विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध० प्र० खं० अ० १२

राजसीरवरकं¹ च परिबार्धमथोक्तम् ॥ २८ ॥ विष्णुर्मनसा पूते स्तो मन्त्रेणानेन सुव्रत ॥ दर्भं पवित्रमुत्सृज्य ताम्र्यां च तदनन्तरम् ॥ २९ ॥
देवोव इत्यनेनैव उत्पुपूयुदकं शुचि ॥ स्रुक्स्रुवावथ पालाशौ शमीन्धन्योधिसंभवौ ॥ ३० ॥ उदुम्बरमयौ ताम्रौ रूप्यरुक्ममयौ तथा ॥
आज्यस्थाली च कर्तव्या तैजसैर्मुद्रसम्मवा ॥ ३१ ॥ माहेयी वापि भूपाल नित्यं सर्वार्थकर्मसु ॥ हस्तमात्रः स्रुवः कार्यो स्रुवबाहुसमंतथा ॥ ३२ ॥
अङ्गुष्ठमध्यप्रतिर्म होमस्थानं स्रुवस्य तु ॥ आज्यस्थाल्याः प्रमाणन्तु यथाकामन्तु कारयेत् ॥ ३३ ॥ ग्रामं पृथ्व्यापयोस्रीति मन्त्रेणाज्यं
नराधिप ॥ आज्यस्थाल्याः पयोत्पूतं पश्चानामिति पञ्चकम् ॥ ३४ ॥ पठन्गृह्णीत राजेन्द्र अजैत्यमनाविवेशयेत् ॥ आज्यस्याथ पवित्रेण कार्यं²
स्रुत्स्रुक्वनं द्विज ॥ ३५ ॥ अभिसंज्ञेहिति सततं हविरस्तुपवनान्तरम् ॥ अक्षीपन्तु³ न कर्तव्यं सततं पार्थिवोत्तम ॥ ३६ ॥ शुभाभ्यां स्रुक्स्रुवो
राजनप्रत्यगुद्घमिति भावय ॥ पवित्रस्यायदाभ्रेण आयुरित्येव मानद ॥ ३७ ॥ प्रतिमार्जं स्रुवं पश्चाद्भूरित्येव पार्थिव ॥ प्रतिमार्ष्टि स्रुवं ताँश्च
दर्भान्वह्नावथोत्सृजेत् ॥ ३८ ॥ इमौत्संगं पठन्मन्त्रमिमं पार्थिवसत्तम ॥ दिवि शिल्पमवतंतं पृथिव्याः कक्षिभिः श्रितम् ॥ ३९ ॥ तेन सहस्रकाण्डेन
द्विपन्तं तापयामसि ॥ द्विपन्तस्तप्यतां चोक्त्वा क्षिपेद्धर्भांहुताशने ॥ ४० ॥ इध्मद्वयं ततो देयं याजिषुद्युमदसम्भवम् ॥ पलाशः खदिरो बिल्वः शम्य
ऋत्व्यत्वतास्तथा ॥ ४१ ॥ उदुम्बरमपामार्गः फल्गुश्च क्रमुकस्तथा ॥ चन्दनं देवदारुश्च द्रुमा द्वादश याज्ञियाः ॥ ४२ ॥ चतुर्गृहीतं विन्यस्य सुचि पूर्वं
विचक्षणः ॥ इध्मद्वये प्रज्वलिते सौम्यभागे नराधिप ॥ ४३ ॥ प्रजानाम्पतये स्वादावाहुतिं मनसा न्यसेत् ॥ चतुर्गृहीते मुद्धौते³ दया दक्षिणातो भवन्तः ॥
॥ ४४ ॥ युक्तः परस्तादित्यादि पञ्चकं जुहुयात्ततः ॥ सन्ततीश्र्च जयाह्यास्तान्त्वा गद्द्भूस्तो नृप ॥ ४५ ॥ वातंश्चा चाज्यभागौ च दातव्यौ पार्थिवोत्तम ॥
अथोदुम्बरपात्राणां वेदो⁴ दक्षिणतो नृप ॥ ४६ ॥ सव्ये पद्मपात्राणामथवापि महीपते ॥ आवाहनं तु कर्तव्यं देवस्य परमेष्ठिनः ॥ ४७ ॥ आवाह-
याम्यहं देवं ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् ॥ जगतोऽस्य समुत्पत्तिस्थितिसंहारकारकम् ॥ ४८ ॥ चंर्तुवेदं चर्तुर्वक्रं चातुर्वर्ण्यप्रभुं प्रभुम् ॥ चतुराश्रमगोप्तारं वरदं
भूतभावनम् ॥ ४९ पद्मयौनिं जगद्यौनिं यज्ञयोनिं जगत्पतिम् ॥ आत्मयोनिमनाधृष्यं यज्ञवाहं जगत्पतिम् ॥ ५० ॥ यज्ञेशं यज्ञभर्त्तारं च
त्रैलोक्यस्यैतत्कारणम् ॥ सर्वगं वरदं सौम्यं परमं परमेश्वरम् ॥ ५१ ॥ भूतभव्यभवं नाथं योगेज्ञेयं सनातनम् ॥ आगच्छ भगवन्ब्रह्म-
न्न्यजमानस्य वृद्धये ॥ ५२ ॥ इदमर्घ्यमिदं पाद्यं धूपं चेदं प्रगृह्यताम् ॥ ब्रह्मलिङ्गोक्तमंतो मन्त्राअप्सुदत्त्या समाहितः ॥ ५३ ॥ आपोहिष्ठेति

॥ ५६ ॥

१ 'द्रवं' इति क० । २ 'कर्तुम्' इति ख० । ३ 'नोदेति' इति ख० 'नोवेति' इति क० । ४ 'अन्तर्वेदिम्' इति ख० ।

