विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

( ८८ ) अन्वयः यस्य पुष्पेषोः इव अखर्वाः शराः सर्वैः दुष्परिहराः यस्य ऊर्जितज्या- निष्ड्यूतनितान्तनिष्ठुररवप्राप्ताग्रवादः भुजः युद्धेषु राज्ञाम् अप्रतिभानम् एव विदधे, तस्य विक्रामतः देवस्य अस्त्रकौशलविधौ किं ब्रूमः । व्याख्या यस्य राज्ञ पुष्पेपो कुसुमबाणस्य कामस्य इवाऽखर्वा प्रबला शरा बाणास्स- र्वैर्वारैर्दुष्परिहरा दुःखेन परिहर्तुं शक्या कृच्छ्रेण प्रतिरोधनीया निवारणीया इत्यर्थः । यस्योर्जितया बलवत्या ज्यया मौर्त्या निष्ड्यूतो निस्सृतो नितान्त- मत्यन्त निष्ठुर कठोरो रव शब्दस्तेन प्राप्तो लब्धोऽग्रवादो युद्धाह्वानाय प्रथम- ध्वानो यस्य स भुजो युद्धेषु रणेषु राज्ञा नृपाणामप्रतिभान प्रतिभाराहित्य विवेकशून्यत्व मूकत्व वा कि कर्तव्यताविमूढत्वमित्यर्थः । विदधे चक्रे, तस्य विक्रमत पराक्रमशालिनो देवस्याऽऽहवमल्लदेवस्य, ‘नामैकदेशग्रहणे नामग्रहणम् ।’ अस्त्राणा कौशलविधौ सञ्चालनप्रावीण्यविधौ शस्त्रास्त्रविद्यानैपुण्यविषये किं ब्रूम किमपि कथनीय नाऽस्ति । अवाङ्गोचरयमेवेत्यर्थः । अत्र शार्दूलविक्रीडितच्छन्दः । ‘सूर्याश्वैर्मसजास्ततस्ततगा शार्दूलविक्रीडितमिति’ । भाषा उस पराक्रमी राजा आहवमल्लदेव की अस्त्र चलाने की प्रवीणता के सम्बन्ध में विशेष क्या कहा जाय जिसके कामदेव के समान प्रबल बाणों को कोई भी टाल नहीं सकता था और जिसकी शक्तियुक्त मौर्वी के अत्यन्त कठोर शब्दो द्वारा सर्व प्रथम ललकार ने वाली भुजा, युद्धो में शत्रुओ को किंकर्तव्यता- विमूढ अतएव मूक बना देती थी । इति श्री त्रिभुवनमल्लदेव विद्यापति-काश्मीरकभट्ट श्री बिल्हणविरचिते विक्रमाङ्कदेवचरिते महाकाव्ये प्रथम सर्गः । नेत्राब्जाभ्रयुगाङ्कविक्रमशरत्कालेऽथ दामोदरात् भारद्वाज-कुलोत्तमात्समुदितः श्रीविश्वनाथः सुधीः । चक्रे रामकुबेरपण्डितवरारसप्राप्तसाहाय्यकः सर्गेऽस्मिन्प्रथमे रमाकरुणया टीकाद्वयं निर्मलम् ॥ ॐ शान्ति शान्ति शान्ति