भारतकोश
संग्रह पर लौटें

विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary

महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished493 पृष्ठ

( ८ ) पृष्ठ पृष्ठ निपीडयच्चन्द्र पयसे ... ११० पुरन्धिगण्डूपसुरा ... ४४४ निरस्तरावाससमर्थमथिता ... ११३ पुराज्जनापन्नसहस्र ... ९४ निराकृते यन्न रुपा ... १०० पुण्यैर्भाजिष्णुभस्त्राकरणि ... ४६० निरादरश्चन्द्रशिखा ... ४८ पृथ्वीपते सन्ति न यस्य ... २१ निर्मदत्वमुपयान्ति हृन्त ... ३०५ पृथ्वीभुजङ्ग परिरम्भिता ... ८५ निर्वन्दूरतिमात्रोष्णं ... २३० पौलस्त्योथानलीला ... ४६७ निर्वतिवाशग्दंनलेप ... ९० प्रकटितपटुमौक्तिकायतरा ... ३९० निवारण पल्लवबीज ... ४३२ प्रकर्षवत्या नपिशीर्ष ... ९३ निवेदितश्चारजनेन ... ३५ प्रनोष्ठपृष्ठस्फुरदिन्द्रनील ... ३७ निशम्य देव्यस्य ... ११३ प्रणयप्रवणंवासीत् ... २७४ निषासु यन्नोन्नतसोम ... १०४ प्रतापभानौ भजति ... ६२ नीता नूतनयौवनप्रणयिना ... ४६६ प्रतापसूर्यादिगुणं ... ११२ नून महापातकिन ... ४५० प्रतिक्षण कुन्तलपार्थिवस्य ... १५९ नृपं कठोरव्रतचर्यया ... १११ प्रतिक्षण क्षालितमन्युना ... ९६ नृपप्रिया स्थापयितु ... १३८ प्रतिदिशमधिरोहिताश्व ... ३७७ नैष दुर्मतिरिम् सहिष्यते ... २८१ प्रतिफलननिभात् ... ३७५ प्रत्यक्ता मपुनेव ... ३७९ “प” प्रभात्तसम्भूतानेक ... २५७ पददलितबृहत्कपाल ... १९८ प्रविश्य शुण्डद्मनेऽप ... २४७ पदातिसंवर्गशराणेन ... ४४२ प्रविश्य गङ्गेश्मसु ... १०० पथे पद्मावरानेव ... २५३ प्रसरदुभयतः प्रहार ... ३८८ परा प्रतिष्ठा लिपिषु ... १६२ प्रमाथ्य तं रावणमध्यु ... ४९ परिकल्पितचुलुकस्य ... ३५४ प्रमायं पादो विहित ... ४२५ पादयो प्रणतये ... ३३६ प्रमुननाराचपर ... ४४८ पानीय नालिकेरी ... ४६१ प्रस्थाप्य शक्रे धुनिमाम् ... ४४ पार्श्वस्थपृथ्वीधरराज ... ५ प्रहृतिनिवहम्छ्छ्डो ... ३९२ पितुरपि परिपन्थिनी ... ३८१ प्राज्ञ बोधण्डपाण्डित्य ... २३८ पिशाच इव सर्वेषां ... २७२ प्राज्ञमय्यनपपङ्क ... २८४ पुनाद्वश्च श्रोत्रपवित्र ... १७९ प्राज्ञस्तन श्रोत्रपतिंह ... ६० पुरन्दरेण प्रनिशाय ... ३६ प्राप्तोदयः पादनगरेश ... १६१