मन्त्रेण ब्रह्मणोऽर्घ्यं निवेदयेत् ॥ शन्नोदेवीति पाद्यं च प्रयतः सुसमाहितः ॥ ५४ ॥ हिरण्यगर्भेति तथा दद्यादाचमनं बुधः ॥ ध्रुवा द्यौरिति मन्त्रेण ह्यासने विनिवेदयेत् ॥ ५५ ॥ गन्धं पुष्पमलंकारं वस्त्रं धूपं सदीपकम् ॥ नैवेद्यं च तथा देयं सावित्रेण नराधिप ॥ ५६ ॥ प्राक्तन्मेतं दुक्तं ते मया सर्वाङ्गिकर्मसु ॥ प्राक्तन्त्रे तु कृते कार्यं होममन्त्रमथासकम् ॥ ५७ ॥ एवं कार्यं महीनाथ सर्वेष्वाभिक्रमेषु ॥ ५८ ॥ होमस्य विहितस्यान्ये तन्त्रं कार्यमथोत्तरम् ॥ महाकल्पस्य कल्पस्य तथा मन्वन्तरस्य च ॥ ५९ ॥ युगस्यथ समायाश्चान्यस्य हि तथैव च ॥ ऋतोर्मासस्य पक्षस्य ग्रहनक्षत्रयोस्तथा ॥ ६० ॥ तिथेश्च करणस्याथ मुहूर्त्तस्य च पार्थिव ॥ वर्त्तमानस्य सर्वस्य देयस्याधिपतिर्भवेत् ॥ ६१ ॥ इह गाव अयं यज्ञ आनः प्रजास्तथैव च ॥ धूतिं चैवोपभूतिं च इहाभागं तथैव च ॥ ६२ ॥ देयं चतुर्गृहीतेन होमद्रव्येण पार्थिव ॥ त्वन्नो अग्ने वरुणस्य स त्वंनो अग्न एव च ॥ ६३ ॥ अयाश्चाग्नेस्त्वेतैवेति तथा व्याहृतयो नृप ॥ त्वन्नो अग्नेति च ततो होतव्यमृक्त्रयं पुनः ॥ ६४ ॥ न्यूनं तदेति रिक्तेति न्यूनं चैवातिरिक्तकम् ॥ समं समे तथा हुत्वा होतव्यमृक्त्रयं ततः ॥ ६५ ॥ अनाज्ञातं यदाज्ञातं स्विष्टिकृञ्चाथ पार्थिव ॥ मनोज्योतिस्तथैवात्र त्र्यंबिकेशस्तथैव च ॥ ६६ ॥ यन्मे च मनसा च्छिद्रं विष्णुकर्म्मा तथैव च ॥ अयाश्चाग्नेस्तथा राजन्त्वन्नो अग्ने तथैव च ॥ सत्वन्नो अग्ने इत्येवं हुत्वा पार्थिवसत्तम ॥ ६७ ॥ आश्रावितेति मन्त्रेण देया पूर्णाहुतिर्भवेत् ॥ ६८ ॥ इष्टो हि यज्ञो भृगुभिर्मन्त्रेणानिलेन पार्थिव ॥ आज्यस्थालीं स्रुक्स्रुवौ च दर्भेस्तु परिमार्जयेत् ॥ ६९ ॥ तँश्च दर्भान्क्षिपेद्वह्नौ प्रयतः सुसमाहितः ॥ पूर्णमित्येव च ब्रूवा कार्यं संवीक्षणं ततः ॥ ७०॥ यथादिशं महीपाल तथा कुर्याद्विमोचनम् ॥ ततो विसर्जनं कार्यं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ॥ ७१ ॥ भगवन्देवदेवेश जगत्तातार्त्तिनाशन ॥ ब्रजस्व पूजामादाय पुनरागमनाय च ॥७२॥ यजमानस्य शान्त्यर्थं सर्वस्य जगतस्तथा ॥ आरोग्याधनधान्येन यजमानं च वर्धय ॥७३॥ हुताशनस्य कर्त्तव्यं ततो राजनूद्विसर्जनम् ॥ द्रव्येषूक्तं वरेण्यस्त्वं प्रणतार्त्तिविनाशनः ॥ ७४ ॥ ब्रजस्व पूजामादाय पुनरागमनाय च॥ शान्त्यर्थं यजमानस्य राष्ट्रस्य च विवृद्धये ॥७५॥ गोब्राह्मणहितार्थाय जयाय च महीपतेः ॥ पूर्णपात्रमथादाय वाच्यं स्वस्त्ययनं ततः ॥७६॥ ततस्तु दक्षिणा देया यथा प्रोक्ता मया पुरा ॥ एतदुत्तरतन्त्रं तु प्रोक्तं सर्वाङ्गिकर्मणां ॥७७॥ विधानमेतत्कथितं तवाद्य सर्वाग्निकर्मस्वभिकार्योपयोगि॥ अतः परं किं कथयामि राजंस्तन्मे वदस्वायतलोहिताक्ष ॥७८॥इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे अभिकार्ये प्राक्तन्त्रोत्तर

१ 'मजतामां' इति ख० ।

वि०ध० || ५७ || प्र० खं० अ० ९३

तन्त्रविधानं द्विनवतितमोऽध्यायः ॥ ९२ ॥

वज्र उवाच ॥ विस्तराच्छ्रोतुमिच्छामि ग्रहनक्षत्रपूजनम् ॥ त्वत्तोऽहं भार्गवश्रेष्ठ तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ १ ॥

मार्कण्डेय उवाच ॥ कल्पिते मण्डले स्नातः प्राङ्मुखे च तथा कृते ॥ मण्डलस्य तु शौचार्थं पञ्चगव्यं प्रकल्पयेत् ॥ २ ॥

पयः काञ्चनवर्णाया नीलायाश्च तथा घृतम् ॥ दधि वै कृष्णवर्णायाः श्वेतायाश्च गोमयम् ॥ ३ ॥

गोमूत्रं ताम्रवर्णायाः पञ्चगव्यं प्रकल्पयेत् ॥ अथैतानि समस्तानि कपिलायास्समाहरेत् ॥ ४ ॥

गायत्र्या गृह्य गोमूत्रं रथे अक्षेति गोमयम् ॥ आप्यायस्वेति च क्षीरं दधिक्राण्वेति वै दधि ॥ ५ ॥

तेजोसि शुक्रमित्याज्यं सावित्र्येण कुशोदकम् ॥ अघमर्षणमन्त्रेण संयोज्य प्रणवेन तु ॥ ६ ॥

मण्डलाभ्युक्षणं कार्यं सावित्र्या तदनन्तरम् ॥ पूर्णं क्षीरक्षतोपेतं सर्षपातण्डुलैर्युतम् ॥ ७ ॥

शङ्खे रजते ताम्रे वा कुर्यादर्घ्यं विचक्षणः ॥ रथे अक्षेति मन्त्रेण द्रविणेन तथैव च ॥ ८ ॥

पाद्यस्य कल्पना कार्या द्रुपदायास्तथैव च ॥ हिरण्यवर्णास्त्यमृक्त्रयेण तथैव च ॥ ९ ॥

आपो हिष्ठेति तिसृभिः शन्नोदेवीरिति पार्थिव ॥ जीवदानं ततो देयं मण्डले नृपुङ्गव ॥ १० ॥

अर्घ्योदकं पवित्रञ्च तन्न मन्त्रः प्रकीर्तितः ॥ अग्नेरायुर् सीत्येवमणुमार्कं नराधिप ॥ ११ ॥

जीवस्यावाहनं कार्यं तं च वक्ष्याम्यतः परम् ॥ ओम्¹-आवाहयाम्यहं देवं जीवं सर्वगतं विभुम् ॥ १२ ॥

पञ्चधावस्थितं देहे³ पञ्चधावस्थितं पुनः ॥ पञ्चधावस्थितं भूयः पञ्चधावस्थितं ततः ॥ १३ ॥

वायव्येन तु भावेन पञ्चधावस्थितस्सदा ॥ आग्नेयेन तु भावेन पञ्चधावस्थितस्तथा ॥ १४ ॥

भूतात्मकेन तु तथा पञ्चधावस्थितं प्रभुम् ॥ वारुणेन च भावेन पञ्चधावस्थितं सदा ॥ ॥ १५ ॥

मण्डलेऽस्मिन्ग्रहेश्वरस्त्वं प्रविशाद्य नमोस्तु ते ॥ जीवस्यावाहनं कृत्वा यथावत्पार्थिवोत्तम ॥ १६ ॥

