वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

षष्ठोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् २४७

त्रासो मृगाणां वयसां विरावो नृपाङ्कपादप्रतिमा च यत्र ॥ ३ ॥
पुरुषः—यदाज्ञापयति देवः । (इति निष्क्रम्य, पुनः प्रविश्य सहर्षम् ।)
देव पाञ्चालकः प्राप्तः ।
युधिष्ठिरः—त्वरितं प्रवेशय ।
पुरुषः—( निष्क्रम्य, पाञ्चालकेन सह प्रविश्य ।) एष देवः । उपसर्पतु
पाञ्चालक ।
पाञ्चालकः — जयतु जयतु देवः । प्रियमावेदयामि महाराजाय देव्यै च ।
युधिष्ठिरः—भद्र पाञ्चालक, कच्चिदासादिता तस्य दुरात्मनः कौरवा-
धमस्य पदवी ?
• मृगाणामिति । यत्र = यस्मिन् स्थाने, मृगाणाम् = हरिणानाम्, त्रासः = भयम्, यत्र
जनस्तिष्ठति ततो भीताः मृगाः पलायन्तेऽतस्तत्र स जनो दुर्योधनो न वेति ज्ञानार्थं
स प्रदेशोऽन्वेषणीय इति भावः । एवमग्रेऽपि । वयसाम् = पक्षिणाम्, विरावः = शब्दः,
नृपाङ्कपादप्रतिमा = नृपस्य अङ्कश्चिह्नं चक्रादयः यस्मिन् स नृपाङ्कः स चासौ पादः
नृपाङ्कपादः तस्य या प्रतिमा प्रतिकृतिः, च ( यत्र तिष्ठेत्ते प्रदेशा विचेयाः ) । उप-
जातिश्छन्दः ॥ ३ ॥
वनप्रदेशादागतं पाञ्चालकं दृष्ट्वा तदागमननिवेदनायाह—देव पाञ्चालकः प्राप्त
इति । देव = राजन्, पाञ्चालकः = तन्नामकदूतविशेषः । अथवा पाञ्चालदेशोत्पन्न कश्चित् ।
त्वरितम् = शीघ्रम्, प्रवेशय, पाञ्चालकमिति शेषः ।
उपसर्पतु = समीपम्, चलतु ।
प्रियम् = मनोरभिलषितम्, आवेदयामि - कथयामि, देव्यै = द्रौपद्यै ।
कच्चिदिति — कच्चिच्छब्दः कामप्रवेदने प्रयुज्यते, कामप्रवेदनम् इष्टप्रश्नः । तस्य
सोये हुए रोगपीडित तथा मदिरापान से उन्मत्त प्राणियों के विषय में अच्छी तरह समझ
लेना । हरिणादिकों के भयभीत होने तथा पक्षियों के कोलाहल से भी अनुमान करना और
जहाँ मत्स्यादिक राजचिह्न पदाङ्क में हों वहाँ भी अन्वेषण कर लेना ॥ ३ ॥
पुरुष—महाराज की आज्ञा शिरोधार्य है ( चला जाता है। पुनः प्रवेश करके प्रसन्नता
के साथ ) महाराज ! पाञ्चालक आ गया ।
युधिष्ठिर—शीघ्र ही उसे लाओ ।
पुरुष—( निकलकर पाञ्चालक के साथ प्रवेश करके ) वह महाराज हैं । पाञ्चालक !
समीप चलिए ।
पाञ्चालक—जय हो महाराज की । महाराज तथा महारानी को सुखसंवाद सुनाने
आया हूँ ।
युधिष्ठिर—सौम्य पाञ्चालक ! कहो क्या उस दुरात्मा कौरवनीच का कहीं पता चला ?