेर्नोच्च। ५८६ अशिशकिभ्यां छन्दसि । ५८७ दृमृधृस्तॄस्तृभ्य इमनिच् । ५८८ जनिमृड्भ्याममनिन् ५८९ वेञः सर्वत्र । ५९० नामन्सीमन् व्योमन् रोमन् लोमन् पाप्मन् धामन् । ५९१ मिथुने मनिः । ५९२ सातिभ्यां मनिन्मनिपौ । ५९३ हनिमशिभ्यां सिकन् । ५९४ कोर- रन् । ५९५ गिर उडन्च् । ५९६ इन्देः कमिनँलोपश्च । ५९७ कायतेर्डिमिः । ५९८ सर्व- धातुभ्यः ष्ट्रन् । ५९९ अस्रिजिगमिनमिहनिपिश्यशां वृद्धिश्च । ६०० दिवेर्युच्च । ६०१ उषि- खनिभ्यां कित् । ६०२ सिविमुच्योष्ट्रेश्च च । ६०३ अमिचिमिदिशिसिभ्यः क्रः । ६०४ पुवो ह्रस्वश्च । ६०५ स्त्यायतेर्ड्रट् । ६०६ गुधृवीपचिवचियमिसदिक्षदिभ्यस्त्रः । ६०७ हुया- माश्चमसिभ्यस्त्रन् । ६०८ गमेरा च । ६०९ दादिभ्यश्छन्दसि । ६१० भूवादिग्भ्यो णित्रन् । ६११ चेर्वृत्ते । ६१२ अशित्रादिभ्य इत्रोत्रौ । ६१३ अमोर्द्धेषति चित् । ६१४ आः समिर्णिकषिभ्याम् । ६१५ चितेः कणः कश्च । ६१६ सूचेः स्मन् । ६१७ पातेर्डु- म्सुन् । ६१८ रुचिभुजिभ्यां किष्यन् । ६१९ वसेस्तिः । ६२० सावसेः । ६२१ वौ तसेः । ६२२ पदिप्रथिभ्यां नित् । ६२३ दृणासे ह्रस्वश्च । ६२४ कृतृकपिभ्यः कीटन् । ६२५ रुचिवचिकुचिकुटिभ्यः कितच्च । ६२६ कुटिकुषिभ्यां कमलन् । ६२७ कुषेलूंरच्च । ६२८ सर्वधातुभ्योऽसुन् । ६२९ रपेरत एच्च । ६३० अशोर्देवने युट् च । ६३१ उब्जेर्वले बलो- पश्च । ६३२ श्वेः सम्प्रसारणं च । ६३३ श्रयतेः स्वाङ्गे शिरः किच्च । ६३४ अर्त्तेरुच्च । ६३५ व्याधौ शुट् च । ६३६ उदके नुद् च । ६३७ इण आगसि । ६३८ रिचेर्धने विच्च। ६३९ चायतेरन्ने ह्रस्वश्च । ६४० वृङ्शीङ्भ्यां रूपस्वाङ्गयोः पुट् च । ६४१ सृरीभ्यां तुट्

"? फ ग स्य ो च्च: फगस्योच्च!

• "७०५ स्पृशः श्वणश्चुनौ पृ" Wait, "श्वणश्चुनौ पृ" - Look at the characters: श्व (śva) ण (ṇa) श्चु (ścu) नौ (nau) पृ (pṛ) Wait, is it श्वणश्चुनौ or श्वनश्चुनौ? It has ण: श्वणश्चुनौ. And at the end of line 19: 'पृ' (connected to 'च' in next line: पृच्? Or पृ / च ?).

Line 20: "च । ७०६ रमनि श्रयतेर्डुन् । ७०७ अश्वादयश्च । ७०८ जनेष्ट्रन् लोपश्च । ७०९ अच्च" Wait! First word: "च ।" Wait, पृ + च = पृच? In line 19 it ends with "पृ", line 20 starts with "च ।" Wait, is it "पृच ।" or "पृ च ।"? In line 19 "पृ" has no hyphen, then line 20 has "च ।". Let's write पृ at end of L19 and च । at start of L20.

• "७०६ रमनि श्रयतेर्डुन् ।" Wait, is it "रमनि" or "रवनि" or "रमने"?

