विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध० प्र० खं० अ० १२

राजसीरवरकं¹ च परिबार्धमथोक्तम् ॥ २८ ॥ विष्णुर्मनसा पूते स्तो मन्त्रेणानेन सुव्रत ॥ दर्भं पवित्रमुत्सृज्य ताम्र्यां च तदनन्तरम् ॥ २९ ॥
देवोव इत्यनेनैव उत्पुपूयुदकं शुचि ॥ स्रुक्स्रुवावथ पालाशौ शमीन्धन्योधिसंभवौ ॥ ३० ॥ उदुम्बरमयौ ताम्रौ रूप्यरुक्ममयौ तथा ॥
आज्यस्थाली च कर्तव्या तैजसैर्मुद्रसम्मवा ॥ ३१ ॥ माहेयी वापि भूपाल नित्यं सर्वार्थकर्मसु ॥ हस्तमात्रः स्रुवः कार्यो स्रुवबाहुसमंतथा ॥ ३२ ॥
अङ्गुष्ठमध्यप्रतिर्म होमस्थानं स्रुवस्य तु ॥ आज्यस्थाल्याः प्रमाणन्तु यथाकामन्तु कारयेत् ॥ ३३ ॥ ग्रामं पृथ्व्यापयोस्रीति मन्त्रेणाज्यं
नराधिप ॥ आज्यस्थाल्याः पयोत्पूतं पश्चानामिति पञ्चकम् ॥ ३४ ॥ पठन्गृह्णीत राजेन्द्र अजैत्यमनाविवेशयेत् ॥ आज्यस्याथ पवित्रेण कार्यं²
स्रुत्स्रुक्वनं द्विज ॥ ३५ ॥ अभिसंज्ञेहिति सततं हविरस्तुपवनान्तरम् ॥ अक्षीपन्तु³ न कर्तव्यं सततं पार्थिवोत्तम ॥ ३६ ॥ शुभाभ्यां स्रुक्स्रुवो
राजनप्रत्यगुद्घमिति भावय ॥ पवित्रस्यायदाभ्रेण आयुरित्येव मानद ॥ ३७ ॥ प्रतिमार्जं स्रुवं पश्चाद्भूरित्येव पार्थिव ॥ प्रतिमार्ष्टि स्रुवं ताँश्च
दर्भान्वह्नावथोत्सृजेत् ॥ ३८ ॥ इमौत्संगं पठन्मन्त्रमिमं पार्थिवसत्तम ॥ दिवि शिल्पमवतंतं पृथिव्याः कक्षिभिः श्रितम् ॥ ३९ ॥ तेन सहस्रकाण्डेन
द्विपन्तं तापयामसि ॥ द्विपन्तस्तप्यतां चोक्त्वा क्षिपेद्धर्भांहुताशने ॥ ४० ॥ इध्मद्वयं ततो देयं याजिषुद्युमदसम्भवम् ॥ पलाशः खदिरो बिल्वः शम्य
ऋत्व्यत्वतास्तथा ॥ ४१ ॥ उदुम्बरमपामार्गः फल्गुश्च क्रमुकस्तथा ॥ चन्दनं देवदारुश्च द्रुमा द्वादश याज्ञियाः ॥ ४२ ॥ चतुर्गृहीतं विन्यस्य सुचि पूर्वं
विचक्षणः ॥ इध्मद्वये प्रज्वलिते सौम्यभागे नराधिप ॥ ४३ ॥ प्रजानाम्पतये स्वादावाहुतिं मनसा न्यसेत् ॥ चतुर्गृहीते मुद्धौते³ दया दक्षिणातो भवन्तः ॥
॥ ४४ ॥ युक्तः परस्तादित्यादि पञ्चकं जुहुयात्ततः ॥ सन्ततीश्र्च जयाह्यास्तान्त्वा गद्द्भूस्तो नृप ॥ ४५ ॥ वातंश्चा चाज्यभागौ च दातव्यौ पार्थिवोत्तम ॥
अथोदुम्बरपात्राणां वेदो⁴ दक्षिणतो नृप ॥ ४६ ॥ सव्ये पद्मपात्राणामथवापि महीपते ॥ आवाहनं तु कर्तव्यं देवस्य परमेष्ठिनः ॥ ४७ ॥ आवाह-
याम्यहं देवं ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् ॥ जगतोऽस्य समुत्पत्तिस्थितिसंहारकारकम् ॥ ४८ ॥ चंर्तुवेदं चर्तुर्वक्रं चातुर्वर्ण्यप्रभुं प्रभुम् ॥ चतुराश्रमगोप्तारं वरदं
भूतभावनम् ॥ ४९ पद्मयौनिं जगद्यौनिं यज्ञयोनिं जगत्पतिम् ॥ आत्मयोनिमनाधृष्यं यज्ञवाहं जगत्पतिम् ॥ ५० ॥ यज्ञेशं यज्ञभर्त्तारं च
त्रैलोक्यस्यैतत्कारणम् ॥ सर्वगं वरदं सौम्यं परमं परमेश्वरम् ॥ ५१ ॥ भूतभव्यभवं नाथं योगेज्ञेयं सनातनम् ॥ आगच्छ भगवन्ब्रह्म-
न्न्यजमानस्य वृद्धये ॥ ५२ ॥ इदमर्घ्यमिदं पाद्यं धूपं चेदं प्रगृह्यताम् ॥ ब्रह्मलिङ्गोक्तमंतो मन्त्राअप्सुदत्त्या समाहितः ॥ ५३ ॥ आपोहिष्ठेति

॥ ५६ ॥

---

१ 'द्रवं' इति क० । २ 'कर्तुम्' इति ख० । ३ 'नोदेति' इति ख० 'नोवेति' इति क० । ४ 'अन्तर्वेदिम्' इति ख० ।