वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

पृष्ठ ५६

अस्मिन् पक्षेऽपि वाचकावच्छिन्नवाच्यप्रतिभासः स्वीकृत एव । 'यदि च स्वानुरागेण वाचकाद्वाच्यवेदनम् । लिङ्गादपि भवेद् बुद्धिः स्वावच्छेदेन लिङ्गिनि ॥ अत्र धूमान्वितत्वेन न बह्निरवगम्यते । इहापि शब्दयोगेन गवादिर्नैव गम्यते ॥ न चास्ति वस्तुनो धर्मो वाच्यता नाम कश्चन । यदि स्यान्निर्विकल्पेऽपि प्रतिभासेत रूपवत् ॥ अर्थासंस्पर्शिनः शब्दान् कथयन् दुष्टसौगतः । प्रत्यक्षास्त्रेण भेत्तव्यः स कथं हन्यते त्वया ॥ प्रत्यक्षविषये वृत्तिः शब्दानां भवतः कुतः । तेषां यद्विषये वृत्तिस्तद्धि शब्दीकृतं त्वया ॥' इत्यादिकल्पजालमपि स्वानुभूतिर्मथ्नाति। लोके तथाशब्दानुविद्धस्य अर्थस्य सर्वानुभवसिद्धत्वात् । यदुक्तम्- "न लोकस्य व्यपदेशकशरणा वस्तुस्थितयो भवन्ति, यथारुचि लोको व्यपदिशति । नानामूनिजनसाधारणमपि तीर्थं नन्दि- कुण्डमिति व्यपदिशति लोकः" इति । तदपि न; तत्रापि नन्दिनो विशिष्टसम्बन्धमपेक्ष्यैव तथाप्रयोगात् । अन्यैस्तु - गौरित्येवमादिबोधेषु वाचकावच्छिन्नवाच्यप्रतिभासे प्रत्याख्याते प्रथमाक्षिसन्निपातसमयोत्पन्ननिर्विकल्पवैलक्षण्यं कथमेषाम् ? न हि विषयातिशयमन्तरेण प्रतिभासातिशयो भवति । दण्डीति दण्ड- विशिष्टः पुरुषः प्रतिभासते । अन्यथा केवलपुरुषप्रतीतेरेषा विशिष्यते । उभयप्रतिभासेऽपि न 'दण्डपुरुषानि'ति प्रतीतिः, विशेषणविशेष्यभावस्य नियामकत्वात् । एवम् - 'पूर्वापर - चिरक्षिप्र-क्रमाद्यवगमेष्वपि । दिक्कालादिविशिष्टोऽर्थः स्फुरत्यतिशयमहात् ॥' इति प्रतीत्यनुरोधेन कालादिविशिष्टोऽप्यर्थो गृह्यते । 'अयं घटः इति प्रत्ययात् । 'इह तन्तुषु पटः' इति प्रत्यये वैशेष्यादेव समवायविशिष्टप्रतीते- रपि सम्भवात् ।

---

पृष्ठ ५७

यदुक्तम्- "उपायभेदात् प्रतीतिभेदो भवति, दूराविदूरदेश- व्यवस्थितस्थाण्वादिपदार्थप्रतीतिवत् संस्कृतासंस्कृत-करणविषयकबोध- वद्वा" इति। तदपि न; उपायभेदेऽपि प्रतीतिभेदासिद्धेः । उपायेन बुद्धौ अतिशयो भवति, न विषये । तदवगमसमये च न बुद्धिर्भाति । यत्रा- तिशयः, सा न भासते । यश्च विषयो भाति, न तत्रातिशयः । दृश्यते चातिशयसंवेदनम् । न च दूराविदूरविषये प्रतीतिरूपायभेदेन भिद्यते; तत्रापि विषय- भेदस्यैव सत्त्वात् । 'दूराद्धि वस्तु सामान्यं धर्ममात्रोपलक्षितम् । अदूरतस्तु विस्पष्टविशेषमवसीयते ॥' 'चयस्त्विषामित्यवधारितं पुरा ततः शरीरीति विभावितारूतिम् । विभुर्विभक्तावयवं पुमानिति क्रमादमुं नारद इत्यबोधि सः ॥' 'क्रियान्तराणां वैचित्र्ये यद्वा तद्वाऽस्तु कारणम् । भेदो ज्ञानक्रियायास्तु कर्मभेदनिबन्धनः ॥' इति । अन्यैस्तु भवत्येव उपायभेदात्प्रतिभासभेदः । ज्ञानोत्पाद एव विषयस्य प्रत्यक्षता, नादर्शनं न ज्ञानग्रहणम् । तत्र यथा पुरुष इति निरतिशयज्ञान- मात्रोत्पादे तावन्मात्रविषयप्रत्यक्षता, न तत्र ज्ञानं प्रकाशते । अगृह्य- माणेऽपि ज्ञाने विषय एव प्रतिभासते । एवं दण्डीति शुक्लवासा इति विशेषणज्ञानाभ्युपायवशात् सातिशयप्रत्ययजनने तदग्रहणे स एव विषयो- ऽवभासते । तथा च दण्डीति पुरुषप्रवणैव मतिः, को दण्डी, क पुरुषो दण्डीति सामानाधिकरण्येन निःसन्धिबन्धस्य पुंस एव प्रतिभासात् । 'दण्डिनं भोजय, दण्डिने देही'ति भोजनादिकार्ययोगित्वं न दण्डे दृश्यते, अपि तु पुंस्येव । न च 'दण्डी पर्वतमारोहती'ति दण्डेऽपि कार्यान्वयो भवति । भेदेऽपि 'दण्डी प्रैषानन्वाहे'त्यत्र विवक्षितमेव विशेषणमिति वाच्यम् ; तथात्वेऽपि प्रतीतेर्विशेष्यप्रावण्यविशेषात् । अन्यथा दण्डपुरुषाविति स्यात्, न दण्डीति, विशेषत्वेनैव तदुपसर्जनत्वनिश्चयात् ।