( ९ ) पृष्ठ पृष्ठ प्रियप्रसादेन विलाससम्पदा <sup>...</sup> ११० भोगाय वैपुल्यविशेष <sup>...</sup> ३८ प्रेषितैरथ तयो परस्पर <sup>...</sup> ३३५ भोजक्ष्मापालविमुक्त <sup>...</sup> ७१ प्रौढिप्रकर्षेणपुराणरीति <sup>...</sup> १२ भ्रमयनङ्कुश दर्पात् <sup>...</sup> २७४ “फ” “म” फलेन शून्यं सुतरा <sup>...</sup> १०८ मदकरटिनमुत्कटप्रताप <sup>...</sup> ३८८ फालिन्दिव्यमियागृङ्कन् <sup>...</sup> २६८ मदस्तम्बेरमैस्तस्य <sup>...</sup> २०७ मदिरेव नरेन्ध्री <sup>...</sup> २६४ “ब” मनस्वितीना मनसो <sup>...</sup> ४४१ मन्युपङ्कलुष समु <sup>...</sup> २८७ बले समुल्लासमपाचकार <sup>...</sup> १३४ मम शुद्धे कुले जन्म <sup>...</sup> २४० बहुना किं प्रलापेन <sup>...</sup> २७५ मया निपीड्यमानास्ते <sup>...</sup> २७७ बहुभिरभिहिते किमद्भुतं <sup>...</sup> ३७९ मलयगिरिसमीरा <sup>...</sup> ४६२ बाणेन हत्वा मृगमस्य <sup>...</sup> ४१७ मलयेन तदीयस्त्री <sup>...</sup> २१० बाधिर्यमिव मङ्गल्य <sup>...</sup> २६५ मर्मव्यथाविस्मय <sup>...</sup> ४४६ बाहुरहवमल्लस्य <sup>...</sup> २५१ महति समरसङ्कटे <sup>...</sup> ३१३ ब्रह्मर्षिभिर्ब्रह्ममयी <sup>...</sup> २६ मातुस्तनोत्सङ्गविलास <sup>...</sup> १५३ ब्रूमस्त्वत्किमस्त्रकौशल <sup>...</sup> ८७ मानग्रन्थिकदर्थनाय <sup>...</sup> ४५५ मौलिल्लिासालिनपल्लवा <sup>...</sup> ४६ “भ” मुखपरिचितराजहंस <sup>...</sup> ४०५ मुखमसितपताकया <sup>...</sup> ३८९ भयभुवनमहोत्सवे <sup>...</sup> ३८६ मुखेन्दुसञ्जारकृताभिलाष <sup>...</sup> १५९ भाग्यभूमिरियं भारतादिषु <sup>...</sup> ३०९ मुदितमनसि जातमानखिदो <sup>...</sup> ३४४ भाग्यै प्रसूतेर्भगवान् <sup>...</sup> १८० मुष्टिप्रविष्टान्तरत्नदीप <sup>...</sup> १५४ भिद्यन्निरापादितसर्व <sup>...</sup> १४२ मुहु प्रकोपादुपरीस्थितासु <sup>...</sup> १३८ भुजप्रभादण्ड द्ववोर्ध्वगामी <sup>...</sup> १ मृगाङ्कचूडस्य किरीट <sup>...</sup> १२० भूपेषु कूपेष्विवरिक्त <sup>...</sup> ६७ मृगीदृश श्यामलचूचुक <sup>...</sup> १३२ भूभृत्सहस्त्रापितदेहरन्धै <sup>...</sup> ५८ मृणालसूत्र निजवल्लभामा <sup>...</sup> २६ भृङ्गालीभिरधिज्यमन्मथ <sup>...</sup> ४६४ मृदुहृदयतया गुणानुरागा <sup>...</sup> ३४७ भृङ्गेविश्ववियोगिवर्गं <sup>...</sup> ४५७ मौलिचुम्बितवसुन्धरा <sup>...</sup> ३०१

