वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

यहाँ दोनों पृष्ठों का दिया गया पाठ प्रस्तुत है:

[पृष्ठ २७०] दक्षिणेऽङ्घ्रिं कृत्वाश्मनूर्जमित्यग्रेद्रधि (१८।२१) यज्ञस्यापरसंधिः कक्षस्तस्य समीपं निकक्षं दक्षिणयज्ञापरसन्धिसमीपं आत्मभागेऽश्मानं निधायोद- कुम्भमादायाग्रेद्राभ्य सपक्षकपुच्छमग्नि प्रदक्षिणं जलधारया समन्तादभीत् सिञ्चतीति सूत्रार्थः । अग्निरहस्यरूपे शतपथस्य दशमे काण्डे चीयमा- नाग्नेः संवत्सरप्रजापत्युभयरूपत्वमुक्तम् । तत्र यावत्य इष्टकाः यजुर्मन्त्रैरु- पहितास्तावत्य एव प्रजापत्यवयवात्मना प्रतिसंहिता इत्यप्युक्तम् । विस्रं- स्तस्य विश्लिष्टावयवस्य प्रजापतेः रस अमूम् ऊर्ध्वलोकमगच्छत् । तद्रसो महदुक्थमभवत् इत्यादिनांक्थादि प्रशंसनं तत्रैव चित्याग्ने- र्मिथुनरूपेण प्रशंसनम् सर्वमेतद्ध्यानाथंमुक्तम् । यदेव विद्यया करोति तदेव वीर्य्यवत्तरं भवति । ब्रह्मज्ञानातिरिक्तानां सर्वेषामेव वैदिक- ज्ञानानां पराङ्गत्वमेव भट्टपादैर्निर्णायि "सर्वत्रैव हि विज्ञानं संस्कारत्वेन गम्यते । पराङ्गञ्चात्मविज्ञानादन्यत्रेत्यवधारयेत् ॥" तद्वचनात् । तत्र चितेनाग्निनेवाधिदैवमध्यात्ममधिभूतम् देवा भूतानी- न्द्रियाणि चोत्पद्यन्ते इति यदुक्तं तन्नु निष्प्रमाणमेव । प्रजापतिना हेतुना यद्यपि सर्वे देवाद्य उत्पद्यन्ते चित्याग्नेस्तु तदभेदो भावनार्थ एवोक्तः । तेन- यथा विष्णोर्जगत्कारणत्वेऽपि तद्भेदभावितानां मूर्तीनामौपचारिकमेव कारणत्वं न वस्तुभूतं, यथा वा भावनार्थम् योषादावग्नित्वेऽपि नाग्नि- कार्य्यनिर्वाहकत्वं योषादौ तद्वदैवेहापि बोध्यम् । यदुक्तम् चितेनिधेयेनाग्निना चित्यस्याग्नेर्बलवत्त्वमिति तदपि न चित्याग्नेस्तच्छेषत्वात् । चितेनिधेयस्याग्नेर्हविष्प्रापकत्वेनावश्यं देवाना- म्बलवर्धकत्वम् । चित्याग्नेस्तु सर्वदेवाद्यात्मकप्रजापतिरूपत्वभावनाया चितेनिधेयाग्नेरेव संस्कारकत्वम् । यदपि “जीर्णानि पर्णानीव देवा भूतानि च ततो विस्रंसन्ति । तेन पृथिव्याश्चन्द्रस्य चाकर्षणाद्विमुक्तो यजमानस्यात्मा शुद्धाग्नि- मयेनाधिदैवं सूर्येण सम्बद्ध्यते" इति तदपि न किञ्चिद्विरोधात् । चित्यनिधेयस्याग्नेर्देवानां हविष्प्रापकत्वेन बलवत्त्वापादकत्वमेव न विशरणपतनहेतुत्वं संभवति । पृथिव्याश्चन्द्रस्याकर्षणाद्विमुक्तिरपि

---

[पृष्ठ २७१] वेदस्त्वरूप-विमर्शः कर्मोपासनसमुच्चयेन ब्रह्मलोकप्राप्त्याऽन्यथासिद्धैव । अग्निरहस्यो- पासनमह्निम्नैव क्रममुक्तिर्न चयनमात्रमात्रेण 'कर्मणा पितृलोको विद्यया देवलोक' इति श्रुतिभ्यः । अतएवाधानेनात्मा संस्क्रियते अग्निहोत्रदर्श- पूर्णमासाचातुर्मास्यादिभिः प्राकूशीमिकपदवाच्यैः यज्ञैस्तद्वलमुपचीयते । अनन्तरमाधिदैवेनाग्निना सम्बन्धं स्थाप्य तेन शरीरसम्बन्धान्निवृत्ता- वग्निना समाकृष्टोऽयं तत्रैव नियतं प्रकृतिनियमेन गच्छति इत्यपि यत्किञ्चित् । 'महायज्ञैश्च यज्ञैश्च ब्राह्मीयं क्रियते तनुर्वि'ति रीत्या सर्वेषामेव यज्ञानामात्मसंस्कारकत्वान्युपगमात् । वस्तुतर्दैवैः सर्वदेवात्मकेने- श्वरेण च सङ्कल्पोपभोगाय यजमानस्तत्र तत्र लोके नीयते इत्यस्यैव प्रसाणसिद्धत्वात् । गमि भुजि क्रियानां फलापवर्गिनीनां प्रकृतिनियमेन फलप्रापकत्वेऽपि सेवादिक्रियाणामिव यागादिक्रियाणां स्वामिनामिबेश्वर- प्रसादादेव तत्फलसिद्धिः । पूर्वमीमांसकरीत्या तु कर्मजन्यसूक्ष्मापूर्वादि द्वारा फलसिद्धिश्च पतेन देवभावातिरिक्तौ यज्ञाख्यपरमेश्वरप्रसादादेव युक्ता । यज्ञ- फलस्य विज्ञानासिद्धत्वे वैदिकसमग्रिमन्त्रादिसहितैर्वदस्य निष्प्रयोजन- त्वापत्तेश्च । गीतायामपि भगवदधीनमेव कर्मफलप्राप्तिरुक्ता । लभते च ततः कामान् मयैव विहितान् हितान् ।' (७।२२) इति भगवदुक्तेः । "यज्ञार्थात् कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः । तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ॥" इत्यत्र तु 'यज्ञो वै विष्णुः' इति श्रुतेर्यज्ञ ईश्वरः तदर्थं यत्क्रियते तज्ज्ञानासीन् कर्मबन्धतः कर्मबन्धनं यस्य स कर्मबन्धनः । किञ्च न मन्नान् साक्षाद् वादिजगुद्भवः गीतादिवचनविरोधात् । जगच्चक्र- हेतुत्वं कर्म कथमृण्वते इत्याह भगवान्- अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसंभवः । यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥ अन्नद्भुक्तंऽन्नोहितरेतः परिणतानाग्निने भवन्ति । 'पर्जन्यादन्न संभवः, यज्ञाद्भवति पर्जन्यः'