)

• "७४८"
• "सङ्गेरलच् ।" (स, ङ, ्, ग, े, र, ल, च्, ।)
• "इत्युणादिषु" (इ, त, ्, य, ु, ण, ा, द, ि, ष, ु)
• "पञ्चमः" (प, ञ, ्, च, म, ः)

Let's check line 7: पादः ॥ इत्युणादिप्रकरणम् ॥ Let's verify:

• "पादः ॥"
• "इत्युणादिप्रकरणम् ॥"

Let's check line 8: इति शाकटायनप्रणीत उणादिसूत्रपाठः । Let's verify:

• "इति"
• "शाकटायनप्रणीत"
• "उणादिसूत्रपाठः ।"

Wait, are there any other lines? At the very top left: a small "1" or mark, not part of the text (likely page number of the book/gathering mark or stray mark). At the very bottom right: a small "1" (signature mark). Usually gathering/signature marks are not main text, but let's see if we should include them or just transcribe the main content. Wait, the prompt says: "Prefix each line with line marker like , [L2

उपर्युक्त पृष्ठ पर कोई पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है। यह पृष्ठ केवल एक अलंकृत (सजावटी) बॉर्डर एवं केंद्र में एक पुष्पपात्र (फूलदान) के रेखाचित्र (Illustration) से युक्त है।

शान्तनवाचार्यप्रणीतः फिट्सूत्रपाठः। १ फिषोऽन्त उदात्तः । २ पाटलापालङ्काम्बासागरार्थानाम् । ३ गेहार्थानामस्त्रियाम् । ४ गुदस्य च । ५ ध्यपूर्वस्य स्त्रीविषयस्य । ६ खान्तस्यास्मादेः । ७ वंहिष्ठवत्सरतिशत्यान्तानाम् । ८ दक्षिणस्य साधौ । ९ स्वाङ्गाख्यायामादिर्वा । १० छन्दसि च । । ११ कृष्णायाम्मृगाख्या चेत् । १२ वा नामधेयस्य । १३ शुक्लगौरयोरादिः । १४ अङ्गुष्ठोदकवकवशानां छन्दस्यन्तः १५ पृष्ठस्य च । १६ अर्जुनस्य तृणाख्या चेत् । १७ आर्यस्य स्वाम्याख्या चेत् । १८ आशाया अदिगाख्या चेत् । १९ नक्षत्राणामविषयाणाम् । २० न कूपूर्वस्य कृत्तिकाख्या चेत् । २१ घृतादीनां च । २२ ज्येष्ठकनिष्ठयोर्वयसि । २३ बिल्वतिष्ययोः स्वरितो वा । इति फिट्सूत्रेषु प्रथमः पादः ॥ २४ अथादिः प्राक् शकटेः । २५ ह्रस्वान्तस्य स्त्रीविषयस्य । २६ नविषयस्यान्निसन्तस्य । २७ तृणधान्यानां च द्व्यषाम् । २८ त्रः संख्यायाः । २९ स्वाङ्गशिटामदन्तानाम् । ३० प्राणिनां कूपूर्वम् । ३१ खय्युवर्णं कृत्रिमाख्या चेत् । ३२ उनर्वन्नन्तानाम् । ३३ वर्णानां तणतितिनान्तानाम् । ३४ ह्रस्वान्तस्य ह्रस्वमन्नृत्ताच्छील्ये । ३५ अक्षस्यादेवत्तस्य । ३६ अर्थस्यासमद्योतने । ३७ पीतह्यर्थाना- म् । ३८ ग्रामादीनां च । ३९ लुबन्तस्योपमेयनामधेयस्य । ४० न वृक्षपर्वतविशेषव्याघ्रसिंहमहि- षाणाम् । ४१ राजविशेषस्य थमन्वा चेत् । ४२ लघावन्ते द्वयोश्च बह्वषो गुरुः । ४३ स्त्रीवि- षयवर्णांक्षुपूर्वाणाम् ४४ शकुनीनां च लघुपूर्वम् । ४५ नर्तुप्राण्याख्यायाम् । ४६ धान्यानां च वृद्धक्षान्तानाम् । ४७ जनपदशब्दानामषान्तानाम् । ४८ हयादीनामसंयुक्तलान्तानामन्तः पूर्वं वा । ४९ इगन्तानां च द्व्यषाम् ॥ इति फिट्सूत्रेषु द्वितीयः पादः ॥ ५० अथ द्वितीयं प्रागीषात् । ५१ त्र्यचां प्राङ् मकारात् । ५२ स्वाङ्गानामकुर्वादीनाम् । ५३ मादीनां च । ५४ शादीनां शाकानाम् । ५५ पान्तानां गुर्वादौनाम् । ५६ युतान्य- व्यन्तानाम् । ५७ मकरवरूढपारेवतविस्तेक्ष्वाजिद्राक्षाकलोमाकाष्ठापेष्ठाकाशीनामादिर्वा । ५८ छन्दसि च । ५९ कर्द्दमादीनां च । ६० सुगन्धितेजनस्य ते वा । ६१ नपः फलान्तानाम् । ६२ यान्तस्यान्त्यात्पूर्वम् । ६३ थान्तस्य च नालघुनी । ६४ शिशुमारोडुम्बरवलीभर्दोष्ठारपु- ष्करवसां च ६५ सांकाश्यकाम्पिल्यनासिक्यदार्वाघाटानाम् । ६६ ईषान्तस्य हयादेरादिर्वा । ६७ उशीरदाशेरकपालपलालशैवालश्यामाकशरीरशरावहृदयहिरण्यारण्यापत्यदेवराणाम् । ६८ महिष्यषाढयोर्ज्येष्ठाख्या चेत् ॥ इति फिट्सूत्रेषु तृतीयः पादः ॥