( १० ) पृष्ठ पृष्ठ “य” “र” य वारिधिः प्रज्वलदस्य ... ८० रञ्जित परिजनोज्स्य ... ३३१ य वीक्ष्य पाथोधिरधिज्य ... ८१ रणजलधिविलोड़न ... ३७३ यः कोटिहोमानलधूमजालैः ... ७१ रण रभसनिकास ... ३४७ यत्पार्थिवे शत्रुकठोरकण्ठ ... ४७ रत्नोत्करग्राहिषु ... ८१ यत्पूरयामास विलासदोला ... ४२७ रथस्थितानां परिवर्त्तं ... ४१४ यत्र तिष्ठति विरोध ... २९४ रसध्वनेरध्वनि ये ... १७ यत्र मारुतविधूत ... २९५ राजहंसमिव बाहु ... २८६ यथाविधि विधायोप ... २५९ राज्ञा प्रणामाञ्जलि ... १५८ यदातपत्रं मम नेत्र ... ३२ रामस्य पित्रा भरतो ... १७८ यदि प्रहस्तस्य न राज्य ... १८६ राशीकृतं विश्वमिनावलोक्य ... ८२ यदीयलीलास्फटिक ... ९५ राशीकृता पुष्पपरागपुञ्जा ... ४३८ यदीयसोधध्वजपट्ट ... १०१ रुद्धवर्त्मसु गजेषु वाजिनः ... २९० यदुत्थितं सोऽङ्गुलिसंग्रहेण... १५६ रुधिरपटल कर्दमेन दूर ... ३९१ यद्वा मृषा विष्ठतु दैन्य ... ४१८ रुधिरभृतकपालपवित्र ... ३९५ यद्वैरिसामन्तितम्बिनीना ... ७९ यन्नन्दने कल्पमही ... ३३ “ल” यदा कूर्चिफया चित्र ... २१९ यशोवतंस नगर ... ६५ लक्ष्मीरिवप्रदानेन ... २६१ यश्चूताङ्कुर कन्दली ... ४६८ लक्ष्म्या कर ग्राहयितु ... १७६ यस्य प्रतापेन यदर्थ्यं ... ६१ लग्नद्विरेफध्वनिपूर्यमाण ... ४३९ यस्याः कृते भूमिभुजा ... १८१ लङ्कापते सङ्कुचित ... २२ यस्याञ्जनश्यामलम ... ५४ लङ्कारामीपाग्बुधिनिर्गतेय ... १८२ यस्यासिरत्युच्छलता ... ७८ लब्ध्वा यदन्त पुरसुन्दरी ... ८३ यस्यैषव सयुग ... ५७ लावण्यलक्ष्मीतुलधाम्नि ... १६६ याति पुण्यफलवान ... ३०७ लावण्यलुप्त्याभिरलभ्य ... १६४ यातोऽवमुपकाराय ... २४२ लीलामुदा कोकिलकूजितानां ... ४३२ यात्रामु दिक्पालपुरी ... ६३ लीलान्नानविधित्सम ... ४५५ यात्रामु यस्य ध्वजिनी ... ६२ लोकेषु सप्तस्वपि विश्रुतो ... २४

