भारतकोश
संग्रह पर लौटें

वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)

Vakyapadiya Brahmakanda of Bhartrihari with Commentary

भर्तृहरि (टीकाकार: पं. सूर्यनारायण शुक्ल) द्वारा

DevanagariHindipublished192 पृष्ठ

७४ वा. २ । ५ कार्यान्वयार्थं तयोरनुच्चरितत्वादिति तस्मिन्कार्यान्वयाभावेऽपि प्रत्यायकत्वं न प्रति- बध्यत इति ॥ ६१ ॥ शब्द दो प्रकारके होते हैं । एक प्रत्यायक है जो सूत्रमें पठित है और दूसरा प्रत्याय्य जो लक्ष्यस्थ है । प्रत्यायक शब्द प्रत्याय्य शब्द के निमित्त उच्चरित होता है । इसलिए ढक् आदि प्रत्यय प्रत्याय्य शब्दमें ही होते हैं प्रत्यायकमें नहीं । प्रत्याय्य शब्द उच्चरित होकर अर्थज्ञान कराता है इसलिये आन्वयन आदि कार्यमें नियुक्त होता है ॥ ६१ ॥ उच्चारितस्य कार्यान्वयस्याभावे हेतुमाह— उच्चारित शब्द से कार्य नहीं होता । क्योंकि— उच्चरन् परतन्त्रत्वाद् गुणः कार्यैर्न युज्यते । तस्मात्तदर्थैः कार्याणां सम्बन्धः परिकल्प्यते ॥ ६२ ॥ उच्चरन्¹ उच्चार्यमाणः शब्दः परतन्त्रत्वात् अर्थप्रत्यायनार्थत्वात् गुणः अर्थे विशेषणीभूतः अतः कार्यै न युज्यते कार्यान्वययोग्यो न भवति । 'एकत्र विशेषणतयाऽन्वितस्यान्यत्र विशेषणत्वायोगात्' इति न्यायेन अर्थे विशेषणीभूतस्य क्रियायां विशेषणत्वायोगादिति भावः । तस्मात् सूत्रे उच्चरितस्य शब्दस्य कार्यान्व- याभावात् तदर्थैः लक्ष्यस्थैरग्निशब्दादिभिः कार्याणाम् ढगादीनां सम्बन्धः परि- कल्प्यते ॥ उच्चरित शब्द केवल अर्थज्ञानके लिए उच्चारित है और अर्थमें विशेषण होनेके कारण गौण है । अतः कार्य-योग नहीं होगा क्योंकि 'एकत्र विशेषण रूपसे अन्वित होकर अन्यत्र पुनः विशेषण नहीं बन सकता' इसलिए सूत्रस्थ शब्द के कार्यान्वित न हो सकने पर ही लक्ष्यस्थ अग्नि आदि शब्दों में ढक् आदि प्रत्ययों के सम्बन्ध की कल्पना की गई है ॥ ६२ ॥ एतदुक्तं भवति—यथा गामानयेत्यादौ अर्थबोधनायप्रयुक्तः गोशब्दः क्रियासु साधनत्वं न प्राप्नोति एवं लक्ष्यगतशब्दान्तरबोधनाय प्रयुक्तः सूत्रघटकोऽग्न्यादिश- ब्दोऽपि, परार्थतया विशिष्टत्वात् । प्रत्याय्यश्च लक्ष्यस्थोऽग्निशब्दः बहुव्रीहौ गवादि- रिव कार्यसम्बन्धं प्रतिपद्यते इति ॥ ६२ ॥ नन्वेवम्—'अग्नेर्ढक्' इत्यादेरर्थभूतस्याप्याग्नेय इत्यत्रत्यस्याग्निशब्दस्योच्चारणे अर्थपरतन्त्रत्वात् कार्यैर्ढगादिभिर्योगो न स्यात् अनुच्चारितेन तु कार्यबोधनम- शक्यमत आह— उच्चरित प्रयोगस्थ अग्नि शब्द से अर्थप्रत्यायक होनेके कारण ढक् प्रत्यय नहीं हो सकता और अनुच्चारितसे कार्य नहीं हो सकता यह कहना ठीक नहीं । सामान्यमाश्रितं यद्यदुपमानोपमेययोः । तस्य तस्योपमानेषु धर्मोऽन्यो व्यतिरिच्यते ॥ ६३ ॥ उपमानोपमेययोः 'ब्राह्मणवदधीते क्षत्रियः' इत्यत्र ब्राह्मणक्षत्रिययोः 'ब्राह्म- णाध्ययनेन तुल्यं क्षत्रियाध्ययनम्' इत्यत्र च ब्राह्मणाध्ययनक्षत्रियाध्ययनयोः यद्यत् १. उच्चारिष्यमाणमित्यर्थः ।

[ संबन्धकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्योपेतम् ७५ सामान्यं साधारणधर्मः आद्येऽध्ययनं द्वितीयेऽध्ययनगतं सौष्ठवम् आश्रितम् उपमेये क्षत्रिये क्षत्रियाध्ययने वा श्रुतं तस्य तस्य १ क्षत्रियाध्ययनात् क्षत्रियाध्यय- नगतसौष्ठवाच्च अन्यः उपमानेषु ब्राह्मणे अध्ययनरूपः ब्राह्मणाध्ययने सौष्ठवरू- पञ्च धर्मो व्यतिरिच्यते व्यतिरिक्तो वर्तते इत्यर्थः ॥ ६३ ॥ जैसे 'ब्राह्मणवदधीते क्षत्रियः' यहाँ ब्राह्मण तथा क्षत्रिय, और 'ब्राह्मणाध्ययनेन तुल्यं क्षत्रि- याध्ययनम्' यहाँ ब्राह्मणाध्ययन तथा क्षत्रियाध्ययन रूप उपमान और उपमेय में जो जो साधारण धर्म (जैसे प्रथम वाक्य में अध्ययन और द्वितीय वाक्य में अध्ययनगत सौष्ठव ) उपमेय क्षत्रिय या क्षत्रियाध्ययन में श्रुत हैं वह उन-उन क्षत्रियाध्ययन या क्षत्रियाध्ययनगत- सौष्ठव से भिन्न उपमान ब्राह्मण में अध्ययन रूप और ब्राह्मणाध्ययन में सौष्ठवरूप धर्म अतिरिक्त ही है ॥