वक्ष्याम्यावाहनाद्ध्यानान्पूज्य स्यावाहनं भवेत् ॥ तद्दक्षिणोः परिमयेत्वमर्घ्यं देयं नराधिप ॥ १७ ॥

ध्रुवा द्यौरिति मन्त्रेण ह्यासनं विनिवेदयेत् ॥ आपोहिष्ठेति तिसृभिः पाद्यं च विनिवेदयेत् ॥ १८ ॥

अर्घ्योदकादाचमनं गायत्र्या विनिवेदयेत् ॥ दधि क्षोदं घृतं चैव मधुपर्कं निवेदयेत् ॥ १९ ॥

तत्र मंत्रत्रयं ज्ञेयं दधि क्राण्वेति पार्थिव ॥ तेजोसि शुक्रमित्येव मधुवाता ऋतायते ॥ २० ॥

मधुपर्कात्क्रमश्चत्थं ततो मात्रां निवेदयेत् ॥ महिष्णवं वै²जपात्रं द्रविणेन सदैव तु ॥ २१ ॥

पशुः कलौ न कर्तव्य इत्याह भगवान्प्रभुः ॥ रथे अक्षेति मन्त्रेण दातव्यमनुलेपनम् ॥ २२ ॥

विभूषणं च तेनेव ततः परतरं नृप ॥ यज्ञोपवीतं तु नवं तथा प्रतिसरं शुभम् ॥ २३ ॥

वस्त्रं पताकां च तथा सावित्रेण निवेदयेत् ॥ पुष्पं पुष्पवतीत्येव धूपं धूपसि ॥ ५७ ॥

१ 'ओम्' इति ख० नास्ति । २ 'बीजम्' इति ख० । ३ 'देहे' इति ख० ।

चाद्यश्च ॥ २४ ॥ धूपमन्त्रमिदं चान्यं निबोध गदतो मम ॥ वनस्पतिरसो दिव्यो गन्ध्याढ्यो गन्ध उत्तमः ॥ २५ ॥ आह्वानं सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥ तेजोऽसि शुक्रमित्येव दीपं दद्यान्महीपते ॥ २६ ॥ हिरण्यगर्भमित्यर्घ्यं देयं सर्वं निवेदयेत् ॥ निबोध गदतो मन्त्रमन्न पाननिवेदने ॥ २७ ॥ तृप्तिपुष्टिकं हृद्यमाहारं सर्वदेहिनाम् ॥ गृहाण वरदाचिन्त्य पानं भक्त्या मयोदितम् ॥ २८ ॥ पानेनानेन परमा तृप्तिरस्तु तवानघ ॥ ततस्तर्पय कामैस्तु यजमानं नमोऽस्तु ते ॥ २९ ॥ अयुक्तमन्त्रं श्रुत्वाऽथ ग्रहेभ्यो यः प्रयच्छति ॥ सावित्रं तस्य निर्दिष्टं मन्त्रं पार्थिवसत्तम ॥ ३० ॥ ततोऽभिभवनं कृत्वा दत्वा राजेन्द्र दक्षिणाम् ॥ सावित्रेण तु मन्त्रेण ततः कार्यं विसर्जनम् ॥ ३१ ॥ इमां पूजां समादाय मया भक्त्या निवेदिताम् ॥ पुनरागमनायेह व्रजध्वं नाकमुत्तमम् ॥ ३२ ॥ आधयो व्याधयश्चैव प्रशमं यान्तु सर्वशः ॥ रक्षा चाऽस्तु शिवं चास्तु यजमानस्य सर्वतः ॥ ३३ ॥ गवां शिवं चास्तु तथा द्विजानां राज्ञां शिवं चास्तु तथा प्रजानाम् ॥ आतङ्गर्हीनं जगदस्तु सर्वं दोषाः प्रणाशं सकलाः प्रयान्तु ॥ ३४ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा० सं० ग्रहपूजाविधानं नाम त्रिनवतितमोऽध्यायः ॥ ९३ ॥ ॥ वज्र उवाच ॥ एकैकस्येन्दुसूनोस्ते विधानं द्विज पूजने ॥ सर्वग्रहाणां यजने विधानं मम कीर्तय ॥ १ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ एकैकस्येन्दुसूनोस्ते विधानं राजसत्तम ॥ सर्वग्रहाणां यजने मण्डलस्य विधिं शृणु ॥ २ ॥ आदावेव नवब्याथं^१ यागं वक्ष्याम्यतः परम् ॥ प्रागायते तु कर्तव्यमादौ लेखाद्वयं नृप ॥ ३ ॥ तस्योपरि तथा कार्यमपरं त्तुत्तरायतम् ॥ एवं कृते चतुष्पन्नं मध्ये तु चतुरस्रकम् ॥ ४ ॥ ततो ग्रहेभ्यः कर्तव्यं तथा लेखाचतुष्टयम् ॥ ( तँच्छित्तिभ्यः प्रकर्तव्यं तथा रेखा चतुष्टयम् ॥)^२ एवं कृते सम्भवति भगणं द्वादशात्मकम् ॥५॥ त्रयोदशं तथा तस्य ध्रुवस्थानं तु मध्यमम् ॥ ६ ॥ प्राच्यां दिशि महीनाथ मेषं तु परिकल्पयेत् ॥ तदाद्या गणना कार्या परिशेषेषु राशिषु ॥७॥ रेखाविधानं द्विगुणं शोभार्थं परिकल्पयेत् ॥ राशिस्थानानि सर्वाणि राशिवर्णेन रचयेत्ततः॥८॥राशि वर्णानथो वक्ष्ये यथावदनुपूर्वशः ॥ अरुणश्च सितश्चैव हरितः पाटळस्तथा ॥९॥ आपाण्डुश्च विचित्रश्च कृष्णश्च कपिलस्तथा ॥ पिंगलः कर्बुरो बभ्रुमलिनश्च यथाक्रमम् ॥१०॥ मेषादीनां विनिर्द्दिष्टो वर्णाः पार्थिवसत्तम ॥ आकाशवर्णं कर्तव्यं ध्रुवस्थानं तथैव च ॥११॥ ध्रुवस्थाने महीनाथ देवतातत्कं न्यसेत् ॥ मण्डलेशुक्लवर्णेस्तु दिग्विभागं निबोध मे॥ १२॥ ध्रुवस्य मण्डलं मध्ये प्राग्भागे मण्डलत्रयम् ॥ मण्डलं गगनस्यात्र भागे

