विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)
Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary
महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 433, कुल 493 में से
संदर्भ में पढ़ें( ४२१ ) भाषा दक्षिण दिशा के केरल देश के वायु ने अर्थात् दक्षिनानिल ने कामिनियों के मुखो को चूमा, साड़ी को खींचा, कटि पश्चात् भाग में चिर काल तक विश्रान्ति ली। इसलिये अङ्गनाओ का हिंडोले की क्रीड़ा का वह आचार्य हो गया। अर्थात् हिंडोले की क्रीड़ा में क्या २ किया जाता है (चुम्बन करना, कपड़ा हटाना और नितम्बों पर हाथ फेरना) इसका उपदेश दिया। गीतेषु याताः किमु शिष्यभावं वामभ्रुवां विश्रमदोलिनीनाम्। पुंस्कोकिलाः काननचारिणो यच्चातुर्यमापुः कलपञ्चमस्य ॥२७॥ अन्वयः काननचारिणः पुँस्कोकिलाः गीतेषु विभ्रमदोलिनीनां वामभ्रुवां शिष्यत्वं याताः किमु, यत् (ते) कलपञ्चमस्य चातुर्यम् आपुः। व्याख्या कानने वने 'अटव्यरण्यं विपिनं गहनं काननं वनम्' इत्यमरः। चरन्ति विहरन्तीति ते वनगताः पुंस्कोकिलाः पिकाः 'वनप्रियः परभृतः कोकिलः पिक इत्यपि' इत्यमरः। गीतेषु गानकलासु विभ्रमेण विलासेन दोलायन्ते दोलासु विहरन्तीति विभ्रमदोलिन्यस्तासां विलासदोलासु विहरन्तीनां वामभ्रुवा चञ्चल- भ्रुकुटीनां कान्तानां शिष्यत्वं छात्रभावं याताः प्राप्ताः किमु। यद्यस्मात्कारणात्ते पिकाः कलो मधुरः पञ्चमः पञ्चमस्वर इति तस्य मधुरपञ्चमस्वरस्य चातुर्यं नैपुण्यमापुः प्राप्ताः। वामभ्रुवां शिष्यभावं विना पुंस्कोकिलानां पञ्चमस्वरस्यै- तादृशं नैपुण्यं सर्वथैवासंभवतीति भावः। उत्प्रेक्षालङ्कारः। भाषा जंगलो में विहार करने वाले पिक, क्या गान कला में विलास पूर्वक झूला झूलने वाली व टेढ़ी भौंवो वाली ललनाओ के शिष्य तो नही हो गए, क्यो कि उन्होने मधुर पञ्चम स्वर में बोलने की चतुरता प्राप्त करली थी। अर्थात् बिना गुरु के विद्या कहाँ ? इससे उन झूला झूलने वाली नारियो से कोकिलो ने पञ्चमस्वर में बोलना सीखा होगा।