( ११ ) पृष्ठ पृष्ठ “व” विलासिनामादिगुरु ... ४४३ वक्ष स्थली रक्षतु सा ... ३ विवेश सुभ्रूरथ ... १४२ वचांसि वाचस्पति ... १ विश्वम्भराकण्टकराष्ट्र ... ५२ वरकरिपु गभीरदुन्दुभीना ... ४०७ विदीर्णकर्णा कलहेन यस्य ... ७६ वर्णयामि विमलत्वमम्भस ... ३०२ विहितसमरवेवता ... ४०४ वशमयनिपतिद्वय ... ४०० वीक्ष्य पुष्पमधु पांसु ... ३२७ वहन्ति हिंसा पशव ... १११ वेत्सि मे पतिमवञ्चक ... ३१९ वाचालता पुरत ... १७४ व्यजनचटुलवालधि ... ३७४ वारण प्रतिगज ... २८८ व्यरज्यत समस्तोऽपि ... २७२ विघटनमटवीश्वनुर्धराणा ... ३५९ व्याजावतीर्णेन जनार्दनेन ... १९८ विघटितकवच ... ३९५ व्यामृतरविरत शिलीमुखै ... २९९ विघटितपरिपन्थि ... ३५८ व्युत्पत्तिरावाजितकोविदा ... १३ विचारचातुर्यमपा ... १७४ व्रतमिदमिह शस्त्रदेवताना ... ३६३ विजित्य सर्वाः ककुभ ... १०६ वितरितुमिवमप्रजस्य ... ४०५ “श” विदधति कुधियोऽत्र ... ३६५ शतक्रतोर्मध्यमचक्रवर्ती ... ७३ विद्रुमेषु समुद्रस्य ... २१६ शनैर्विधाय प्रतपारणा ... १२६ विधाय रूप मशक ... ७४ शिलाभि करटिक्षुण्ण ... २१२ विधाय शान्त्यै कङ्कण ... ११७ शीतर्तुभीत्या विविशु ... ४१३ विधाय सैन्यं युधि ... ५६ शुभाशुभानि वस्तूनि ... २२७ विधास्यति कथ ... २५७ शून्या श्रीखण्डवाते ... ४६१ विधिलिखितमिद ... ३६८ शृङ्गारिणीमार्जितदन्त ... ४४९ विधेहि दृढमात्मान ... २३२ शौर्योष्मणा स्विन्नकरस्य ... ५३ विपक्षवीराद्भुतकीर्ति ... ४५ श्रवणमधुरजिस्फुरद्ध्वनीना ... ३७२ वियोगिनीना रिपु ... ४१९ श्रीचालुक्यनरेन्द्रसूनुरगुज ... ४०९ वियोगिनीनामवशालु ... ४४१ श्रीतैलोपो नाम नृप ... ५२ विरहविधुरकामिनी ... ४७० श्रीपाग्नि दुग्धोदधि ... २ विरूक्षणीय सति दाक्षि ... ४१६ श्रुत्वेति वाक्यं पितुरादरेण ... १८६ विलासदोलाफलके ... ४२३ श्रुत्वेव वृत्तावसर तुषार ... ४३३ विलासदोलायितदन्त ... ९१ श्लाघ्य शेषफणाचक्र ... २५४

( १२ ) पृष्ठ पृष्ठ “ष” स विक्रमेणाद्भुत ... १५१ षट्पदध्वनिभिराकुलीकृत ... २८९ स व्यसर्जयदथ ... २८४ स शङ्कातङ्कमासाथ ... २२६ “स” सशब्दवाञ्चीमणि ... १३५ सत्रान्तभृङ्गोपदपक्ति ... ४३५ स सर्वमावर्ज्य रिपुप्रमाथी ... ४११ सन्नद्ध माधवीना मधु ... ४५९ स सोमवक्त्रेन्नवकोर ... १२७ सबलमपि विदन्ति हन्त ... ३६४ स सौकुमार्यैवपने ... ११९ सतीव निखिलैस्तस्य ... २१० सस्नेहमङ्के विनिवेश्य ... १७९ सङ्क्रादजल वनदेवताना ... ४३० सह विभवभरेण तत्र ... ३४३ स जातु जातुषी मेने ... २६९ सहस्रश शम्भु विशारदाना ... ११ स तत्क्षणात्परिम्लान ... २२९ स हेमवृष्टि महती ... १२९ स तु शपथशतै प्रपद्य सर्व ... ३८४ सहोदरा कुङ्कुमकेसराणा ... १७ स दिग्बलममालोड्य ... २६३ सान्द्रन्दमिति चान्यच्च ... २५९ स धीरमुर्व्वीन्दुरधीरलोचना ... ११४ सान्द्रचन्दननिस्यन्द ... २०९ सन्धिवन्धमवलोक्य ... ३२२ सान्द्रा मुद यच्छतु ... ५ सन्ध्यासमाधौ भगवास्थितो ... ३१ साम्राज्यलक्ष्मीदयित ... १८४ सपदि न शुभमस्ति ... ३८६ साहित्यपायोनिधि ... ९ सुपीडयन्नायसपञ्जर ... १६१ सिन्धुतीरनिलया ... १३२ समजति भस्मनेखला ... ३५० सुगन्धिभि स्वाम ... ४३४ समर्प्यमाणाद्भुतकौसुमा ... ४४८ सुतद्वय ते निज ... १२४ समारूढोहोपरि पादपाना ... ४३६ सुधाकर यार्धन्त ... २८ स मालवेन्दु चरण ... १९६ सुभटशतनिशात ... ३६१ समुच्छलन्मौक्तिक ... ९७ सुरप्रसूनान्यपतन् ... १४६ समुद्रवेला रतिरत्न ... १०३ सुवर्णनिर्माणमभेद्य ... ४० स यौवराज्यश्रियमश्रितस्व ... १९० सौन्दर्यनिन्दीवर ... ४२४ सरोजिनीव हंसेन ... २६० स्थितस्य गर्भे प्रभयेव ... १२८ सर्वत श्रवणभैरव ... ३२४ स्नानसक्तपरिवार ... २९२ सर्वस्वदानमालोक्य ... २२८ स्फूर्जद्यशोहंसविलास ... ५५ सर्वांसु नियासु किमप्य ... १६९ स्मरप्रशस्तिप्रति ... ९९ सलीलमङ्गीकृत ... ४३८ स्मरस्य यन्नाद्भुत ... १०२