१ 'ज्ञेयम्' इति क० ख० ।
२ कोष्ठान्तर्गतः पाठः कपुस्तके नास्ति ।

प्रागुत्तरे भवेत् ॥१४॥ प्राग्भागे च तथा राजन्रमण्डलं ब्रह्मणः स्मृतम् ॥ प्राग्दक्षिणे तथा भागे दिशं पूर्वी प्रकल्पयेत् ॥ १५॥ भागे वै नैऋते कार्यं सुव्रो भूपाल मण्डलम् ॥ शेषस्य च तथा कार्यं प्रतीच्यां दिशि मण्डलम् ॥ १६ ॥ दिगधस्तात्तथा तस्य मण्डलं पश्चिमोत्तरे ॥ महाशख्खाद्राजन्वित्मन्नराशौ व्यवस्थितः ॥ १६॥ मण्डलं तस्य कर्तव्यं तस्मिन्नेव यथाविधि ॥ न्यासं कार्यं महेशानं देवताभिः सहानघ ॥ १७॥ आदित्यास्तत्त्वमे राशौ केतोः कार्यं तु मण्डलम् ॥ राशौ सवर्णे तद्वर्णं यस्य स्यान्मण्डलं नृप ॥१८॥ उत्थायः परिवित्तेस्त्वं गोनान्येन पार्थिव ॥ गन्धर्व्वर्णयुता रङ्गाः कर्तव्या भूतिमिच्छता ॥ १९॥ राशिचक्रं समन्तन्तु रेखया परिवारयेत् ॥ नक्षत्राणां ततः कार्यो न्यासः पार्थिवसत्तम ॥२०॥ राशीराशौ यथास्थानं रेखया परिवारितम् ॥ राशौ राशावतो वक्ष्ये नक्षत्राणां समाश्रयम् ॥२१॥ अश्विनी भरणी चैव कृत्तिकांशं चतुर्थकम् ॥ मेषराशौ विनिद्दिष्टं नित्यं पार्थिवसत्तम ॥ २२ ॥ पादत्रयं कृत्तिकानां रोहिणी सकला तथा ॥ इल्वलानां तथैवार्धं ज्ञेयं वृषसमाश्रयम् ॥ २३ ॥ इल्वलार्द्धं तथैवार्द्रा ह्यादित्याश्चाण्डपद्वयम् ॥ नित्यमेव समुद्दिष्टं मिथुनस्य समाश्रयम् ॥ २४ ॥ पादं पुनर्वसोः पुष्यं सार्पं कर्कटकाश्नयम् ॥ पित्र्यं भाग्यं तथाऽर्य्यम्णं प्रथमं चरणं तथा ॥ २५ ॥ सिंहराशौ विनिर्दिष्टं नित्यं प्राथिवसत्तम ॥ पादत्रयमथार्य्यम्णं हस्तश्वित्रात्रयमेव च ॥ २६॥ कन्याराशौ विनिर्दिष्टं नित्यं पार्थिवसत्तम ॥ चित्रार्धमथ वायव्यं विशाखाचरणत्रयम् ॥ २७ ॥ तुलाराशौ विनिर्दिष्टं मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ विशाखाचरणं मैत्रं शाक्रं वृश्चिकमे स्मृतम् ॥ २८ ॥ मूलमाप्यं तथा पादं वैश्वदेवस्य धन्विनि ॥ पादत्रयं वैश्वदेवाजन्नेवर्णमेव च ॥ २९ ॥ धनिष्ठाधं च मकरे नित्यमेव प्रकीर्तितम् ॥ धनिष्टार्धं शतभिषगजापादगणत्रयम् ॥ ३० ॥ कुम्भराशौ विनिर्दिष्टं सततं पार्थिवोत्तम ॥ पादमाजस्य सकलं चार्विष्ण्वन्त्यं नराधिप ॥ ३१ ॥ पौष्णन्तु कथितं मीने मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ भचक्रपूजने राजन्नक्षत्रस्य पृथक्पृथक् ॥ ३२ ॥ राशिचक्रस्य बाह्ये तु बर्हिकंतारगं न्यसेत् ॥ प्रागुक्तवर्णैर्भूपाळ न्यासः कार्यो यथाविधि ॥ ३३ ॥ ताराचक्रस्य विन्यासं रेखया परिवारयेत् ॥ नक्षत्रदेवतान्यास बहिः कार्यं समन्ततः ॥ ३४ ॥ यथा नक्षत्रस्वामी स्याद्वर्णैः पृथक्पृथक् ॥ तस्यापि रेखा कर्तव्या वृत्ता चाप्यनुमण्डलम ॥ ३५ ॥ रेखाबाद्येन विन्यास दिग्गीशानां तु कारयेत् ॥ दिशश्च पार्थिवश्रेष्ठ यथावदनुपूर्वशः ॥ ३६ ॥ स्वाश्रयाक्षसमं वर्णं दिगीशानां तु कारयेत ॥ उत्तरायां च कर्तव्यं धनदस्य च मण्डलम् ॥३७॥ रक्तमवर्णं प्रयत्नेन दिशो वर्णमतः शृणु ॥ उत्तरा तु भवेच्छुक्ला

१ 'मेषस्य' इति क० ।

रक्ता प्राची प्रकीर्त्तिता ॥ ३८ ॥ दक्षिणा पीतवर्णा स्यात्कृष्णा ज्ञेया च पश्चिमा ॥ पद्मवर्णा तथा ज्ञेया स्यात्पूर्वदक्षिणा ॥ ३९ ॥ पालाशा च विनिर्दिष्टा तथा दक्षिणपश्चिमा ॥ नीलोत्पलसवर्णा तु वायव्या परिकीर्तिता ॥४०॥ शुक्लवर्णा तथा ज्ञेया ऐशानी तत्त्वदर्शिभिः॥ दिक्मण्डलं तु तद्वाह्येल्लिख्यैवा परिवारेयेत् ॥ ४१ ॥ वृत्तया वेष्टयेद्वृत्तौ लेखया चतुरस्रया ॥ तन्मध्यं शङ्खपद्माद्यैर्मङ्गलैरुपशोभयेत् ॥ ४२ ॥ लेखाविधाने द्विगुणे सर्वमेव प्रकल्पयेत् ॥ मण्डलस्य तु कोणेषु हृद्कुम्भांन्नवान्दृढान् ॥ ४३ ॥ फलपल्लवसंछन्नान्पुष्पादिसंयुतान् ॥ चतुरो विन्यसेद्दिग्द्वावित्यमेव विचक्षणः ॥ ४४ ॥ लेखासु विन्यसेद्राजन्पताकाश्च ध्वजाँस्तथा ॥ छत्राणि च सवर्णानि ग्रहेन्द्राणां पृथ- क्पृथक् ॥ ४५ ॥ स्थानन्तु विज्ञाय यथावदत्र कार्यं यथा मण्डलक्रमप्रमाणम् ॥ यथा महत्ता नृप मण्डलस्य तथातथा वृद्धिसुपैति कर्ता ॥ ४६ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा०सं० मण्डलकल्पना नाम चतुर्नवतितमोऽध्यायः ॥९४॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ आवाहनान्यतो वक्ष्ये सर्वेषां पार्थिवोत्तम ॥ सर्वस्यावाहनस्यान्ते श्लोकोऽयं परिकीर्त्यते ॥ १ ॥ मण्डले सम्प्रविश्यास्मिन्मया भक्त्या निवेदितम् ॥ इदमर्घ्यमिदं पाद्यं धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥ २ ॥ ध्रुवमावाहयिष्यामि सर्वग्रहगणेश्वरम् ॥ निरुद्धं भ्राम्यते येन भचक्रं वातरज्जुभिः ॥ ३ ॥ एहि मे ध्रुव देवेश केशवार्चाऽन्विताविक्रम ॥ सर्वग्रहगणाध्यक्ष सर्वलोकनमस्र्कृत ॥ ४ ॥ आवाहयिष्याम्याकाशं विमानशतसम्पिण्डितम् ॥ तृतीयं देवदेवस्य पदं विष्णोर्महात्मनः ॥ ५ ॥ एहि मे भगवन्सौम्य निरालम्ब नभस्तल ॥ अप्रमेयमतिगम्भीर नक्षत्रग्रहमण्डित ॥ ६ ॥ आवाहयाम्यहं देवं ब्रह्माणं जगतां पतिम् ॥ जगतोऽस्य समुत्पत्तिस्थितिसंहारकारकम् ॥ ७ ॥ एहि सर्वप्रजाध्यक्ष पद्मयोने चतुर्मुख ॥ वेदमूर्ते तदाधार कालनिर्माण तत्पर ॥ ८ ॥ ऊर्द्धमावाहयिष्यामि ह्यनन्तां महतीं दिशम् ॥ अप्रमेयां निरालम्बां चन्द्रसूर्य्यांशुवर्जिताम् ॥ ९ ॥ आगच्छेह महाभागे सततं सिद्धसेविते ॥ अनन्ते विपुले देवि निर्मले हितकारिणी ॥ १० ॥ पृथ्वीमावाहयिष्यामि सर्वसत्त्वहिते रताम् ॥ धरां भूमिं क्षमां क्षोणीं वरदां भूतधारिणीम् ॥ ११ ॥ एहि मे वसुधे देवि वराहेण समुद्धृते ॥ सर्वबीजधरे भद्रे सर्वभूतपहारिणि ॥ १२ ॥ शेषमावाहयिष्यामि महीमण्डल- धारणम् ॥ फणावलीरत्नजालमरीचिविकसोञ्ज्वलम् ॥ १३ ॥ एहि शेष महाभाग ह्यनन्तादिकेशव ॥ आह्वयो त्वं तवुस्तस्य विष्णोरमितते- जसः ॥ १४ ॥ आवाहयाम्यधस्तात्तु दिशं शेषेण पालिताम् ॥ नागदैत्योरगगणैस्सततं च निषेविताम् ॥ १५ ॥ एहि मे रत्नबाहुल्ये नित्यं शेषेण पालिते ॥ गम्भीरे विपुले भीमे बहुस्थानाभिभाण्डिते ॥ १६ ॥ आवाहयिष्ये वरदं देवेशं जातवेदसम् ॥ वेदसूक्ति-