७६ वाक्यपदीयम् वाच्यत्वेन यः शब्दः 'आग्नेय' इत्यत्रत्योऽग्निशब्दः समवस्थितः स्वीकृतः तस्यापि उच्चारणे तस्मात् 'अग्नेर्ढक्' इत्यत्रत्याद् अग्निशब्दोच्चारणात् अन्यद् रूपं विवे- च्यते विविक्तं गृह्यते इत्यर्थः ॥ वैसे उच्चारित 'अग्नेर्ढक्' सूत्र के अग्निशब्द के वाच्य रूप में स्थित जो 'आग्नेयः' इत्यादि लक्ष्यस्थ अग्निशब्द स्वीकृत है। उसके भी उच्चारण में सूत्रस्थ अग्नि शब्द से भिन्न कोई दूसरा ही रूप है। एतदुक्तं भवति — यथा ब्राह्मणाध्ययनात्क्षत्रियाध्ययनं भिन्नं यथा वा संस- र्गिभेदेन शौक्ल्यं भिन्नमेवं सूत्रस्थाग्निशब्दोच्चारणाल्लक्ष्यस्थाग्निशब्दोच्चारणं भिन्नं सूत्र- स्थस्योच्चारणं लक्ष्यस्यप्रतिपत्त्यर्थं लक्ष्यस्थस्योच्चारणं चाग्निरूपार्थप्रतिपत्त्यर्थमिति । एवं च स्वार्थस्य यत्कार्यान्वयबोधनाय यत्र यस्य शब्दस्योच्चारणं तत्र तस्य शब्दस्य तत्कार्यान्वयो न भवतीति नियमः न तूच्चारितस्य कार्यान्वयो न भवतीति । यथा अग्नेर्ढगित्यादौ अग्निशब्दस्योच्चारणं लक्ष्यस्थाग्निशब्दस्य ढग्रूपकार्यान्वयबोधनाय इति लक्ष्यस्थ एव ढक्सम्बन्धं प्रतिपद्यते न सूत्रस्थः । यथा वा गामानय इत्यादौ गोशब्दस्योच्चारणं गोरानयनान्वयबोधनायेति गौरैवानयनान्वयं प्रतिपद्यते न गोशब्दः । एवमाग्नेय इत्यत्राग्निशब्दस्योच्चारणं स्वार्थस्याग्नेर्हविः सम्बन्धाय इति अग्निरेव हविः सम्बन्धं प्रतिपद्यते नाग्निशब्दः इति आग्नेय इत्यत्र उच्चारितस्य अग्निशब्दस्य अग्नेर्ढ- गित्यत्रोच्चारितत्वाभावेन ढक्सम्बन्धे बाधकाभाव इति ॥ ६५ ॥ तात्पर्य यह है कि जैसे ब्राह्मणाध्ययन से क्षत्रियाध्ययन भिन्न है और जैसे एक ही शुक्ल गुण आश्रय के भेद से भिन्न भिन्न है। वैसे सूत्रस्थ अग्नि शब्दोच्चारण से लक्ष्यस्थ अग्नि शब्दो- च्चारण भिन्न है। क्योंकि सूत्रस्थ का उच्चारण लक्ष्यस्थ की प्रतीति के लिए था और लक्ष्यस्थ का उच्चारण अर्थ की प्रतीति के लिए है। इसी प्रकार 'जो शब्द जिसके कार्यान्वयबोध के लिए उच्चारित होता है वह स्वयं कार्य से अन्वित नहीं होता' यह भी नियम है। इस नियम के आधार पर 'अग्नेर्ढक्' इस सूत्र में अग्नि शब्द का उच्चारण लक्ष्यस्थ अग्नि शब्द में ढक् रूपी कार्य के अन्वय के लिए किया गया। अतः लक्ष्यस्थ अग्नि शब्द से ढक् होगा सूत्रस्थ से नहीं। इसी तरह 'आग्नेयः' इस पद में उच्चारित अग्निशब्द स्वार्थ अग्नि में हविः सम्पादन के लिए प्रयुक्त हुआ अतः अग्नि अर्थ ही हविःसम्बन्ध प्राप्त कर सकता है अग्निशब्द नहीं। किन्तु 'आग्नेयः' इस पद में उच्चारित अग्निशब्द 'अग्नेर्ढक्' सूत्र से उच्चारित न होने के कारण उससे ढक् सम्बन्ध होने में कोई बाधा नहीं है। अतः प्रयोगस्थ अग्निशब्द सूत्रस्थ अग्निशब्द से भिन्न है ॥ ६५ ॥ 'वृद्ध्यादयो यथा शब्दा स्वरूपोपनिबन्धनाः' इति (५९, ६०) यदुक्तं तदुपपादयन्नाह— प्राक् संज्ञिनाभिसम्बन्धात् संज्ञा रूपपदार्थिका । षष्ठ्याश्च प्रथमायाश्च निमित्तत्वाय कल्पते ॥ ६६ ॥ संज्ञिना आदैजादिना अभिसम्बन्धात् प्राक् संज्ञा वृद्धिशब्दादिः, रूपं स्वरूप- मेव पदार्थो यस्याः सा रूपपदार्थिका सती भेदविवक्षया षष्ठ्याः अभेदविवक्षया प्रथमायाश्च निमित्तत्वाय कल्पते समर्था भवतीत्यर्थः ॥

ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी व्याख्योपेतम् ७७ अयं भावः वृद्धिपदस्य आदैजादिना संबन्धात्प्राङ् न संज्ञिपदार्थकत्वमिति अर्थवत्त्वाभावेन प्रातिपदिकत्वं न स्यादतः वृद्धिपदस्य वृद्धिपदमेवार्थः स्वीक्रियते वृद्धिरादैजित्यादौ । ततश्च आदैक्षु शक्तिग्रहे वृद्धिपदस्यादैग्भिरभेदे विवक्षिते प्रथमा, भेदे 'उञ' इत्यादौ षष्ठीति ॥ ६६ ॥ 'वृद्धि' आदि संज्ञावाचक शब्द 'आदैच्' आदि संज्ञी शब्दों के सम्बन्ध से पूर्व केवल शब्द स्वरूप परक हैं ( अन्यथा निरर्थक होने और प्रातिपदिक संज्ञा ही न होती) बाद में जब शक्ति-ग्रह (सम्बन्ध) हो जाता है तब आदैच् के साथ अभेद विवक्षा में प्रथमा और भेद विवक्षा में षष्ठी का निमित्त बनता है ॥ ६६ ॥ उक्तयोः प्रथमाषष्ठयोर्विषयविभागमाह— तत्रार्थवत्त्वात्प्रथमा संज्ञाशब्दाद्विधीयते । अस्येतिव्यतिरेकश्च तदर्थादेव जायते ॥ ६७ ॥ तत्र तयोः षष्ठीप्रथमयोः यदा 'अयं देवदत्तः' इति शब्दस्वरूपं संज्ञिनि तादात्म्ये- न¹ निवेशयितुमिच्छन्ति तदा संज्ञाशब्दात् अर्थवत्त्वात्प्रथमा विधीयते यदा तु 'अस्य वाचकः देवदत्त' इति शब्दस्वरूपं संज्ञिनि तादात्म्येन निवेशयितुं नेच्छन्ति तदा अस्येति व्यतिरेकः भेदः तदर्थादेव शब्दस्य जायते प्रतीयते इत्यर्थः। स एव च भेदः षष्ठीनिमित्तमिति भावः ॥ ६७ ॥ यहाँ भी जब संज्ञाशब्द और संज्ञी में तादात्म्यसम्बन्ध आरोप करते हैं तब अर्थवान् होता है तथा उस संज्ञाशब्द से प्रथमा आती है और जब तादात्म्यारोप नहीं करना चाहते (जैसे 'अस्य वाचकः देवदत्तः ।') तब अस्य यह शब्द ही भेद बताता है और भेद विवक्षा में षष्ठी आती है ॥ ६७ ॥ स्वं रूपमितिसूत्रमेवं शक्तिभेदकल्पनया व्याख्याय जातिव्यक्तिभेदेनान्यथा व्याचक्षाणां मते पद्यद्वयेनाह— कुछ लोग स्वरूप सूत्र की व्याख्या दूसरे ढंग से करते हैं । उनका मत है कि अनेक व्यक्तियों से उच्चारित भिन्न भिन्न अग्नि शब्द में अग्नि शब्दत्व एक है वही 'स्वरूप' है और 'शब्दस्य' पद से शब्दरूप व्यक्ति का बोध होता है और बोध्यम् का अध्याहार करते हैं । फिर मिलकर अर्थ होगा कि 'शब्दस्य (अग्निशब्द का) स्वं रूप (स्वरूप) अग्नि शब्दत्व है' । इस प्रकार इस अर्थ में व्यक्ति संज्ञा है और अग्नि संज्ञी यह अर्थ सिद्ध होता है। जैसे— स्वंरूपमिति कैश्चित्तु व्यक्तिः संज्ञोपदिश्यते । व्यक्तेः कार्याणि संसृष्टा जातिस्तु प्रतिपद्यते ॥ ६८ ॥ 'स्वंरूपमिति'² सूत्रे स्वं रूपमित्यनेन शुकसारिकापुरुषोदीरितभिन्नभिन्नशब्द- व्यक्तिसमवेतमग्निशब्दत्वादिकं सामान्यं, शब्दस्येतिशब्दपदेन च शब्दव्यक्तिरभि- १. निवेशयितुम्-आरोपयितुम् । २. वृषभदेवस्तु । स्वरूपमित्यनेन व्यक्तिः शब्दशब्देन च जातिरग्राह्येत्याह ।