( १२८ ) फिट्सूत्रपाठः । ६९ शकटिशकटयोरक्षरमक्षरं पर्यायेण । ७० गोष्ठजस्य ब्राह्मणनामधेयस्य । ७१ पारा- वतस्योपोत्तमवर्जम् । ७३ धूम्रजानुमुञ्जकेशकालवालस्थालोपाकानामधूज लस्थानाम् । ७३ कपिकेशह- रिकेशयोश्छन्दसि । ७४ न्यङ्कस्वरौ स्वरितौ । ७५ न्यर्बुदव्यल्कशयोरादिः । ७६ तिल्यशिक्य- मत्यकाइमर्यधान्यकन्याराजन्यमनुष्याणामन्तः । ७७ बिल्वभक्ष्यवीर्याणि छन्दसि । ७८ त्वत्त्व- समसिमेत्यनुच्चानि । ७९ सिमस्याथर्वणेऽन्त उदात्तः । ८० निपाता आद्युदात्ताः । ८१ उपस- र्गाश्चाभिवर्जम् । ८२ एवादीनामन्तः । ८३ वाचादीनामुभावुदात्तौ । ८४ चादयोऽनुदात्ताः । ८५ यथेति पादान्ते । ८६ प्रकारादिद्विरुक्तौ । ८७ शेषं सर्वमनुदात्तम् । इति फिट्सूत्रेषु चतुर्थः पादः ॥ ॥ इति शान्तनवाचार्यप्रणीतः फिट्सूत्रपाठः ॥

Row 27: ५ । ४ । ११६ or ४ । ४ । ११६? Look at the first digit of row 27: It is: ४ ! Wait, look at row 26: ५ । ४ । ९३ -> the first digit has a loop at top left, curving down: that's ५. In row 27: the first digit has a loop, goes down, crosses: that's ४! Wait, compare row 27's first digit with row 26's first digit: Row 26 first digit: ५ (five). Row 27 first digit: ४ (four). Row 27 second digit: ४ (four). Row 27 third digit: ११६ (one one six). Wait! What about the sutra text itself? Let's look at the letters: अ (a) ग्रा (grā) then: य (ya) or च (ca)? Wait, could it be: अ ग्रा य त् ? Wait, is there a sutra: Wait, what if it is "अ ग्रा च त्"? Wait, what if it's "अग्रात्"? Wait, let's look at 4.4.116 in Ashtadhyayi: Let's search our knowledge base for Panini sutra 4.4.116: Wait! Let's count from 4.4.100: 4

१८२ अतश्च । ४ । १ । १७७ L9: २४५ अतिग्राह्याध्ययनक्ष्मे० ५ । ४ । ४६ L10: २४४ अतिथेर्य्यः ५ । ४ । २६ L11: ९६ अतिरतिक्रमणे च १ । ४ । ९५ L12: २३७ अतिशायने तमब्विष्ठनौ ५ । ३ । ५५ L13: ३४ अतेः शुनः ५ । ४ । ९६ L14: ५४० अतेरकृत्पदे ६ । २ । १९१ L15: २५ अतो गुणे ६ । १ । ९७ L16: २५३ अतो दीर्घो यञि ७ । ३ । १०१ L17: २७ अतो भिस ऐस् ७ । १ । ९ L18: ४५ अतोऽम् ७ । १ । २४ L19: २५८ अतो येयः ७ । २ । ८० L20: २१ अतो रोरप्लुतादप्लुते ६ । १ । ११३ L21: २८२ अतो लोपः ६ । ४ । ४८ L22: २८८ अतो ह्लान्तस्य ७ । २ । २ L23: २७१ अतो हलादेर्लघोः ७ । २ । ७ L24: २५६ अतो हेः ६ । ४ । १०५