प्र० खं०
अ० १५
॥ ५१ ॥

तदाधारं देवदेवं हुताशनम् ॥ १७ ॥ एह्येहि सर्वदेवेश सर्वदेवसुखाच्युत ॥ सर्वत्रस्थ महाभाग सर्वभूतहिते रत ॥ १८ ॥ आवाहयिष्ये
वरदं सहस्रांशुं दिवाकरम् ॥ तेजोमूर्तिं दुराधर्षं भक्तानामभयप्रदम् ॥ १९ ॥ एहि देव जगन्नाथ ऋक्सामयजुषां पते ॥
त्रैलोक्यमण्डलेदीप सर्वव्याधिविनाशन ॥ २० ॥ आवाहयाम्यहं देवमादित्यसुदकोरशम् ॥ स्निग्धवैदूर्यसङ्काशं वरुणं सुमहाद्युतिम् ॥ २१ ॥
एहि देव जलाध्यक्ष यादोगणमहेश्वर ॥ नागदैत्योरगगणैस्सततं सेविताच्युत ॥ २२ ॥ आवाहयाम्यहं चन्द्रं शीतांशुममृतप्रभम् ॥
ओषधीनां द्विजाऽध्यक्षं नयनानन्दकारकम् ॥ २३ ॥ एहि मे भगवंश्चन्द्र पाहि मे मृगलान्छन ॥ भक्तोकुकम्पिनस्सततं सर्वतक्षत्रपूजित ॥ २४ ॥
स्कन्दमावाहयिष्यामि षण्मुखं वरदं शिशुम् ॥ द्वारिसेनानथेनं पार्वत्यानन्दवर्द्धनम् ॥ २५ ॥ एहि देवतमाराध्य महिषासुरतस्कर ॥
कार्तिक्य जगन्नाथ मयूरवरवाहन ॥ २६ ॥ भौममावाहयिष्यामि तेजोमूर्त्ति दुरासदम् ॥ रुद्रसूतिमानंदम्यवकं रुद्रियसप्रभम् ॥ २७ ॥
एहि मे भगवन्भौम अङ्गारक महाप्रभ ॥ त्वयि सर्व समायुक्तं भूतलेस्मिन्सुभाशुभम् ॥ २८ ॥ विष्णुमावाहयिष्यामि शङ्खचक्रगदाधरम् ॥
अतसीकुसुमश्यामं पीतवाससमच्युतम् ॥ २९ ॥ एहि मे देवदेवेश प्रजानिर्माणकारक ॥ नारायण सुरूपार महाशार्ङ्गधुर्धर ॥ ३० ॥
बुधमावाहयिष्यामि बोधकं जगदीश्वरम् ॥ चान्द्रि ग्रहगणाध्यक्षं तेजोमूर्त्तिं दुरासदम् ॥ ३१ ॥ एहि शीतांशुजाचिन्त्य जगद्विष्णो जनार्दन ॥
महाबल महासत्त्व महावाहो महाद्युते ॥ ३२ ॥ शक्रमावाहयिष्यामि देवं सुरगणेश्वरम् ॥ वज्रपाणिं महाबाहुं गोब्राह्मणहिते रतम् ॥ ३३ ॥
एहि देव सहस्राक्ष दैत्यविबलसूदन ॥ ऐरावतस्थ धर्मज्ञ शचीहृदयनन्दन ॥ ३४ ॥ जीवमावाहयिष्यामि देवर्षिपुरोहितम् ॥
बृहस्पतिं वृद्धक्षं वेदवेदाङ्गपारगम् ॥ ३५ ॥ एहि जीव महाभाग जीवभूत महीतले ॥ सत्यबुद्धिस्त्वयावत्ता मततं भूमिवर्धन ॥ ३६ ॥ देवीं
मावाहयिष्यामि पार्वतीं वरदाशुभाम् ॥ हरस्य दयितां भार्या चार्वाङ्गीं प्रतिवर्धिनीम् ॥ ३७ ॥ एहि देवि जगद्धात्रे मनाहृदयनन्दिनि ॥
पवित्रे वरदे सौम्ये नित्यं भक्तजनप्रिये ॥ ३८ ॥ शुक्रमावाहयिष्यामि भार्गवं जगदीश्वरम् ॥ नित्यं सर्वजनाध्यक्षं तपसा द्योतितप्रभम् ॥ ३९॥
एहि शुक्र महाभाग षोडशार्चिष्वरप्रद ॥ प्रसुस्त्वं वरदाचिन्त्य वर्षावर्ष्यस्य निग्रह ॥ ४० ॥ आवाहयाम्यहं देवं प्रजाध्यक्षमकल्मषम् ॥
भक्तानुकम्पिनं देवं प्रजानिर्माणकारकम् ॥ ४१ ॥ एहि देव प्रजाध्यक्ष प्रजानिर्माणकारक ॥ त्वयि देव समायुक्तं प्रजानमभवोद्भवम् ॥ ४२ ॥
एहि मे भगवन्ब्रह्मन्प्रजापतिमहाद्युते ॥ सौरिमावाहयिष्यामि शनैश्चारिणमच्युतम् ॥ ४३ ॥ तपस्विनमनाधृष्यं भक्तानामभयप्रदम् ॥ एहि