७८ वाक्यपदीयम् धीयते । बोध्यमिति१ चाध्याह्रियते । तथा च शब्दस्य-अग्निशब्दादेः स्वं रूपम्-अग्नि- शब्दत्वादिकं बोध्यमिति स्वरूपमिति सूत्रस्यार्थः । एवञ्च स्वरूपमिति सूत्रे व्यक्तेः संज्ञात्वं जातेश्च संज्ञित्वं बोध्यते । तदाह—कैश्चित्तु स्वरूपमिति सूत्रेण व्यक्तिः अग्निशब्दरूपा संज्ञा उपदिश्यते जातिश्च संज्ञिनीति तद्भावः । नन्वेवमग्नेर्ढग्वि- त्यादौ अग्निशब्देन अग्निशब्दत्वजातेः प्रतीतौ तया ढञः पौर्वापर्यासम्भवात्सूत्रार्था- नुपपत्तिरत आह—व्यक्तेरिति । व्यक्तेः-व्यक्तिसम्बन्धीनि, कार्याणि-पौर्वापर्या- दीनि, संसृष्टा-व्यक्तिसंसृष्टा जातिः प्रतिपद्यते व्यक्तिद्वारा जातेः पौर्वापर्यमादाय सूत्रार्थोपपत्तिरिति भावः ॥ ६९ ॥ कोई लोग 'स्वरूप' इस सूत्र में (अग्निशब्दरूपा) व्यक्ति संज्ञा (और जाति संज्ञी) मानते हैं और व्यक्ति सम्बन्धी पौर्वापर्यादि कार्य उस (व्यक्ति) में सदा संसृष्ट रहने वाली जाति में व्यक्ति के द्वारा माना जाता है। अत एव 'अग्नेर्ढक्' सूत्र के अग्निशब्द से अग्निशब्दत्व जाति की प्रतीति होने पर भी पौर्वापर्य बनता है ॥ ६८ ॥ दूसरे लोग ऐसे हैं जो 'स्वरूपं' सूत्र में बोधक पद का अध्याहार करते हैं। उनके मत से 'शब्दस्य (अग्निशब्द रूपी व्यक्ति का) स्वरूपं (अग्निशब्दत्व) आदि बोधक है। इस प्रकार अग्निशब्दत्व जाति संज्ञा और अग्निशब्द व्यक्ति संज्ञी मानी जाती है। जैसे— संज्ञिनीं व्यक्तिमिच्छन्ति सूत्रग्राह्यामथापरे । जातिप्रत्यायिता व्यक्तिः प्रदेशेषूपतिष्ठते ॥ ६९ ॥ यदि तु स्वरूपमिति सूत्रे बोधकमित्यध्याह्रियते तदा शब्दस्य-अग्निशब्दादि- व्यक्तेः, स्वरूपम्—अग्निशब्दत्वादिकं बोधकमित्यर्थः इति अग्निशब्दत्वादिकाजातिः संज्ञा अग्निशब्दादिव्यक्तिश्च संज्ञिनी तदाह—अथापरे सूत्रग्राह्यां सूत्रबोध्यां व्यक्तिम् अग्निशब्दादिरूपां संज्ञिनीमिच्छन्ति जातिं च संज्ञामिति भावः । तथा च जातिप्रत्यायिता जात्या बोधिता आश्रिता व्यक्तिः प्रदेशेषु 'अग्नेर्ढक्' इत्या- दिषूपतिष्ठते इत्यर्थः । जातेः शक्यत्व इव शक्तत्वे लाघवमिति भावः ॥ ये लोग सूत्र से गृहीत (बोध्य) होने वाली अग्निशब्दरूप व्यक्ति को संज्ञिनी (और जातिको संज्ञा) मानते हैं और जाति से उपस्थित व्यक्ति ही 'अग्नेर्ढक्' आदि सूत्रों से उपस्थित होती है ॥ ६९ ॥ उद्योतकारास्तु—प्रायेण संज्ञासंज्ञिनोः सामानाधिकरण्यस्यैव दर्शनात् शब्दस्य रूपम्—अग्निशब्दत्वादिकं, स्वं-व्यक्तिसंज्ञकमित्यर्थेन व्यक्तेः, शब्दस्य-तत्तज्जाति- विशिष्टस्य स्वं-व्यक्ति रूपं-सामान्यसंज्ञकमित्यर्थेन च जातेः संज्ञात्वं कल्प्यते इति वर्णयन्ति । इदमत्र बोध्यम्—जातेः व्यक्तेर्वा संज्ञात्वमिति पक्षद्वयेऽपि फले न कश्चिद्भेदः। १. 'इदं केचिद् वृत्तिकाराः पठन्ति स्वरूप शब्दस्य ग्राहक मन्वनि बोधक प्रत्यायकमिति ' अपरे तु स्वरूपं शब्दस्य ग्राह्यं बोध्यं प्रत्याय्यमिति' पुञ्जराजः ।

ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्योपेतम् ७६ नन्वेवं किंकृतस्तर्हि पक्षभेद इति चेदुच्यते जातौ विवक्षितायां व्यक्तिर्नान्तरीयका जातिः प्रधानम्, व्यक्तौ विवक्षितायां जातिर्नान्तरीयका व्यक्तिः प्रधानम्, यदा जातिः संस्कर्तुमिष्टा तदा नान्तरीयको व्यक्तिसंस्कारः यदा च व्यक्तिः संस्कर्तुमिष्टा तदा तद्द्वारको जातिसंस्कार इत्युभयमुभयत्र संक्रियते इति जातिः संज्ञाः व्यक्तिः संज्ञा इति प्रतिज्ञाभेदमात्रं फले तु न भेदः१ इति ॥ ६९ ॥ इन दोनों पक्षों में कोई भेद नहीं है। जाति संज्ञा हो या व्यक्ति संज्ञा हो। विशेषता दोनों पक्षों में यही है कि जब जाति की विवक्षा होगी तब जाति प्रधान और व्यक्ति अप्रधान और जब व्यक्ति की विवक्षा करते हैं तब व्यक्ति प्रधान और जाति अप्रधान होती है। संज्ञा प्रधान में होती है। संस्कार के बारे में भी नियम यही होगा। जब जाति में संस्कार करने चलेंगे तो व्यक्ति के द्वारा ही होगा और जब व्यक्ति में संस्कार करेंगे तब जाति के द्वारा संस्कार होगा। क्योंकि जाति और व्यक्ति एक दूसरे के निकट हैं। इसी प्रकार शब्दों के एकत्व और अनेकत्व [

८० वाक्यपदीयम् महाभाष्य में दोनों मत लिखे हैं। 'एकः शब्दो बह्वोऽक्षाः पादाः माषाः' इत्यादि भाष्य की पङ्क्तियाँ शब्दों में अभेद व्यवहार कहती हैं और 'तद्यथाः सारूप्यके ससोमके सरवण्डिके बर्त्तने तस्येदं ग्रहणम्' इत्यादि भाष्य की पङ्क्तियाँ भेद व्यवहार बताती हैं। किन्तु दोनों पक्षों का तात्पर्य यह है कि जो लोग शब्द को कार्य (अनित्य) मानते हैं। उनके मत में शब्दों का नानात्व मुख्य है और एकत्व (अभेद) को 'प्रति उच्चारण में शब्द भेद' होने पर भी 'यह वही शब्द है' इस प्रकार प्रत्यभिज्ञात्मक ज्ञान होने से काल्पनिक मानते हैं। इसका मूल 'रूपसामान्याद्वा सिद्धम्' यह वार्तिक है और जो शब्दों को नित्य मानते हैं उनके मत से एकत्व मुख्य है और नानात्व (अर्थ भेद होने के कारण शब्द भेद) काल्पनिक और आरोपित है ॥ ७० ॥ शब्दनित्यतावादिमीमांसकमतेन शब्दानामेकत्वं वर्णयन्नाह— मीमांसकों के मत में शब्दनित्य तथा एक है। उनका कहना है। कि— पदभेदेऽपि वर्णानामेकत्वं न निवर्त्तते । वाक्येषु पदमेकं च भिन्नेष्वप्युपलभ्यते ॥ ७१ ॥ पदभेदेऽपि पदानाम्-अर्कः अश्वः अर्थ इत्यादीनां भेदेऽपि वर्णानाम् अकारा- दीनामेकत्वं न निवर्त्तते 'स एवायमकार' इति प्रतीतेः तदुक्तं भाष्ये 'एकत्वादकारस्य सिद्धम्' इति । नन्वकारस्यैकत्वे कालशब्दव्यवायः देशपृथक्त्वदर्शनं च न स्यादिति चेन्न उपलब्धिव्यवधानेन कालशब्दव्यवायस्य सत्तावद्देशपृथक्त्वदर्शनस्य चोपपत्तेः। एवं भिन्नेष्वपि वाक्येषु एकं पदं चोपलभ्यते 'तदेवेदं पदम्' इत्यनुभूयते इत्यर्थः। पदभेदेऽपि वर्णैकत्वमिव वाक्यभेदेऽपि पदैकत्वमेवेति भावः ॥ ७१ ॥ पदों (अर्थ, अर्कः, और अश्वः) के अकार के भेद होने पर भी 'स एवायमकारः' इस प्रतीति के कारण अकार वर्ण वही है (एक ही है) उनकी एकता निवृत्त नहीं हो सकती। इसी भाँति भिन्न-भिन्न देश और कालमें उच्चारित वाक्यों में पदों के भिन्न होने पर भी पद एक ही है क्योंकि 'तदेवेदं पदम्' यह अनुभव प्रमाण है। इसे भगवान् भाष्यकार ने भी 'एकत्वादकारस्य सिद्धम्' वार्तिक से स्पष्ट किया है ॥ ७१ ॥ नन्वेवं वर्णातिरिक्तं पदं पदातिरिक्तं च वाक्यं स्यादित्यत आह— किन्तु इसमें यह नहीं समझना चाहिए कि वर्ण से भिन्न पद और पद से भिन्न वाक्य है। क्योंकि— न वर्णव्यतिरेकेण पदमन्यच्च विद्यते । वाक्यं वर्णपदाभ्यां च व्यतिरिक्तं न किञ्चन ॥ ७२ ॥ वर्णव्यतिरेकेण वर्णव्यतिरिक्तं पदं च अन्यत् वर्णेभ्योऽन्यत् न विद्यते एवं वर्णपदाभ्यां व्यतिरिक्तं वाक्यं च किञ्चन न विद्यते वर्णा एव पदं वाक्यं चेति यावत् ततश्च वर्णानामेकत्वात्तद्रूपाणां पदानां वाक्यानां चैकत्वमुपपन्नम् ॥ वर्णों से अलग पद की कोई सत्ता ही नहीं है और वर्ण तथा पदों से अलग वाक्य भी कोई वस्तु नहीं है। अर्थात् वर्ण ही पद और वाक्य है। वर्ण भी एक है। अतः पद और वाक्य भी एक ही सिद्ध है।

ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्योपेतम् ८१ अयं भावः क्रमजन्मभिरुच्चरितप्रध्वंसिभिरयुगपत्कालैः सावयवैः पदैः वाक्यं, क्रमजन्मभिरुच्चरितप्रध्वंसिभिरयुगपत्कालैः वर्णैश्च पदं नारब्धुं शक्यते इति पदाति- रिक्तं वाक्यं वर्णातिरिक्तं पदं च नाम न किंचिदस्ति किन्तु नित्या वर्णास्तान्येव पदं वाक्यं च। तदुक्तं शाबरभाष्ये 'गौरित्यत्र कः शब्दः गकारौकारविसर्जनीया इति भगवानुपवर्ष' इति स्पष्टीकृतं चैतच्छ्लोकवार्तिके स्फोटवादे— 'विशिष्टक्रमव्यङ्ग्यैश्च नित्यैः सर्वगतैरपि । व्यतिरिक्तपदारम्भो वर्णमात्रोपपद्यते ॥ यावन्तो यादृशा ये च यदर्थप्रतिपादने । वर्णाः प्रज्ञातसामर्थ्यास्ते तथैवावबोधकाः ॥' इति । यच्च 'गौरित्येकं पदम्' इति लौकिकानां व्यवहारः स च वर्णविषय एव एक- मिति च एकार्थावच्छेदकत्वात् 'येनोच्चारितेनेति' भाष्यमपि वर्णानामेवार्थप्रत्याय- कत्वात्तद्विषयमेव न च वर्णातिरिक्तं पदं वाक्यं नाम किंचित् । तदाहुर्भट्टपादाः । वर्णातिरिक्तः प्रतिषिध्यमानः पदेषु भङ्गं फलमादधाति । कार्याणि वाक्यावयवाश्रयाणि सत्यानि कर्तुं कृत एष यत्नः ॥ इति । अत्र न्यायरत्नाकरे पार्थसारथिमिश्राः 'स्फोटपक्षे हि निरवयवं वाक्यं निर- वयवस्य वाक्यार्थस्य वाचकम् अवयवास्तु पदात्मका वर्णात्मकाश्च मृषा भूताः इति । ततश्च पदतदवयवाश्रितस्योहादेर्महावाक्यावयवान्तरवाक्यार्थप्रयाजाद्याश्रितप्रसङ्ग- तन्त्रादेः कार्यस्य मृषात्वं स्यात् अतस्तत्सत्यतासिद्धयर्थं स्फोटवादनिराकरणं न निष्फलमिति' इत्याहुः ॥ ७२ ॥ तात्पर्य यह है कि भिन्न-भिन्न काल में क्रम से उत्पन्न होने वाले तथा ध्वस्त होने वाले वर्णों से पद तथा इसी प्रकार उत्पन्न होने वाले सावयवपदों से वाक्य बनाया नहीं जा सकता । अतः पद से अतिरिक्त वाक्य और वर्ण से अतिरिक्त पद नहीं है किन्तु वर्ण नित्य हैं और वही पद तथा वाक्य हैं । भगवान् श्रीकुमारिल भट्ट ने भी कहा है कि— 'वर्ण के अतिरिक्त पद और वाक्यों की सत्ता नहीं है । पद और वाक्य तो सावयव हैं । अतः निरवयव वर्णों के ज्ञान के लिए ही पद और वाक्य का प्रपञ्च रचा है ॥ ७२ ॥ एवं मीमांसकमतेन वर्णातिरिक्तस्य पदस्य वाक्यस्य च मृषात्वमुक्त्वा वर्णाना- मेव पदत्वं वाक्यत्वं चोपपादितम् । साम्प्रतं स्वमतेन वाक्यस्य सत्यत्वं वर्णपदयोश्च मृषात्वं प्रतिपादयति— किन्तु वैयाकरण इस मत को सिद्धान्त नहीं मानते । उनका कहना है कि— पदे न वर्णा विद्यन्ते वर्णेष्ववयवा न च । वाक्यात्पदानामत्यन्तं प्रविवेको न कश्चन ॥ ७३ ॥ १. अन्योद्देशेनान्यदीयस्यापि सहानुष्ठानं प्रसङ्गः । यथा अग्नीषोमीये पशौ चोदकप्राप्तैरनुष्ठि- तैः पश्वङ्गैः प्रयाजाद्यैः पशुतन्त्रमध्येऽनुष्ठितस्य पशुपुरोडाशस्योपकारः। उभयोद्देशेन सहानुष्ठानं तन्त्रम् । यथाग्नेयाद्युद्देशेन सकृदेव प्रयाजानुष्ठानम्। ११ वा०

८२ वाक्यपदीयम्

वर्णेषु ऋकारौकारादिषु प्रतीयमाना अपि अवयवाः अवयवसदृशाः रेफादयः नच विद्यन्ते । एवं पदे प्रतीयमाना अपि वर्णा न विद्यन्ते एतेन स्वाश्रयत्वेनाभिमत- यावन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरूपं¹ मिथ्यात्वं वर्णावयवानां वर्णानां चोक्तम् । एवं वाक्यात् पदानामप्यत्यन्तं प्रविवेकः पार्थक्यं पृथक्सत्ता कश्चन न विद्यते एतेन वाक्यसत्तातिक्तसत्ताशून्यत्वस्य पदे प्रतिपादनाद् अधिष्ठानसत्तातिरिक्तसत्ताशून्य- स्वरूपं मिथ्यात्वं पदानां बोधितम् । वाक्ये प्रतीयमानानि पदानि पदे प्रतीयमाना वर्णाश्च न सन्तीति यावत् ॥ जैसे ( ऋकार, औकार आदि ) वर्णों में जो अवयव के सदृश रेफ और अ, उ आदि प्रतीत होते हैं वे अवयव नहीं हैं । वैसे पदों में जो वर्णों की प्रतीति होती है वह भी भ्रम है । क्योंकि वाक्यों से पृथक् पदों की कोई सत्ता ही नहीं है । [L1

..." Wait! Let's re-examine that word: "वर्णावयवावयवेनाभिमत जो यावद् वर्ण" Is it "वर्णावयवावयवेनाभिमत" or "वर्णावयवेनावयवेनाभिमत"? Let's read the characters: व (va) र्णा (rṇā) व (va) य (ya) वा (vā) व (va) य (ya) वे (ve) ना (nā) भि (bhi) म (ma) त (ta) Wait, "वर्णावयवावयवेनाभिमत": Let's check: वर्णा - व - य - वा - व - य - वे - ना - भि - म - त Yes, exactly! "वर्णावयवावयवेनाभिमत" - wait, look at 'त': The bottom of 'त' is clear, it's 'त'! Then "जो यावद् वर्ण तन्निष्ठा-"

Look at : "त्यन्ताभाव प्रतियोगीत्व वर्णावयव में है और दूसरा 'अधिष्ठानसत्तातिरिक्तसत्ताशून्यत्व'रूप है।" Wait, "प्रतियोगीत्व" has a space before it? "त्यन्ताभाव प्रतियोगीत्व" - yes, there is a space.

