वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

पृष्ठ ११८ (वाम पृष्ठ)

११८ वेदस्वरूप-विमर्शः याज्ञवल्क्येन विवादवशात् त्रयीमयं भगवन्तमादित्यं तपसा सन्तोष्य ततश्चत्वारोऽपि वेदाः प्राप्ताः । तथा चोक्तं स्कन्दपुराणे (नागर- खण्डे २७८)— 'स तथेति प्रतिज्ञाय प्रविश्यादित्यवाजिनः । कर्णेऽपठत्ततो वेदान्श्चतुरोऽपि च तन्मुखात् ॥' जाबालसंहितायामपि— 'ब्रह्मणः सम्प्रदायोऽयं व्याससन्दशितोऽभवत् । विमलस्यैव वेदस्य सम्प्रदायो द्विधा मतः ॥ ब्रह्मणः सम्प्रदायस्तु आदित्यस्य तथा मतः । अयातयामसंज्ञोऽयं प्रतिकर्मप्रकाशकः ॥ 'आध्वर्यवं क्वचिद्धोत्रं क्वचिद्वित्यव्यवस्थया । बुद्धिमालिन्यहेतुत्वाद्यजुः कृष्णमितीरितम् ॥ याज्ञवल्क्यस्ततः सूर्यमाराध्यास्मादधीतवान् । व्यवस्थितप्रकरणं यजुः शुक्लं तदीरितम् ॥ इति ॥ किञ्च एतत्सर्वमनपेक्षतया वेदप्रामाण्यमभ्युपगच्छतामेव सिद्धयति । पौरुषेयत्वेन शुकवदूक्तकत्वेन वेदप्रामाण्यमभ्युपगच्छतां भवतां तु मन्त्रदर्शित्वादिकमपि साधनीयम् । तच्च न स्वातन्त्र्येण सिद्धयति । बौद्धार्हतादिसार्वज्ञसिद्धिवत् मन्त्रार्थदर्शनस्यापि सिद्धिदुर्लभै- वेत्युक्तमेव । यदुक्तम्- "यथा विषमद्रव्यविज्ञाने श्वबिडालादीनां विषहरी- परिज्ञाने नकुलादीनां पुरुषारिष्टसन्निधापितभाव्यर्थज्ञाने श्व-शिवा- वायस-पिङ्गलादिशकुनीनां स्वरोगहरोषधिविज्ञाने सर्वेषामारण्य- पशूनां भविष्यद्वृष्टिविज्ञाने मण्डूकानां नैसर्गिकं विचित्रसामर्थ्यं तथैव अपूर्वमतीन्द्रियार्थावगमसामर्थ्यं तपःप्रभावेणोद्भूयमानमनुष्यकुले दृश्यते । स एवर्षिराख्यायते" इति । तन्न; निरुक्तदृष्टान्तैः सामर्थ्यस्य वैचित्र्यसिद्धावपि मनुष्यकुलस्य अतीन्द्रियधर्मादिज्ञानादर्शनेन तद- सिद्धेः । दर्शने सति विवादाभावापत्तेश्च । तथात्वे च महावीर-यीशु- मुहम्मदादीनामपि सार्वज्ञ्यं सिद्ध्येत् । न चेष्टापत्तिरेव ; तद्विरोधे भवदभिमतानामृषीणामप्रामाण्यापत्तेः ।

---

दक्षिण पृष्ठ

: २ : वैज्ञानिकार्थ-परीक्षणम् वेदानां स्वरूपं कीदृशम् ? कथं तदपरोक्षज्ञानोपायः ? किं वा तत्फलं मिति जिज्ञासायाम् अपौरुषेयो मन्त्रब्राह्मणात्मकः शब्दराशिरव यद्यपि तत्स्वरूपम्, अविच्छिन्नपारम्पर्येण तदभ्यासजन्यसंस्कारसध्रीचीन- मनःसहकृतश्रोत्रेन्द्रियमेव तदापरोक्ष्योपायः, तदर्थज्ञानानुष्ठानसापेक्षस्य तदपरोक्षज्ञानस्य चतुर्वर्गफलप्राप्तिः फलञ्चेति प्रसिद्धमेव; तथापि नवीना- विष्कारप्रधानेऽस्मिन् युगे प्रसिद्धमपरोक्षमपि परित्यज्य किञ्चित् नवीनं वस्तु आविष्कृत्य प्रसिद्धा दृष्टिप्रसारणीयेति कुतूहलवशादेव एतत्प्रश्नत्रयं समुदेति । अत्र केचित् सङ्गिरन्ते- "प्रत्नतत्त्वकोविदा विपश्चितः इतिहास- दृष्ट्या प्राच्यसंस्कृतेर्गवेषणपरा धीमन्तः तत्तत्सम्प्रदायशाखादिभेद- भिन्नाः सनातनधर्मानुसारिणः सर्वेऽपि महानुभावाः तदितरेऽपि विद्वांसो वेदानां महत्त्वं निखिलशास्त्राणामपेक्षया प्राचीनतमत्वञ्च मन्य- मानास्तद्विषयकं विविधं समालोचनादिकं विदधति । अस्माकं यावन्तो धर्ममार्गाः यावच्च वाङ्मयम्, सर्वमेव वेदानुशासितम् । यत्र स्थूलदृष्टिभिः साक्षाद् वेदाश्रितत्वं न संलक्ष्यते, तत्रापि परम्परया द्वारद्वारिभावेन च वेदानां