वि० ध०
॥ ५१ ॥

तीक्ष्णांशुजाचिन्त्य भावाभावप्रदर्शक ॥ ४४ ॥ त्वयि सर्वं समायत्तं राज्ञां भूमौ शुभाशुभम् ॥ आवाहयाम्यहं देवं गजवक्रं गणेश्वरम् ॥ ४५ ॥
विघ्नेशं विघ्नहर्तारं पार्वतीहृदयप्रियम् ॥ एहि देव गणाध्यक्ष लब्धोदर महाभुज ॥ ४६ ॥ कार्यसिद्धिः समायत्ता त्वयि सर्वेश देहिनाम् ॥ राहुं
मावाहयिष्यामि दैत्येशं महताङ्गतम् ॥ ४७ ॥ केशवात्वरं वीर तपसा दग्धकिल्विषम् ॥ एहीहि दैत्यप्रवर वरदाचिन्त्यविक्रम ॥ ४८ ॥
तपोमूर्ते दुराधर्ष विपरीतचराम्बरै ॥ आवाहयाम्यहं देवं विश्वकर्माणमच्युतम् ॥ ४९ ॥ सर्वासां देवतानां तु सदा शिल्पप्रवर्तकम् ॥ एहि
देववराचिन्त्य सर्वशिल्पप्रवर्तक ॥ ५० ॥ त्वयि सर्वैवं सर्वैषां कर्मणामाश्रिता गतिः ॥ केतुमावाहयिष्यामि केतुं सर्वदिवौकसाम् ॥ ५१ ॥
ब्रह्मण्यं सर्वधर्मज्ञं भक्तानामभयप्रदम् ॥ धूमकेतो इहाभ्येहि हुताशनसमप्रभ ॥ ५२ ॥ शिखाकरालविक्षिप्त पूजिताघविनाशन ॥ वेदोरावाह्यं
प्रोक्तं पूर्वमेव मयानघ ॥ ५३ ॥ आवाहयिष्यामि शुभां कृत्तिकां देवपूजिताम् ॥ एहि साधारणे देवि ज्येष्ठदक्षसुते शुभे ॥ ५४ ॥ प्रजापते
स्तथा प्रोक्तं रोहिण्याः शृणु पार्थिव ॥ आवाहयामि वरदां रोहिणीं चन्द्रवल्लभाम् ॥ ५५ ॥ एहि रोहिणि धर्मज्ञे ध्रुवकर्मसु शोभने ॥ चन्द्रस्य
वाहनं प्रोक्तमित्यलाया निबोध मे ॥ ५६ ॥ आवाहयामि वरदामिल्वलां शशिवल्लभाम् ॥ ५८ ॥ आर्द्रामावाहयिष्यामि नक्षत्रं बाहुसंज्ञिकम् ॥
रुद्रमावाहयिष्यामि त्रिनेत्रं शूलपाणिनम् ॥ एहि शङ्कर सर्वात्मन्महादेव गणेश्वर ॥ ५८ ॥
एह्यार्दे चारुसर्वाङ्गि दारुणे रुद्रसम्मते ॥ ५९ ॥ आवाहयिष्याम्यदितिं तपसा दग्धकिल्विषाम् ॥ ६१ ॥ आदित्येनापि धर्मज्ञे एहि देवि महाप्रभे ॥
॥ ६० ॥ ऋक्षमावाहयिष्यामि धर्मज्ञं तु पुनर्वसुम् ॥ पुनर्वसो इहागच्छ चरकर्मप्रसादक ॥ ६१ ॥ जीवस्यावाहनं प्रोक्तं पुष्यस्याथ प्रचक्षते ॥
पुष्यमावाहयिष्यामि नक्षत्रं क्षिप्रसंज्ञिकम् ॥ ६२ ॥ एहि पुष्य महाभाग पापं वर्षय सर्वतः ॥ सर्पानावाहयिष्यामि त्रैलोक्यान्तगोचरान् ॥
॥ ६३ ॥ आयान्तु सर्वतः सर्पाः सौम्यरूपा भवन्तु च ॥ आवाहयिष्याम्याश्लेषां भक्तानां श्रीविवर्द्धनाम् ॥ ६४ ॥ आश्लेषे त्वमिहाभ्येहि
दारुणे विजयप्रदे ॥ पितॄनावाहयिष्यामि मृत्युमूर्तिधरानहम् ॥ ६५ ॥ आयान्तु पितरश्शीघ्रं सुधाकव्यसुजोऽव्ययाः ॥ मघामावाह-
यिष्यामि उग्रनक्षत्रमञ्जसा ॥ ६६ ॥ एहि मे शुभगे देवि मेधेऽडवनिपुद्ने ॥ भगमावाहयिष्यामि पूर्वफल्गुनीसंज्ञितम् ॥ ६७ ॥
एहि भाग्ये महाभागे उग्रकर्मप्रसादिके ॥ आवाहयिष्याम्यथभगन्मादित्यं तेजसां निधिम् ॥ ६८ ॥ अ१र्यमस्त्वं समभ्येहि भक्त-