( १३ ) पृष्ठ पृष्ठ स्व सुन्दरीबन्दि ... ४१ क्षपाकर कातररश्मि ... ९० स्वभावादाद्रेभावेन ... २४७ क्षपामुखेषु प्रतिबिम्बित ... १३७ स्वयं समाधास्यति ... १८८ क्षिप्ता मुकुटमाणिक्य ... २३६ स्वाभाविकादुष्ण ... ७५ क्षुण्णास्तत्करिभिस्तोय ... २१३ क्षोणिरेणुमियत ... ३२६ “ह” क्ष्माभृत्कुलानामुपरि ... ४४ हराहवे पञ्चशर विमुच्य ... ४५१ हस्तादपीगाढगृहीत ... ४३० “त्र” हृदि विहितपदेन शुद्ध ... ३५२ त्रिलोकक्ष्म्येव सलील ... १४१ हेमाचलस्येव कृत ... ४३ त्रिलोकवीर कियतो विजिग्ये ... १९७ “क्ष” “ज्ञ” क्षणमुदचलदुच्चलत् ... ३९७ ज्ञातास्वाद स्वयं लक्ष्म्या ... २६९ क्षणाद्विगलितार्नघ्यं ... २२३ ज्ञात्वा विधातुश्चुलुकारप्रसूति ... २९

परिशिष्टम् ग. विक्रमाङ्कदेवचरितमहाकाव्ये सप्तसर्गान्तर्गतानां प्रधाननाम्नां सूची। (अत्र प्रथमसंख्या सर्गसूचिका द्वितीया श्लोकानाम्) अयोध्या १/६३ धारा १/९१ ९४ आलुपेन्द्र ५/२६ पाण्ड्य ४/४५ आहवमल्लदेव १/८७, १-१८ मलय ४/२-३० कर्पूरद्वीप ७/७५ मलयगिरि ३/६३, ७/७० कल्याणपुरम् २/१-२५ मानव्य १/५८ काञ्ची ४/२८, ६/१० राजिम् ६/२१ कामरूपदेश ३/७४ वनवासमण्डलम् ५/२३ कुन्तलेन्द्र ३/४१ विक्रमाङ्कदेव ६/२५, ५/२६ ४/६९ कृष्णवेणि-वेणी ४/३६ ८७ ७/१५ ४/११९ ३/७६ केरलदेश ४/१८, ५/७ ४/२८ ३/७४ ४/१८ ५/२७ कोङ्कणदेश ५/२५, ७/७ ४/२१ ३/७४ ४/३० ५/१८. गङ्गकुण्डम् ४/२१, ६/२१ ६/१ ३/६६ ६/२४ ३/६१ गौडदेश ३/७४ ४/२५ ७/२ ५/३१-४६ ४/२७ चक्रकोट ४/३० २/८५ ५/२५ ५/१० ४/१ ३० चालुक्यवंश १/५७-६७ ५/२९ ४/२६ ३/६५ ४/२२ चोल ४/२५, ५/६१ ५/२४ ३/६३ ४/२ १० ३/६७ चोलराजिण ६/३८ ६/३९-९० ६/९४ ९८. ५/२३ जयसिंह १/२५ ४/२९ ६/९९ ४/२० ५/७-८ जयसिंहदेव १/७९ ८६ वेङ्गिदेश ४/२९ डाहलदेश १/१०२ १०३ वेङ्गीनाथ ६/२५ तुङ्गभद्रा ४/५१ ६३ सत्याश्रय १/७४-७८ तैलप १/६८ ७१ सिंहदेव ५/१ दक्षिणपयोजा हचि ४/६२ सिंहलद्वीप ४/२० ४५ ७/७० दक्षिणाम्बुधि ४/११७ सोमदेव (सोमेश्वरः) २/५७ ५८, द्रविड १/११४ ६/२७ ४/९७ ११४ ३/५५ हारीत १/५८