Look at : "'ग्रामशब्दोऽयं बह्वर्थः' इति, सर

निबन्धनम् अन्ये तु एकशब्दत्वं तत्र चानेकशक्तियोगं१ एकशक्तित्वं२ वेति दर्शन- विकल्पः । तत्र यदा एकशब्दत्वपक्षस्तदा 'यःसारण्यके ससीमके' इति भाष्यं शक्तिभेदादुपचरितभेदाश्रयम् भेदपक्षे तु 'ग्रामशब्दोऽयं बह्वर्थः' इति भाष्यम् अभिन्नसामान्यनिमित्तैकत्वाभिप्रायम्' इति ॥ यद्वा भिन्नं दर्शनं वर्णाः सत्याः पदानि वाक्यानि चासत्यानि इत्येकं दर्शन- माश्रित्य 'गकारौकारविसर्जनीयाः शब्द' इति व्यवहारः वाक्यानि सत्यानि वर्णाः पदानि चासत्यानि इत्यपरं दर्शनमाश्रित्य श्लोकार्थं प्रतिपद्यामहे इति व्यवहारः अनुगम्यते क्रियते तत्र एकेषां पदवाक्यसत्यत्ववादिनां यन्मुख्यं सत्यं तत्र अन्येषां वर्णसत्यत्ववादिनां विपर्ययः मिथ्यात्वमिति मतिः ॥ अथवा (वर्ण नित्य तथा पद और वाक्य अनित्य हैं। यह) एक दर्शन मानकर (गकार औकार और विसर्ग शब्द हैं। इस प्रकार का) व्यवहार है और (वाक्य को सत्य तथा वर्ण और पदों को असत्य हैं) दूसरा दर्शन मानकर (श्लोक से अर्थ समझ रहे हैं) इस ढङ्ग के व्यवहार किए हैं। इन दोनों पक्षों में जो लोग पद अथवा वाक्य को सत्य तथा मुख्य मानते हैं वही दूसरे लोग वर्ण को सत्य मानकर पद और वाक्य को मिथ्या बताते हैं ॥ ७४ ॥ वर्णातिरिक्तो ह्यङ्गीक्रियमाणः स्फोटः वेदस्य प्रामाण्यमापादयति इतरथा वर्णा- नामवाचकत्वेन तदन्यस्य चासत्त्वेन प्रामाण्यस्यैवासम्भवः स्यात् वाक्यावयवाश्रिता- न्यूहादीनि तु कार्याणि गत्यन्तरासम्भवादपोद्धृत्य कल्पनया समर्थनीयानि वर्णाति- रिक्तस्य वाचकत्वादेव 'सुप्तिङन्तं पदम्' 'अर्थप्रयुक्ते शब्दप्रयोगे' 'येनोच्चारितेन' 'भा- वार्थीः कर्मशब्दाः' 'भावमाख्यातेनाचष्टे' 'एतं मन्त्रमपश्यत्' इत्यादयः स्मार्ताः श्रौ- ताश्च व्यवहारा उपपद्यन्ते इति तत्त्वम्—॥ ७४ ॥ 'नित्याः शब्दार्थसम्बन्धा' इति कारिकया शब्दार्थसम्बन्धानां नित्यत्वं प्रतिज्ञातं तत्र कः शब्दः यस्य नित्यत्वमुच्यते इति शिष्यजिज्ञासाशान्तये शब्दद्वैविध्यं ततो- ऽर्थबोधप्रकारश्चोक्तः सांप्रतं नित्यत्वेनाभिमतस्य स्फोटरूपस्य शब्दस्य सति कालकृत- परिच्छेदे नित्यत्वं न स्यादिति द्रुतादिवृत्तिभेदस्य प्रयोजकमाह— अब तक शब्दों की नित्यता सिद्ध करने के लिये शब्दों के दो भेद तथा अर्थबोध का प्रकार बताया गया । अब शङ्का उत्पन्न हुई कि यदि काल कृतभेद शब्द में है तब शब्द नित्य नहीं हो सकता । द्रुतादिवृत्तियाँ तो शब्द में ही रहती हैं । इस पर हमारा कहना है कि— स्फोटस्याभिन्नकालस्य ध्वनिकालाऽनुपातिनः । ग्रहणोपाधिभेदेन वृत्तिभेदं प्रचक्षते ॥ ७५ ॥ न भिन्नः कालः कालभेदो यस्य तस्य अभिन्नकालस्य कालकृतपरिच्छेदशून्य- स्य नित्यस्येति यावत् नित्यं हि वस्तु न कालेन परिच्छिद्यते नित्येषु कालिकाऽयोगात् तथापि ध्वनिकालमनुपततीति ध्वनिकालानुपाती तस्य ध्वनिकालानुपातिनः १ अनेकशक्तीति । निरूपकभेदाच्छक्तिभेद इति भावः । २. एकशक्तीति । निरूपकभेदेऽपि समवायस्यैकत्वैकत्वं शक्तेरिति भावः ।

स्वाभिव्यञ्जकध्वनिकालात् प्राप्तकालपरिच्छेदस्य तावत्कालमुपलभ्यमानस्य स्फोटस्य ग्रहणोपाधिभेदेन गृह्यतेऽनेनेति व्युत्पत्त्या ग्रहणं बुद्धिः व्यञ्जकीभूतो ध्वनिर्वा स एवोपाधिस्तद्भेदेन वृत्तिभेदं वृत्तीनां द्रुतमध्यमाविलम्बितानां ह्रस्वादिप्रमाणरूपाणां च भेदं प्रचक्षते न तु वास्तवस्तस्य द्रुतादिवृत्तिभेद इत्यर्थः । तदुक्तं तपरसूत्रे भाष्ये 'यथा भेर्याहन्ता भेरीमाहत्य कश्चिद्विशतिपदानि गच्छति कश्चित् त्रिंशत् कश्चिच्चत्वारिंशत् स्फोटस्तावतानेव ध्वनिकृता वृद्धिः' इति ॥ ७५ ॥ यद्यपि यह स्फोटरूपी शब्द कालकृतपरिच्छेद से रहित है । अतः नित्य है । क्योंकि कालिक सम्बन्ध से नित्य कहीं नहीं रहता । तथापि स्फोट को व्यक्त करने वाली ध्वनि में कालिक सम्बन्ध होने से स्फोट के ग्रहण ( बुद्धि या व्यञ्जक ध्वनि ) रूपी उपाधियों के भेद से (द्रुत, मध्य, लम्बित, या ह्रस्व, दीर्घ, प्लुत) आदि वृत्तियों के भेद माने जाते हैं । तपर सूत्र का भाष्य देखने से पता चलता है कि 'जैसे एक नगाड़े में एक आघात करके कोई बीस पग भरता है । कोई तीस । यह भेद ध्वनि के कारण होता है । क्योंकि स्फोट तो एक ही है । इसी प्रकार ध्वनि की द्रुतता से स्फोट की नित्यता में बाधा नहीं पड़ती ॥ ७५ ॥ नन्वेवं स्फोटे स्वतः कालकृतभेदाभावेऽपि ध्वनिकृतकालभेदेन स्फोटेषु ह्रस्वदीर्घ- प्लुतेषु कालभेदमाश्रित्य तपरसूत्रेण अतत्कालयोर्दीर्घप्लुतयोर्यथा व्यावृत्तिः क्रियते तथा द्रुतादिवृत्तीनां भेदेऽपि कालभेदमाश्रित्य अतत्कालव्यावृत्तिः स्यादिति तथा च 'द्रुतायां तपरकरणे मध्यमविलम्बितयोरुपसंख्यानं कालभेदात्' इति वार्तिकमा- रब्धव्यं स्यादित्यत आह— स्वभावभेदान्नित्यत्वे² ह्रस्वदीर्घप्लुतादिषु । प्राकृतस्य ध्वनेः कालः शब्दस्येत्युपचर्यते ॥ ७६ ॥ प्राकृतध्वनिरूपरूपितस्यैव स्फोटस्य भानात् स्फोटप्राकृतध्वन्योर्नीरक्षीरन्यायेन भिन्नत्वेनाप्रत्ययात्प्राकृतो ध्वनिः स्फोटस्य स्वभावः स्वरूपमित्येति स्वभावभेदात् स्वरूपविशेषात् स्फोटतापार्थक्येनाग्रहणोपाधिकस्फोटस्वरूपात्वाभिमानवशात् प्राकृ- तस्य ध्वनेः यः कालः एकमात्रादिरूपः ह्रस्वदीर्घप्लुतादिषु उच्चारणीयेषु वर्त- मानः सः शब्दस्य स्फोटस्य नित्यत्वेऽपि उपचर्यते शब्दे अध्यारोप्यते व्यवहि- यते इति यावत् ॥ और, प्राकृत ध्वनि को स्फोट का एक विशेष रूप मान लेने से प्राकृतध्वनि का ही एक मात्रिक आदि काल ह्रस्व, दीर्घ और प्लुत में स्थिर रहता है जो स्फोट के नित्य होने पर भी शब्द में आरोपित है वास्तविक नहीं ॥ ७६ ॥ १. कालभेदादिति । 'ये हि द्रुतायां वृत्तौ वर्णांस्तेषामाषाढाकारत मध्यमायां ये च मध्यम- यायां वर्णास्तेषामापिकास्ते विलम्बितायाम्' इति म०भाष्यम् । तस्यार्थः द्रुत शीघ्रीभूय वा उच्चारः यदि भवति नाडिकाया यदृशः षडपानीपलानि स्रवन्ति तस्याएव मध्यमायां वृत्तौ शब्दोच्चारणादि भवन्ति नवानां मात्राविभागाक्षोणि पलानि तद्वतीकानि नव द्वादश सम्पद्यन्ते विलम्बितायां तु वृत्तौ षोडशपलानि स्रवन्ति । नाडिका-सुषुम्ना मद्ध्याण्डसम्बद्धा साऽमृतबिन्दुस्रविणी । पलानि-बिन्दवः । २. 'स्वभाववस्तु नित्यत्वात्' लघुमञ्जूषायां पाठः ।