१ 'सर्वार्थ' इति क० ।

वि० पृ० ॥ ६० ॥ प्र० सं० अ० १६

पातकनाशन ॥ ऋक्षमावाहयिष्यामि चोत्तराफाल्गुनीं शुभाम् ॥ ६९ ॥ एहि त्वं सुभगे देवि ध्रुवे सर्वाङ्गसुन्दरि ॥ आया- ह्यहं मया प्रोक्तं सवितुद्दीप्ततेजसः ॥ ७० ॥ हस्तमावाहयिष्यामि सावित्रं क्षिप्रमञ्जसा ॥ एहि सावित्र धर्मज्ञः भक्तानां पापनाशन ॥ ७१ ॥ आवाहयाम्यहं देवं त्वष्टारसंमितद्युतिम् ॥ एहि मे भगवाँस्त्वष्ट्रः प्रजापालनतत्पर ॥ ७२ ॥ चित्रामावाहयिष्यामि चित्ररूपां मनोहराम् ॥ एहि मे वरदे चित्रे मृदुकर्मप्रसाधिनि ॥ ७३ ॥ वायुमावाहयिष्यामि सर्वगं दीप्ततेजसम् ॥ देव वायो त्वमभ्येहि सर्वभूतजगत्प्रिय ॥ ७४ ॥ स्वातिमावाहयिष्यामि नित्यसुन्दरमार्गगाम्² ॥ देवि स्वाते त्वमभ्येहि चरकर्मसु शोभने ॥ ७५ ॥ आवाहयिष्यामीन्द्राग्नी सहितौ दीप्ततेजसौ ॥ इन्द्राभ्येहि जगन्नाथ संयुगे विजयप्रद ॥ ७६ ॥ ऋक्षमावाहयिष्यामि विशाखां दीप्ततेजसम् ॥ विशाखे त्वमिहाभ्येहि देवि साधारण शोभने¹ ॥ ७७ ॥ मित्रमावाहयिष्यामि देवं दीप्तांशुसंज्ञितम् ॥ एहि मित्र महाभाग भक्तानामभयप्रद ॥ ७८ ॥ ऋक्षमावाहयिष्यामि ह्यनुराधां वरप्रदाम् ॥ अनुराधे त्वमभ्येहि मृदुकर्मसु शोभने ॥ ७९ ॥ शक्रस्यावाहनं प्रोक्तं ज्येष्ठायाः शृणु पार्थिव ॥ ज्येष्ठामावाहयिष्यामि नक्षत्रं शक्रदैवतम् ॥ ८० ॥ ज्येष्ठे देवि त्वमभ्येहि दारुणे चारुलोचने ॥ देवमावाहयिष्यामि देवं निर्ऋतिजं प्रभुम् ॥ ८१ ॥ एहि देव विरूपाक्ष महाबलपराक्रम ॥ मूलमावाहयिष्यामि नक्षत्रं दारुणं महत् ॥ ८२ ॥ एहि मूले महाभाग भक्तानामभयप्रद ॥ अपस्त्वावाहयिष्यामि सर्वगा वरदाः शिवाः ॥ ॥ ८३ ॥ आपस्त्वत्रायान्तु वरदाः पवित्रा मङ्गलावहाः ॥ ऋक्षमावाहयिष्यामि पूर्वाषाढामितौजसम् ॥ ८४ ॥ एहि त्वमभये वरदे चाषाढे पूर्व- पूर्वकै ॥ विश्वान्वावाहयिष्यामि देवानद्भुततेजसः ॥ ८५ ॥ आयान्तु वरदाः सर्वे विश्वेदेवा महाबलाः ॥ ऋक्षमावाहयिष्यामि उत्तराषाढामिति तव ॥ ८६ ॥ एहि त्वमुत्तराषाढे सर्वकर्मसु शोभने ॥ ब्रह्मण आवाहनं प्रोक्तमभिजिति शृणु हे प्रभो ॥ ८७ ॥ ऋक्षमावाहयिष्यामि यत्तदभिजित्- मुच्यते ॥ एहि विष्णोर्वरिष्ठाद्य क्षिप्रकर्मप्रसाधक ॥ ८८ ॥ विष्णोरावाहनं प्रोक्तं श्रवणस्य निबोध मे ॥ ऋक्षमावाहयिष्यामि श्रवणं सर्वका- मदम् ॥ ८९ ॥ श्रवण त्वं समभ्येहि चरकर्मप्रसाधक ॥ वसूनावाहयिष्यामि देवानष्टौ वरप्रदान् ॥ ९० ॥ आयान्तु वरदा देवा वसवः पाप- नाशनाः ॥ धनिष्ठामावाहयिष्यामि नक्षत्रं राशिनायकम्³ ॥ ९१ ॥ धनिष्ठे त्वमिहागच्छ चरकर्मप्रसाधके ॥ आवाहनं मया प्रोक्तं वरुणस्य महा- त्मनः ॥ ९२ ॥ ऋक्षमावाहयिष्यामि नाम्ना शतभिषं शुभम् ॥ आगच्छ त्वं शतभिष चरकर्मसु शोभने ॥ ९३ ॥ अजैकपादं वरदं रुद्रमावाह-

॥ ६० ॥

१ 'शुभे' इति ख० । २ 'भक्तियुक्ताम्' इति ख० । ३ 'राशिबहुलम्' इति ख० ।

शाम्यहम् ॥ अहिर्बुध्न्य समर्च्चेह जटाजूटोपशोभित ॥ ९४ ॥ ध्रुवमावाहयिष्यामि देशे भाद्रपदोत्तरे ॥ एहि त्वं सुमहाभाग मम भाद्रपदोत्तरे ॥
ऋक्षमावाहयिष्यामि रेवतीं चारुदर्शनाम् ॥ ९५ ॥ एहि रेवति धर्मज्ञे सुदुकर्मप्रसाधके ॥ आवाहयाम्यहं देवं पूषणं पापनाशनम् ॥ ९६ ॥
पूषन्सम्पूजिताऽर्द्धेह सर्वकर्मप्रसादिके १ ॥ आवाहयाम्यहं देवौ नासत्यौ सूर्यनन्दनौ ॥ ९७ ॥ आगच्छतां महाभागौ वरदावश्विनावुभौ ॥ ऋक्ष-
मावाहयिष्यामि चाश्विनीं सर्वकामदाम् ॥ ९८ ॥ यमस्यावाहनं प्रोक्तं पूर्वमेव मया नृप ॥ १००॥ प्राचीमावाहयिष्यामि सूर्योदयविभूषिताम् ॥ एहि
एहि त्वं देवि भरणि सुभगे चारुदर्शिनि ॥ शक्रस्यावाहनं प्रोक्तं पूर्वमेव मया तव ॥ दिशमावाहयिष्यामि वरदां पूर्वदक्षिणाम् ॥ १०२ ॥ वह्निप्रिये
त्वं वरदे पूर्वं शुभकर्मप्रसाधिके ॥ १०१ ॥ वह्नेरावाहनं प्रोक्तं पूर्वमेव मया तव ॥ दिशमावाहयिष्यामि दक्षिणां दक्षिणां दिशम् ॥ दक्षिणे
सम्यग्ञ्चेह वरदे पूर्वदक्षिणे ॥ यमस्यावाहनं प्रोक्तं याम्ययाश्च दिशः शृणु ॥ १०३ ॥ अहमावाहयिष्यामि शुभां दक्षिणपश्चिमाम् ॥ १०५ ॥
त्वं समर्च्चेह सर्वकर्मसु शोभने ॥ १०४ ॥ पूर्वमावाहनं प्रोक्तं विरूपाक्षस्य धीमतः ॥ दिशमावाहयिष्यामि वारुणीं वरुणां शुभाम् ॥
एहि मे नैर्ऋती देवि सततं श्रुतिवर्धिनि ॥ आवाहनं मया प्रोक्तं वरुणस्य महात्मनः ॥ आवाहयामि विदिशं वायव्यां पश्चिमोत्तराम् ॥
आगच्छ पश्चिमे देवि वरदे वरुणप्रिये ॥ १०७ ॥ आवाहनं मया प्रोक्तं वायोश्चैव महात्मनः ॥ १०९ ॥ राजराज समर्च्चेह सर्वयक्षधनाधिपं ॥
॥ १०८ ॥ वरदे त्वं समर्च्चेह वायव्ये पश्चिमोत्तरे ॥ आवाहयामि धनदं देवं वैश्रवणं प्रभुम् ॥ देवस्यावाहनं प्रोक्तं त्र्यम्बकस्य महात्मनः ॥
दिशमावाहयिष्यामि सौम्यां धनदपालिताम् ॥ ११० ॥ उत्तरे त्वं समर्च्चेहि सर्वकर्मसु शोभने ॥ सर्वाननावाहमहयिष्यामि पूर्वकुम्भेषु साग-
॥ १११ ॥ दिशमावाहयिष्यामि शुभां प्रागुत्तरामहम् ॥ एहि त्वं सुभगे देवि सततं शिवपालिते ॥ ११२ ॥ क्षीरोदस्य तु सागरः ॥ आग्नेय्यान्तु समायातु
रान् ॥ रत्नाध्यक्षाः समायान्तु चत्वार इह सागराः ॥ ११३ ॥ ईशान्य दिशि यः कुम्भः पूर्वतस्त्य तु सागरः ॥ पश्चिमोत्तरे ॥ ११५ ॥
दक्षिणे दक्षिणः शिवः ॥ ११४ ॥ पश्चिमस्तु समायातु कुम्भे दक्षिणापश्चिमे ॥ उत्तरश्च तथाऽभ्येतु कुम्भे वै प्रसादेन भवतां प्रतिपू