सूची । ( १३१ ) पृष्ठाङ्काः सूत्राणि । पृष्ठाङ्काः सूत्राणि । ६७ अदस औ सुलोपश्च ७ । २ । १०७ २०१ अध्न्याद्येवेद्वैधेः ४ । १ । ६९ १४ अदसो मात् १ । १ । १२ ३२५ अध्वनो यत्खौ ५ । २ । १६ ६३ अदल्डोऽसेर्दादु दो मः ८ । २ । ८० ५२६ अध्वर्युक्रतुष्वयज्ञावितौ ६ । २ । १० ३१७ आदिप्रभृतिभ्यः शपः २ । ४ । ७२ १५२ अध्वर्युक्रतुरनपुंसकम् २ । ४ । ४ १८९ अदूरभवश्च ४ । २ । ७० १७१ अन् ६ । ४ । १६७ ५ अदेङ् गुणः १ । १ । २ ७५ अन उपधालोपिनो० ४ । १ । २८ ४४३ अदो जग्धिल्यैति क्षिति २ । ४ । ३६ ३४ अनङ् सौ ७ । १ । ९३ ४३४ अदोऽनन्ने २ । ४ । ६८ ७ अनचि च ८ । ४ । ४७ १३० अदोऽनुपदेशे १ । ४ । ७० २४२ अनत्यन्तगतौ क्तात् ५ । ४ । ४ ४६ अद्भुतरादिभ्यः पञ्च० ७ । १ । २५ १३० अन्त्वाधान उरसि० १ । ४ । ७५ ५०३ अद्भिः संस्कृतम् ४ । ४ । १३४ २५६ अनद्यतने लङ् ३ । २ । १११ २२५ अद्यश्वीनावष्टब्धे ५ । २ । १३ २५४ अनद्यतने लुट् ३ । ३ । १५ २० अधःशिरसि पदे ८ । ३ । ४७ २३५ अनद्यतने हिल्रन्यत० ५ । ३ । २१ २२८ अधिकम् ५ । २ । ७३ २४४ अनन्तावसयेतिह० ५ । ४ । २३ १०९ अधिकरणवाचिनश्च २ । २ । ६८ ५१३ अनन्त्यस्यापि प्रश्ना० ८ । २ । १०५ १२२ अधिकरणवाचिना च २ । २ । १३ ९० अनभिहिते २ । ३ । १ २३६ अधिकरणविचाले च ५ । ३ । ४३ ४१३ अनवक्लप्यमर्षयो० ३ । ३ । १४५ ४९४ अधिकरणे बन्धः ३ । ४ । ४१ ११८ अनश्व ५ । ४ । १०८ ४२८ अधिकरणे शेतेः ३ । २ । १५ ५०४ अनसन्तानपुंसका० । ५ । ४ । १०५ १५३ अधिकरणैतावत्त्वे च २ । ४ । १५ ५० अनाप्यकः ७ । २ । ११२ २०२ अधिकृत्य कृते ग्रन्थे ४ । ३ । ८७ ५२९ अनिगन्तोऽञ्चतौ व० ६ । २ । ५२ ९६ अधिरी अनर्थकौ १ । ४ । ९३ ३२६ अनितेः ८ । ४ । १९ ११२ अधीरीश्वरे १ । ४ । ९७ ६२ अनिदितां हल उप० ६ । ४ । २४ ९५ अधीशीङ्स्थासां कर्म १ । ४ । ४६ २३८ अनुकम्पायाम् ५ । ३ । ६७ १०६ अधीगर्थदयेशां कर्मणि २ । ३ । ५२ १३० अनुकरणं चानितिपर० १ । ४ । ६२ ४१४ अधीष्टे च ३ । ३ । १६६ २३८ अनुकामिकाभीकः० ५ । २ । ७४ २३५ अधुना ५ । ३ । १७ १५८ अनुगवमायामे ५ । ४ । ८३ ३९६ अधेः प्रसने १ । ३ । ३३ २४३ अनुगादिनष्ठक् ५ । ४ । १३ ५४० अधेरूपरिस्थम् ६ । २ । १८८ २२५ अनुग्वलंगामी ५ । २ । १५ १५२ अध्ययनतोऽविप्रकृष्टा० २ । ४ । ५ ६० अनुदात्तं सर्वमपादादौ ८ । १ । १८ २१५ अध्यर्धपूर्वद्विगोर्लुग्० ५ । १ । २८ २५१ अनुदात्त ङित आत्मनेपदम् १ । ३ । १२ ४८९ अध्यायन्यायोध्याव० ३ । ३ । १२२ ५१७ अनुदात्तं च ८ । १ । ३ २२८ अध्यायानुवाकयोर्लुक् ५ । २ । ६० ५१५ अनुदात्तं पदमेक० । ६ । १ । १५८ २११ अध्ययिन्यदेशका० ४ । ४ । ७१ ५१२ अनुदात्तं प्रशान्ता० ८ । २ । १००