भारतकोश
वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)

वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)

Vakyapadiya Brahmakanda of Bhartrihari with Commentary

भर्तृहरि (टीकाकार: पं. सूर्यनारायण शुक्ल) द्वारा

DevanagariHindipublished192 पृष्ठ

पृष्ठ 103, कुल 192 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 103

७४ वा. २ । ५ कार्यान्वयार्थं तयोरनुच्चरितत्वादिति तस्मिन्कार्यान्वयाभावेऽपि प्रत्यायकत्वं न प्रति- बध्यत इति ॥ ६१ ॥ शब्द दो प्रकारके होते हैं । एक प्रत्यायक है जो सूत्रमें पठित है और दूसरा प्रत्याय्य जो लक्ष्यस्थ है । प्रत्यायक शब्द प्रत्याय्य शब्द के निमित्त उच्चरित होता है । इसलिए ढक् आदि प्रत्यय प्रत्याय्य शब्दमें ही होते हैं प्रत्यायकमें नहीं । प्रत्याय्य शब्द उच्चरित होकर अर्थज्ञान कराता है इसलिये आन्वयन आदि कार्यमें नियुक्त होता है ॥ ६१ ॥ उच्चारितस्य कार्यान्वयस्याभावे हेतुमाह— उच्चारित शब्द से कार्य नहीं होता । क्योंकि— उच्चरन् परतन्त्रत्वाद् गुणः कार्यैर्न युज्यते । तस्मात्तदर्थैः कार्याणां सम्बन्धः परिकल्प्यते ॥ ६२ ॥ उच्चरन्¹ उच्चार्यमाणः शब्दः परतन्त्रत्वात् अर्थप्रत्यायनार्थत्वात् गुणः अर्थे विशेषणीभूतः अतः कार्यै न युज्यते कार्यान्वययोग्यो न भवति । 'एकत्र विशेषणतयाऽन्वितस्यान्यत्र विशेषणत्वायोगात्' इति न्यायेन अर्थे विशेषणीभूतस्य क्रियायां विशेषणत्वायोगादिति भावः । तस्मात् सूत्रे उच्चरितस्य शब्दस्य कार्यान्व- याभावात् तदर्थैः लक्ष्यस्थैरग्निशब्दादिभिः कार्याणाम् ढगादीनां सम्बन्धः परि- कल्प्यते ॥ उच्चरित शब्द केवल अर्थज्ञानके लिए उच्चारित है और अर्थमें विशेषण होनेके कारण गौण है । अतः कार्य-योग नहीं होगा क्योंकि 'एकत्र विशेषण रूपसे अन्वित होकर अन्यत्र पुनः विशेषण नहीं बन सकता' इसलिए सूत्रस्थ शब्द के कार्यान्वित न हो सकने पर ही लक्ष्यस्थ अग्नि आदि शब्दों में ढक् आदि प्रत्ययों के सम्बन्ध की कल्पना की गई है ॥ ६२ ॥ एतदुक्तं भवति—यथा गामानयेत्यादौ अर्थबोधनायप्रयुक्तः गोशब्दः क्रियासु साधनत्वं न प्राप्नोति एवं लक्ष्यगतशब्दान्तरबोधनाय प्रयुक्तः सूत्रघटकोऽग्न्यादिश- ब्दोऽपि, परार्थतया विशिष्टत्वात् । प्रत्याय्यश्च लक्ष्यस्थोऽग्निशब्दः बहुव्रीहौ गवादि- रिव कार्यसम्बन्धं प्रतिपद्यते इति ॥ ६२ ॥ नन्वेवम्—'अग्नेर्ढक्' इत्यादेरर्थभूतस्याप्याग्नेय इत्यत्रत्यस्याग्निशब्दस्योच्चारणे अर्थपरतन्त्रत्वात् कार्यैर्ढगादिभिर्योगो न स्यात् अनुच्चारितेन तु कार्यबोधनम- शक्यमत आह— उच्चरित प्रयोगस्थ अग्नि शब्द से अर्थप्रत्यायक होनेके कारण ढक् प्रत्यय नहीं हो सकता और अनुच्चारितसे कार्य नहीं हो सकता यह कहना ठीक नहीं । सामान्यमाश्रितं यद्यदुपमानोपमेययोः । तस्य तस्योपमानेषु धर्मोऽन्यो व्यतिरिच्यते ॥ ६३ ॥ उपमानोपमेययोः 'ब्राह्मणवदधीते क्षत्रियः' इत्यत्र ब्राह्मणक्षत्रिययोः 'ब्राह्म- णाध्ययनेन तुल्यं क्षत्रियाध्ययनम्' इत्यत्र च ब्राह्मणाध्ययनक्षत्रियाध्ययनयोः यद्यत् १. उच्चारिष्यमाणमित्यर्थः ।