वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

Here is the complete, line-by-line transcription of the provided image into Devanagari text with line markers.

पृष्ठ २७२

२७२ वेदस्वरूप-विमर्शः 'अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायतेवृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः।' इति मनुवचनमप्यत्रानुकूलम् । अत्र यज्ञोऽपूर्वंरूप उक्तः। स च यज्ञः कर्मसमुद्भवः ऋत्विग्यजमान- व्यापाररूपकर्मसाध्यः । यज्ञस्य साक्षात्तद्धेतुत्वे पारम्पर्योक्तिः स्पष्टं विरुद्ध्येत । भगवद्दृष्ट्या नादानप्रदानलक्षणो न वा कथञ्चिदग्नौ सोमप्रक्षेपरूपो यज्ञः । एतेन योषामु रेतो निक्षेपरूपेण यज्ञेन प्राणिन उत्पद्यन्ते । भूमौ वृष्टिरूपसोमाहुतिरूपेण यज्ञेन तृणवृक्षाद्युत्पत्तिः । क्षेत्रेषु बीजाहुतिभिर्यव गोधूमादय उत्पद्यन्ते इत्याद्यप्यपास्तम्, पारम्पर्योक्तिविरोधात् । गीतायां भगवता यज्ञस्य प्रभूतं माहात्म्यमुक्तम्— 'सह यज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः । अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोस्त्विष्ट कामधुक् ॥ देवान् भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः । परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥' यज्ञः कथं कुतः संभवति किञ्च तस्य फलमित्याकाङ्क्षायामुक्तं भगवता—पर्जन्याद्युत्पादकोऽदृष्टरूपो यज्ञः कर्मसमुद्भवः । कर्माऽपि न सर्वं किन्तु ब्रह्मसमुद्भवम् । ब्रह्मपदेनानादिमन्त्रब्राह्मणात्मको वेदराशि- र्विवक्षितः । तथा च वेदोद्योधिताग्निहोत्रदर्शपूर्णमासचातुर्मास्य- ज्योतिष्टोमादिलक्षणं कर्मैव यज्ञस्य कारणम् । ब्रह्म चाक्षरसमुद्भवम् । अक्षरमत्र परमेश्वरस्तत एव वेदस्य प्रादुर्भावः । 'एतस्यैवाक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः' इत्यादावक्षरपदेन सर्वप्रशास- कस्य परमेश्वरस्यैव ग्रहणात् । 'वेदो महतो भूतस्य निःश्वसितरूप इत्यपि श्रुतिषु स्फुटम् । अनेन वैदिकविज्ञानवादिनां वेदबोधित कर्म तज्जन्यादृष्टभिन्नेषु प्राकृतादिघटनात्मकेषु यज्ञत्वव्यवहारः, वेदस्य मनुष्यनिर्मित्वादिकं च खण्डितं भवति । वेदबोधितकर्तव्यताकस्यास्यैव मुख्ययज्ञस्यारोपाज्जपसंयमप्राणायामस्वाध्यायब्रह्मज्ञानादिष्वपि यज्ञत्व- व्यवहारः । तदुक्तम्—

---

पृष्ठ २७३

वेदस्वरूप-विमर्शः २७३ "एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे । कर्मजान् विद्धि तान्सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे । (गा. भा.) यदपि—"अग्निर्वा आपो योषा गार्हपत्यं गृहं प्रतिष्ठा अपां प्रणेता यज्ञस्योल्का तेन लब्धप्रतिष्ठेन भाव्यमाहवनीयस्योत्तरेण प्रतिष्ठा । यद्यपि अत्र मिथुनेन यज्ञः प्रजायते, मध्ये गमने मिथुनविच्छेदः, तस्मान्न गन्तव्यम्, तयोरवस्थितिर्नातिदूरे, नाति समीपे, सामीप्ये सङ्कोचादवस्थितदुपस्पर्शनेन ऋत्विक्षु तद्भावावेशो दूरस्थापने मिथुनानु- त्पत्तिः प्रागोऽध्वर्युस्तेनैव तत्प्रेरणया मनो ब्रह्मकर्मसम्पत्तिः । 'यज्ञमपः प्रणेण्यामि' 'यजमानवाचं यच्छ' 'प्रणय यज्ञं' 'देवता वर्धयध्वं' नाकस पृष्ठे यजमानोऽस्तु प्रणय, अध्वर्युराहवनीयस्योत्तरं गत्वा कस्यैवा युनक्ति स त्वा युनक्ति निदधाति पूर्वम्, अपां प्रणयनेन अतो अपां नियमनेन संवत्सररूपो यज्ञो भवति । अत एव प्राकृतयज्ञे पूर्वत्र परत्र च जलं भवति । 'यज्ञो वा आप' इति श्रुतिः । परा प्रकृतिरक्षरः, अपरा प्रकृतिः क्षरः, अव्ययश्चात्मा । सर्वेऽपि पञ्च पञ्च कलाः । तदेतत् त्रयं सवैंकः । अयमात्मा । आत्मा एकः संन्नेतत् त्रयम् । 'तदेतदमृतं सत्येन छन्नम्' स षोडशी । तत्र क्षरभागस्योपादानत्वाद्विश्वस्यात्मोपादान- मुच्यते । अक्षरात्मना निमित्तव्यपदेशरूपेणाधिष्ठानत्वम् । आत्मैवेदं सर्वं क्षराक्षरयोस्तादात्म्यात्तच्छ्रव्यम् न्यायेन पुरुषत्वमुभयत्र । क्षरस्य प्राण आप वाक् अन्नं अन्नादेति पञ्च कलाः। अन्नान्नादयोरेकत्वात्तस्य चतु- र्मुखत्वम् । अक्षररूपो ब्रह्माक्षररूपैश्चतुर्मुखैः सृष्टिं करोति प्राणेन वेदम्, आपो मुखेन लोकम्, वाङ्मुखेन देवान्, अन्नान्नादमुखेन भूतसृष्टिः, अथवा वाङ्मुखेन प्रजासृष्टिः, तेन क्रमेण वेदलोकप्रजाधर्मांणामुत्पत्तिः । प्राणश्च रूप-रस-गन्ध स्पर्श-शब्द शून्यमथामच्छन्दम् नीरूपतत्व- विशेषः । सचानन्तः ऋषिरसच्छन्दवाच्यम् । प्राणोऽसङ्घः सृष्टिंश्च सङ्गमृत्तिका ग्रन्थिबन्धनयुक्तसंसर्गः सृष्टिः" तदपि न किञ्चित् सायणा- दिभिरप्युपपन्नंशस्य स्वभाव्ये वर्णनात् । परं प्राकृतो यज्ञः तस्यानुकृति- बैधो यज्ञ इत्यस्य निष्प्रमाणकत्वमुक्तमेव । अद्भ्यः पृथिवी इति श्रुत्या वे० वि०—१८