परिशिष्टम् घ. विक्रमाङ्कदेवचरितमहाकाव्यस्य विक्रमादित्यस्य च वर्णनात्मका लेखा ग्रन्थाश्च । १ इतिहास प्रवेश—श्री जयचन्द्र विद्यालङ्कार पृ० २५६ २ राजतरङ्गिणी—श्री महाकवि कल्हण ३ सोलंकियो का प्राचीन इतिहास—म० म० प० श्री गौरीशंकर ओझा ४ विक्रमाङ्कदेव चरित चर्चा—श्रीमान् प० महावीर प्रसाद द्विवेदी ५ चालुक्य षष्ठ विक्रमादित्य का जीवन व समय—श्री रामनाथ दीक्षित, साहित्य शिरोमणि साधोलाल रिसर्च स्कालर बनारस—श्री ए० व्ही० वेङ्कटरमन द्वारा तमिल भाषा म लिखित The Life and Times of Chalukya Vikramaditya VI का अनुवाद । 6 Kalhana's Chronology of Kashmir by Stein 7 Indian Antiquary Page 325 8 Indian Historical quarterly, Calcutta 9 Kadamb Kula by J M Moraes, Bombay 10 Journal of the Royal Asiatic Society, Bombay 11 Journal of the Bombay Branch of Royal Asiatic Society 12 Journal of the Royal Asiatic Society, London 13 History of Sanskrit Literature by A B Keith 14 History of classical Sanskrit Literature by M Krishnamachariar 15 History of Paramar Dynesty by D C Ganguly

( २ ) 16. Historical Inscriptions of Southern India. by Sewell and Aiyangar. 17. Early History of Deccan. by R. G. Bhandarkar. 18. Ancient India. ( and South Indian History & culture ) Chola Impire of India-pages 622-636. by K. Krishnaswami Aiyangar, Madras. Page 142 19. Dynesties of the Kanarese District. by J. F. Fleit. 20. Bombay Gazetteer. 21. Dynastic History of Northern India. by H. C. Roy, Calcutta. 22. विक्रमाङ्कदेवचरितमहाकाव्यम् Edited by Dr. George Buhler, with an elaborate Introduction. २३. विक्रमाङ्कदेवचरितमहाकाव्यम् Edited by पं० रामवतार शर्मा, and printed in the ज्ञानमण्डल प्रेस, बनारस । २४ विक्रमाङ्कदेवचरितम्—( १-२ सर्गा ), चौखम्बा संस्कृत सीरीज़ ।

BHARATIYA VIDYA BHAVAN BOMBAY-7 LIBRARY

उत्तरा १० ७० ७५ ८० ८५ ९० विषयक्षेत्रानुसार रेखाचित्र पल्लव देश शासन देश सीमा -- प्रमाण अ मैल ० २५ ५० १०० १५० २०० चेर त्रिचनापल्ली तंजौर मदुरा पाण्ड्य कुमारी सिंहल ७० ७५ ८० ८५ ९० ५ दक्षिणा