८६ वाक्यपदीयम् अयं भावः प्राकृतो वैकृतश्चेति द्विविधो ध्वनिः तत्र प्राकृतध्वनिं विना स्फोटः सामान्यरूपेण विशेषरूपेण वा न भासते इति प्राकृतध्वनिव्यतिरेकेण स्फोटानुपल- म्भात् प्राकृतध्वनिं स्फोटस्वरूपमिव मन्यन्ते प्राकृतध्वनिरेव च ह्रस्वदीर्घप्लुतादिभेद- व्यवहारहेतुरिति१ प्राकृतध्वनिगतकालभेदस्य प्राकृतव्यङ्ग्याभिन्नत्वेन प्रतीते स्फोटे प्रतीतौ बाधकाभाव इति ‘अत्’ इत्युच्चारणे अतत्कालस्य दीर्घादेर्व्यावृत्तिर्युक्ता वैकृत- ध्वनिस्तु प्राकृतध्वनिप्रतीतं स्फोटमुत्तरकालं स एवायमित्युल्लेखेन चिरकालमुपलम्भ- यति इति स्फोटप्रतीत्युत्तरकालभावितया स्फोटवैलक्षण्येनावभासमानः द्रुतादीनां वृत्तीनां भेदे कारणमिति तद्गतकालभेदस्य तद्भिन्नत्वेन प्रतीते स्फोटे न प्रतीतिरिति वैकृतध्वनिभिः स्फोटो न भिद्यते तमादाय च ‘ध्व

कालभेद द्रुत आदि स्फोट में प्रतीत नहीं होते जिससे द्रुत आदि वृत्तियों के ग्रहण को रोकने के लिए कोई प्रयत्न नहीं करना पड़ता । ननु प्राकृतध्वनिकालभेदेनेव वैकृतध्वनिकालभेदेनापि स्फोटभेदः स्यादित्यत आह— यह ह्रस्व आदि भेद जैसे प्राकृत ध्वनि के काल में है किन्तु स्फोट में आरोपित होता है और स्फोट में उसके वारण के लिये तपर करना पड़ता है वैसे वैकृत ध्वनि प्रतीति कृत कालभेद स्फोट में आरोपित नहीं होते । क्योंकि— शब्दस्योर्ध्वमभिव्यक्तेर्वृत्तिभेदे १तु वैकृताः । ध्वनयः समुपोहन्ते स्फोटात्मा तैर्न भिद्यते ॥ ७७ ॥ शब्दस्य स्फोटस्य अभिव्यक्तेः प्राकृतध्वनिजन्याभिव्यक्तेः ऊर्ध्वम् अनन्तरं जायमानाः वैकृता ध्वनयः वृत्तिभेदे द्रुतादिवृत्तिभेदे स्थितिभेदे इति पाठे स्फोटो- पलम्भकालभेदे तावत्कालं स्फोटोपलम्भे समुपोहन्ते कारणानि भवन्ति तैः वैकृत- ध्वनिभिः स्फोटात्मा स्फोटस्वरूपं न भि

द्रुतमिति ह्रस्वदीर्घयोस्तु नैवमनुभव इति तत्र विषयभेद एव इति वृत्तिभेदेऽपि वर्णस्य भेदो न गृह्यते¹ इति सर्ववृत्तिषु तत्कालत्वम् । यदाहुर्वार्त्तिककाराः- 'सिद्धं त्ववस्थिता वर्णा वक्तुश्चिराचिरवचनाद् वृत्तयो विशिष्यन्ते' इति । अत्र प्रदीपः 'सर्वासु वृत्तिषु न वर्णानामुपचापापचयौ यथा गन्तॄणामालस्यादिभेदाद् गतिभेदेऽपि न मार्गभेद इत्यर्थः' इति । आलस्यादिनोच्चारणक्रियया वैकृतध्वनिभेदेऽपि न वर्ण- स्वरूपभेद इति भावः । वक्तुश्चिराचिरवचनात् चिराचिरकालोच्चारणजनकयत्नात् जायमानवैकृतध्वनेरुपलब्धीनामेव भेदः केवलं वृत्तयो भिद्यन्ते न वर्णा इति भावः । ह्रस्वदीर्घप्लुतास्तु² स्वत एव भिन्नाः भिन्नैर्ध्वनिभिर्व्यज्यन्त इति युक्तस्तेषां कालभेदः । तदुक्तं श्लोकवार्त्तिके—वर्णान्तरत्वमेवाहुः केचिद् दीर्घप्लुतादिषु । नहि द्रुतादि- वत्तत्र प्रयोगो नान्तरीयकः इति ॥ यदाहुर्महाभाष्यकाराः 'भेर्याघातवत्' इति वार्त्तिकव्याख्याने 'तद्यथा भेर्याहन्ता भेरीमाहत्य कश्चिद्विंशतिपदानि गच्छति कश्चित् त्रिंशत् कश्चिचत्वारिंशत् स्फोटस्तावतानेव, ध्वनिकृता वृद्धिः' इति अत्र कैयटः भेरी- माहन्तीति भेर्याघातः उपलब्धिसामान्ये दृष्टान्तः । यथा प्रयत्नवशादुत्पन्नो भेरीशब्दः कश्चिदल्पकालमुपलभ्यते कश्चिच्चिरं कश्चिच्चिरतरं च एवं वृत्तिषूपलब्धीनां कालभेदो विषयस्य न भेद' इति ॥ 'ननु दृष्टान्ते ध्वनेरुपलभ्यमानस्य भेदो न तथेह वर्णस्य द्रुतादिष्विति वैषम्यमत आह उपलब्धिसामान्य इति । यथा तत्र ध्वनेस्तावत्काल- मुपलम्भस्तथापि तत्तद्वृत्तौ तावत्तावत्कालं तत्तदभिव्यञ्जकरूपरूपितत्वेन परि- च्छिन्नस्यैव स्फोटस्योपलम्भमात्रमित्येतावत्येव दृष्टान्तः न चैतावता स्फोटभेदः परिदृश्यमानकालभेदस्योपलब्धिगतत्वादिति तात्पर्यम् । एक एव स्फोटस्तत्तद्गुणैस्तत्त- द्रूपेणाभिव्यज्यत इति' इत्युद्योतः ॥ ननु यदि नित्यः शब्दस्तर्हि तस्य कुतो न सर्वदोपलम्भ इति चेदत्र तपरसूत्रे भाष्यकृतः 'स्फोटः शब्दः ध्वनिः शब्दगुणः' इति स्फोटोपलब्धिप्रतिबन्धकस्ति- मितवाय्वपसारणद्वारा स्वधर्मरूपिततदुपलब्धिहेतुत्वेन ध्वनिः स्फोटाख्यस्य शब्दस्य गुण उपकारक इति तदर्थः । एतदुक्तं भवति—'स एवायमकार' इति प्रत्यभिज्ञाना- त्स्फोटस्य नित्यत्वे सिद्धे सर्वदा तदुपलम्भाभावो व्यञ्जकाभावकृतः न तु स्वाभाव- कृतः तथा मेघान्धकारे विद्युज्जन्मना घटबुद्धिर्न चिरमनुवर्तते तत्र व्यञ्जकाभाव एव कारणम् न तु घटाभावः । तदाहुः श्लोकवार्त्तिककाराः 'सत्त्वेव साधनाभावाच्छब्दो- १. भेदो न गृह्यत इति । ध्वनिः शब्दगुण इति भाष्ये ध्वनिर्शब्देन वर्णाः वैकृतध्वनिश्च उभयोऽपि शक्ताभिव्यञ्जकत्वात्, तत्र वैकृतध्वनेः स्फोटस्य तद्रूपेण पुनः पुनरभिव्यक्तिः कार्यं- मिति न तदभिव्यक्तस्फोटस्य तत्कालत्वं ह्रस्वदीर्घप्लुतरूपस्फोटस्तु भिन्नकालावच्छिन्नैर्विजाती- यैर्ध्वनिभिरभिव्यक्तो भिन्न इव लौकिकैर्व्यङ्ग्यगतभेदेन तद्भेदास्यापि प्रत्ययात् ॥ २. ह्रस्वदीर्घप्लुतास्तु इति । व्यञ्जकभेदेनाऽरोपितभेदा एव भिन्नैर्ध्वनिभिरभिव्यज्यन्त इत्यर्थः ।

नैवोपलभ्यते । क्षणिकं साधनं चास्य बुद्धिरप्यनुवर्त्तते ॥ मेघान्धकारशर्वर्यां१ विद्युज्जनितदृष्टिवत् ॥' इति ॥ ७७ ॥ संग्रहकार ने भी लिखा है कि— प्राकृतध्वनि स्फोट की प्रकाशिका है और वैकृतध्वनि द्रुतादि वृत्तियों के भेद में निमित्त बन जाती है। तात्पर्य यह है कि—जैसे प्रकाश उत्पन्न होते ही पट से भिन्न घट को प्रकाशित करता है और प्रकाशित करता रहता है किन्तु प्रथम प्रतीत घट से अनन्तर प्रतीत घट में भेद नहीं उत्पन्न करता। वैसे प्राकृतध्वनि भी भिन्न स्फोट को व्यक्त करती है। उसके बाद उत्पन्न वैकृतध्वनि प्रथम व्यक्त स्फोट के उपलब्धि काल तक प्रतीति में कारण है न कि पूर्व व्यक्त स्फोट के भेद में । इसीलिए द्रुत मध्यमा आदि वृत्तियाँ पूर्वाभिव्यक्त अकार में कोई भेद नहीं प्रतीत करातीं। अनुभव भी इसी का समर्थन करता है कि 'उसी वर्ण को इसने विलम्बित उच्चारण किया और दूसरे व्यक्ति ने द्रुत उच्चारण किया।' किन्तु ह्रस्व और दीर्घ के बारे में ऐसा अनुभव नहीं है। अतः स्फोट के अभिव्यक्तिकाल में प्रतीत होने वाले प्राकृतध्वनि के धर्म स्फोट में न प्रतीत हों इसलिए तपरस्तत्कालस्य सूत्र बनाया गया। वैकृतध्वनि के धर्म स्फोट में नहीं प्रतीत होते अतः उनकी प्रतीति रोकने के लिए कोई यत्न करने की आवश्यकता नहीं है। वार्तिककार ने भी कहा है कि—वर्ण सदा एक रूप हैं किन्तु चिरकाल और अचिरकाल में उच्चारण के कारण वृत्तियों में भेद है। प्रदीपकार ने कहा कि—जैसे अश्वस्य के कारण गति-भेद हो जाने पर भी मार्ग-भेद नहीं होता वैसे सम्पूर्ण वृत्तियों में वर्णों का उपचय अथवा अपचय नहीं होता। ह्रस्व, दीर्घ और प्लुत तो स्वतः भिन्न हैं और भिन्न भिन्न ध्वनियों से अभिव्यक्त होते हैं। अतः ह्रस्वादि से द्रुतादि वृत्तियों में बहुत बड़ा अन्तर है। १. वायवीया हि ध्वनयोऽभिव्यञ्जकाः ते च श्रोत्रं प्राप्यैवान्तः प्रशान्ताः शब्दबुद्धिरपि तदनुवर्त्तिनी मेघान्धकारे विद्युज्जनिता घटबुद्धिरिव न चिरमनुवर्त्तत इति ॥ ननु कोयमन्धकारो नामद्रव्यगुणकर्मभिन्नश्चिद्वैधर्म्याद्भावास्तम इति कारयन्तीयाम्। तथा तु नीलबुद्धिनिमित्तान्याव प्रभावात् नीलिमाभावात् न चासतो नीलिम्नः किञ्चित्स्याद्वक्तुं स्मारकं वास्ति आलोकदर्शना- मात्रेण तु तदभावो भवेत्प्रत्यङ्गन्यनागेष्वपि स्यात् अतो द्रव्यान्तरमिदं वसुमतीनीलगुणम्। वायुरूपः स्पर्शवान् इदं चास्पर्श रूपवदितिदेवानां विशेषः। अथवा य एते पार्थिवास्त्रसरेणवो वातायनविवरेषु दृश्यमानाः सर्वतो भ्रमन्ति तेषां ये नीलगुणाः तद्रूपमिदं नीलरूपं गुप्तमार्ग गुणान्तराणां द्रव्यान्तराणां च तदन्तरालस्य चाग्रहणात् व्याप्ताखिलब्रह्माण्डमवभासति नीलरूप- ग्रहणे चालोकापेक्षा नास्तीति दर्शनबलादभ्युपगम्यते । तन्वेवं गवादिगतमपि नीलरूपमन्धकारे गृह्येत केन च नोक्तं नेति तच्च गोरग्रहणात्तद्गतत्वेन न लभ्यते सर्वमेव नीलरूपं तदा गृह्यते प्रभायां तु प्रभाशब्देन गृह्यमाणेन यानि ग्रहणयोग्यसूक्ष्मद्रव्याश्रितानि नीलरूपाणि तान्यभिभू- तानि न गृह्यन्ते निमीलिते तु नेत्रे प्रभारूपाग्रहणादविनाभूतानि गृह्यन्ते निमीलितनेत्रस्यापि केचनयपि चाक्षुषाणि तेजांसि शुक्लिच्छिद्रादिबहिःसरन्त्येव तैर्नीलरूपं गृह्यन्ते वस्त्वन्तराणि । न चापिगृह्यन्ते । अत्यन्तानामुद्भूतनेत्राणां च यद्यन्धकारदर्शनं नास्ति ततो न किञ्चिदुक्त- म् । यच्च स्मरति मत्रलेषामपि सन्ति कानिचिदुन्मेषीति कार्यबलादेव कल्प्यते । नहि कार- णकारणमप्रत्याख्यायैतदुक्तं सर्ववस्तूपलम्भोपशमप्रसङ्गात् तत्कारणान्यपि हीन्द्रियाणि तद्विज्ञानहेत्वेत्यास्तां तावत् इति न्यायरत्नाकरः ।

६० वाक्यपदीयम् नित्य शब्दों की सर्वदा प्रतीति प्रत्यायक के न रहने के कारण नहीं होती। इसीलिए भाष्यकार ने कहा है कि 'स्फोटः शब्दः ध्वनिः शब्दगुणः'। तात्पर्य यह है कि जैसे मेघ के घने अन्धकार में बिजली की चमक से प्रतीत भी घटबुद्धि चिरकाल तक नहीं बनी रहती क्योंकि व्यञ्जक नहीं है वैसे ध्वनि के विना स्फोट की प्रतीति सर्वदा नहीं होती ॥ ७७ ॥ ध्वनयः स्फोटाभिव्यञ्जकाः इत्युक्तम् , तत्र कीदृशं ध्वनीनामभिव्यञ्जकत्वमिति विषये मतत्रयमाह— इस प्रकार यह सिद्ध होता है कि ध्वनियां स्फोट की अभिव्यञ्जिका हैं। और, इन्द्रियस्यैव संस्कारः शब्दस्यैवोभयस्य वा । क्रियते ध्वनिभिर्वादास्त्रयोऽभिव्यक्तिवादिनाम् ॥ ७८ ॥ अभिव्यक्तिवादिनाम् शब्दाभिव्यक्तिवादिनां शब्दाभिव्यक्तिविषये त्रयो- वादाः सन्ति। तत्र ध्वनिभिः इन्द्रियस्यैव श्रोत्रस्यैव संस्कारः क्रियते तत्संस्कृतं च श्रोत्रं शब्दोपलब्धौ द्वारतां प्रतिपद्यते चक्षुष आप्यायनानुग्रहं कुर्वदुपनेत्रं चाक्षुष- स्य लिप्यादेः यथाभिव्यञ्जकं तथा श्रोत्रस्याप्यायनानुग्रहं कुर्वन् ध्वनिः श्रौत्रस्य शब्दस्याभिव्यञ्जक इत्युच्यते इत्येको वादः । शब्द एव ध्वनिसंसर्गात्प्राप्तसंस्कारः श्रोत्रस्य विषयत्वमापद्यते इति ध्वनिभिः शब्दस्यैव संस्कारः क्रियते इति द्वितीयो वादः । ध्वनिभिः उभयस्य शब्दस्य श्रोत्रस्य च संस्कारः क्रियते इति तृतीयो वादः इति ॥ ७८ ॥ स्फोट की अभिव्यक्ति के बारे में अभिव्यक्तिवादियों के तीन वाद माने गए हैं। जिसमें एक मत है कि 'ध्वनियों से इन्द्रिय (श्रोत्र (कान)) में ही संस्कार (शब्दग्रहण- योग्यता) उत्पन्न होती है।' दूसरे लोगों का मत है कि 'ध्वनियों से शब्द में ही संस्कार होता है। जिससे वह श्रोत्र का विषय बनता है।' तीसरा मत है कि 'ध्वनियों से शब्द और इन्द्रिय दोनों में संस्कार होता है' ॥ ७८ ॥ तत्राद्यं पक्षं दृष्टान्तद्वारा उपपादयति— जो लोग पहला पक्ष मानते हैं उनका कहना है कि— इन्द्रियस्यैव संस्कारः समाधानाञ्जनादिभिः ॥ समाधानाञ्जनादिभिः समाधानेन प्राकृतेन चित्तैकाग्रतारूपेण अञ्जनादिद्रव्येण उपनेत्रेण च इन्द्रियस्यैव चक्षुष एव संस्कारः क्रियते न विषयस्य अलौकिकेनापि समाधानेन सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टोपलब्धौ चक्षुष एव संस्कारः न विषयस्य तथा सति एकेन समाहितचेतसा चक्षुषा विषये संस्कृते असमाहितचेतोभिरपि अन्यैः विष- यस्य ग्रहणं स्यात् एवं ध्वनिभिरपि श्रोत्रस्यैव संकारः न शब्दस्य तथा सति शब्दस्य विभुत्वेन सर्वश्रोत्रसंबद्धतया सर्वैरपि तद्ग्रहणं प्रसज्येत विशेषाभावादिति भावः । जब हमें दूर की वस्तु नहीं दिखाई पड़ती तब हम आँख में आँजन लगाते हैं या बड़ी सावधानी से चित्त को एकाग्रता से देखने का प्रयत्न करते हैं, तब हम वस्तु देख पाते हैं। अतः इन्द्रियों में ही संस्कार होता है विषय में - । ॥ ३ ॥

ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी व्याख्योपेतम् ६१ यदाहुः—'तत्र सर्वैः प्रतीयेत शब्दः संस्क्रियते यदि' इति। न च केन रूपेण ध्वनेः संस्कारजनकत्वं न हि संस्कारजननानुगुणं किंचिद्रूपं ध्वनावुपलभ्यते इति वाच्यम् ध्वनेः शब्दजनकत्वं केन रूपेणेति पर्यनुयोगस्य शब्दोत्पत्तिवादिनोऽपि सम्भवात् । तद्भावभावितामात्रेण कार्यानुमेयातीन्द्रियशक्त्या समाधाने तु मन्मतेऽपि अभिव्य- क्त्यनुमेय-अनिगतातीन्द्रियशक्त्या समाधानसम्भवात् । ननु शब्दविजातीयस्य ध्वनेः कथं व्यञ्जकत्वमिति चेत् घटविजातीयस्य दीपस्य शब्दविजातीयस्य श्रोत्रस्य वा कथं व्यञ्जकत्वमिति पश्य ! तदुक्तं श्लोकवार्तिके— 'न च पर्यनुयोगोऽत्र केनाकारेण संस्कृतिः उत्पत्तावपि तुल्यत्वाच्छक्तिश्चाप्यतीन्द्रिया ॥ नित्यं कार्यानुमेयात्र शक्तिः किमनुयुज्यते । तद्भावभावितामात्रं प्रमाणं तत्र गम्यते ॥ अतोऽतीन्द्रिययैवैते शक्ता शक्तिमतीन्द्रियम् । इन्द्रियस्याऽऽदधानाः स्युः शब्दाभिव्यक्तिहेतवः ॥ व्यञ्जको नान्यजातिश्चेच्छ्रोत्रं शब्दस्य ते कथम् । पार्थिवानां घटादीनां प्रदीपादिश्च तैजसः ॥' इति । द्वितीयं पक्षं दृष्टान्तद्वारा उपपादयति— जो लोग दूसरा पक्ष मानते हैं । उनका मत ह कि— विषयस्य तु संस्कारस्तद्गन्धप्रतिपत्तये ॥ ७९ ॥ यथा विषयस्य तैलादेर्गन्धस्य—आतपेन, आतपशुष्कायाश्च पृथिव्या गन्धस्य उदकेन, संस्कारः तद्गन्धप्रतिपत्तये पृथिवीगन्धप्रतिपत्तये क्रियते न घ्राणेन्द्रि- यस्य संस्कारः तथा सति संस्कृतासंस्कृतयोः पृथिवीगन्धयोर्भेदो न स्याद्विशेषाभावात्। तथा ध्वनिभिरपि शब्दस्यैव संस्कारः क्रियते न श्रोत्रस्येति भावः । यदाहुः श्लोक- वार्तिककाराः—'सकृच्च संस्कृतं श्रोत्रं सर्वशब्दान् प्रबोधयेत् । घटाद्योन्मीलितं चक्षुः परं न हि न बुध्यते ॥' इति ॥ ७९ ॥ जब पृथिवी गर्मी से तप जाती है और हम उसका गन्ध जानना चाहते हैं तब उस पर पानी गिरा कर उसके गन्ध का ग्रहण ठीक रूप से कर लेते हैं । यहाँ गन्ध ग्रहण के लिए विषय ( पृथिवी ) में संस्कार करते हैं घ्राणेन्द्रियों में नहीं ॥ ७९ ॥ तृतीयं पक्षं दृष्टान्तद्वारा उपपादयति— जो लोग तीसरा मत मानते हैं । उनका मत है कि— चक्षुषः प्राप्यकारित्वे तेजसा तु द्वयोरपि । विषयेन्द्रिययोरिष्टः संस्कारः स क्रमो ध्वनेः ॥ ८० ॥ यथा चक्षुषः प्राप्यकारित्वे विषयदेशं गत्वा विषयग्राहकत्वे तेजसा आलो- केन प्रदीपादिना द्वयोरपि विषयेन्द्रिययोः विषयदेशं गतस्येन्द्रियस्य विषयस्य च

त् समाधत्ते": 'चे' 'त्त' with virama? "चेत्तत्" 'स' 'मा' 'ध' 'त्ते' -> "समाधत्ते"! Then "सत्यं सूक्ष्मत्वात्तु": 'स' 'त्यं' 'सू' 'क्ष्म' 'त्वा' 'त्तु'.

Line 33: "पदार्थान्तराण्यचालयन् स्थिर इव भवतीति स्थिराभिधानम्। न च तत्र वायोः सद्भावे किं मानं"

  • 'पदार्थान्तराण्यचालयन्'
  • 'स्थिर इव भवतीति'
  • 'स्थिराभिधानम्।'
  • 'न च तत्र वायोः सद्भावे किं मानं' (or मानं?) Yes, 'मानं'.

Line 34: "व्यजनादिचालनेन वायूपलम्भ एव। न हि तत्र पार्थिवं व्यजनं तदुपादानं व्यस्तास्तु वाय्ववयवा" Wait, let's verify each word:

  • "व्यजनादिचालनेन"
  • "वायूपलम्भ एव।"
  • "न हि तत्र पार्थिवं व्यजनं तदुपादानं"
  • "व्यस्तास्तु"
  • "वाय्ववयवा" (look at the glyph: 'वा' + 'य्व' + 'व' + 'य' + 'वा'). Yes, 'वाय्ववयवा'!

Line 35: "व्यज

कैश्चित् यथा जपाकुसुमरूपानुरक्त एव स्फटिकादिर्गृह्यते तथा ध्वनिरूपानु- रक्त एव स्फोटो गृह्यते इति स्फोटरूपाविभागेन ताल्यादिकरणाभिघातजन्यध्वन्य- भिव्यङ्ग्यस्फोटस्वरूपाभेदेन ध्वनेः प्राकृतध्वनेः ग्रहणं प्रतिपत्तिः इष्यते स्वीक्रियते । कुछ लोगों का मत है कि—स्फोट और प्राकृतध्वनि का ज्ञान एक रूप (अभेद रूप) से होता है। तेषामिदमाकूतम्—यथा प्रभाकरादिकारणजन्यालोकाभिव्यङ्ग्यस्तम्भरूपावि- भागेन आलोकस्य प्रतिपत्तिर्भवति नालोको न वा स्तम्भः परस्परं विभागेन ग्रहीतुं शक्यते तथापि प्रभाकरजन्य आलोकः काष्ठादिजन्यस्तु स्तम्भादिरिति तयोर्भेदो व्यवस्थाप्यते । तथा ताल्यादिकारणजन्यध्वन्यभिव्यङ्ग्यस्फोटरूपाविभागेन ध्वने- र्प्रतिपत्तिर्भवति न ध्वनिनीपि स्फोटः परस्परं विभागेन ग्रहीतुं शक्यते तथापि ताल्वा- दिकारणजन्यो ध्वनिः नित्यत्वादकार्य