प्र० खं०
अ० १६
बि० ध०
॥ ६३ ॥

महत्पदम् ॥ ११८ ॥ ततः कर्तुं यथाशक्त्या भवतां प्रतिपूजने ॥ वरदाः प्रयतिक्ष्यामि तन्मेऽनुज्ञातुमर्हथ ॥ ११९ ॥ भवत्पूजाहितार्थंवास्मिन्युद्धे
विज्ञं सदैव तु ॥ स्वांसवां दिशमधिष्ठाय दिग्पाला दीप्ततेजसः ॥ १२० ॥ उत्सारयन्तु सकलाग्विघ्नान्मे ससुरास्थितान् ॥ अस्माद्देशात्तथापश्यन्तु
यक्ष्मा ब्रह्मराक्षसाः ॥ १२१ ॥ विनायका विग्नकरा ममोया यक्षद्विपो ये पिशिताशनाश्च ॥ सिद्धार्थकैर्वज्रसमानकल्पैर्मया निरस्ताः स्वगृहं
प्रयान्तु ॥ १२२॥ एतावदुक्ता विकिरेत सिद्धार्थकान्दिक्षु तथा विदिक्षु ॥ रक्षोहणं चात्र तथैव मंत्रं वक्त्र्येषुसौरैद्विजपुङ्गवेन ॥ १२३ ॥
सर्वग्रहाणां यजने प्रदिष्टं सर्वौषधैः स्नानमदीनसत्त्व ॥ बीजैः समग्रैश्च तथैव गन्धैर्घृष्टैश्च रत्नैश्च तथा जलैश्च ॥ १२४ ॥ इति श्रीविष्णु
धर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे ग्रहश्चावाहनमन्त्राध्यायो नाम पञ्चनवतितमोऽध्यायः ॥ ९५ ॥ वज्र उवाच ॥ सर्वेषां तु समाचक्ष्व
गन्धमाल्यं तथैव च ॥ धूपं वस्त्रस्तनैवेद्यं पानं चैव पृथक्पृथक् ॥ १ ॥ होमद्रव्यं तथा मन्त्रं दक्षिणाञ्च भृगूत्तम ॥ एकस्मन् सर्वविद्वह्नल
न्त्वाता वा जगतां पतिः ॥ २ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ध्रुवस्थाननिविष्टानां देवानां च महीपते ॥ सर्वासां चन्दनं देयं नित्यमेव पृथक्पृथक् ॥ ३॥
सूर्याय कुङ्कुमं देयं कर्पूरं शशिने तथा ॥ भौमाय चन्दनं रक्तं चाग्रुशं शशजाय च ॥ ४ ॥ जीवाय चन्दनं देयं कुङ्कुमेन विमिश्रितम् ॥
शुक्राय चन्दनं श्वेतं सौरस्त्वथ व मृगोद्भवम् ॥ ५ ॥ कुङ्कुमेन युतं दद्याद्धानवाय मृगोद्भवम् ॥ अगुरुं कुङ्कुमं चौभौ सुर्दया धूमकेतवे ॥ ६ ॥
कुङ्कुमं कृत्तिकानां तु रोहिणीनां मृगोद्भवम् ॥ इल्बलानां च कर्पूरं रौद्रे नागमहं तथा ॥ ७ ॥ आदित्यस्य प्रदातव्याभो कुङ्कुमचन्दनौ ॥
उशीरचन्दनौ देयावश्लेषोपैथ्योस्तथा ॥ ८ ॥ प्रियङ्गुचन्दनौ देयौ तथा भाग्यस्य पार्थिव ॥ अर्यम्णश्च प्रदातव्यौ चन्दनौ
श्वेततक्तकौ ॥ ९ ॥ सावित्रस्य प्रदातव्यं कुङ्कुमं पृथिवीपते ॥ त्वाष्ट्रस्य चन्दनं देयं कुङ्कुमं समुगोद्भवम् ॥ १० ॥ जातीफलयुतं देयं वायव्यस्य
च चन्दनम् ॥ विशाखायाः प्रदातव्यं कुङ्कुमं चन्दनं तथा ॥ ११ ॥ तुरुक्सहितं देयं तथा मैत्राय चन्दनम् ॥ ज्येष्ठायाश्च प्रदातव्यं चन्दनं
कुङ्कुमं तथा ॥ १२ ॥ मूलाय शिशपासारं तथा देयं मृगोद्भवम् ॥ आप्याय कुष्ठसंयुक्तं दातव्यं चन्दनं भवेत् ॥ १३ ॥ वैश्वदेवाय मृगजं
चन्दनागुरुणी तथा ॥ बाह्माय चन्दनं देयं वैष्णवायागुरुस्तथा ॥१४॥ जातीलवङ्ग संयुक्तौ सुपिष्टौ वासवाय तौ ॥ वारुणाय च कर्पूरमाजा
हिर्बुध्न्योस्तथा ॥ १५ ॥ पौष्णाय चन्दनं रक्तमश्विनाय तथा सितम् ॥ याम्यायागुरुसंयुक्तं तथा देयं मृगोद्भवम् ॥ १६ ॥ समानेदनक्षत्रां
कथितं च तथा दिशम् ॥ उत्तराद्यास्तथा देयं चन्दनागुरुणी शुभे ॥ १७ ॥ सागराणां प्रदातव्यं सर्वषामेव चन्दनम् ॥ अलाभे तु तथा देयं

सर्वेषामेव चन्दनम् ॥ १८ ॥ मङ्गल्यं तत्पवित्रं च देवानां दयितं च तत् ॥ धार्यं च देयं तद्विजैंस्तत्र लक्ष्मीः प्रतिष्ठिता ॥ १९ ॥ यद्यद्वृक्षस्या- भिहितं मयैतद्वृक्षस्य वा भूमिपतिप्रधान ॥ तद्देवतायाश्च तदेव देयं दिशस्तथा नात्र विचारणास्ति ॥ २० ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे अनुलेपकथनो नाम षण्णवतितमोऽध्यायः ॥ ९६ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ सवर्णानि ग्रहाणां दिशं च जगतीपते ॥ नित्यं देयानि वासांसि पताकाश्च विजानता ॥ १ ॥ भूषणानि च देयानि काञ्चनानि शुभानि च ॥ रत्नचित्राणि रम्याणि यथाशक्त्या नराधिप ॥ २ ॥ ध्रुवस्थाननिविधानां देवतानां महीपते ॥ जातीपुष्पाणि देयानि सर्वषामविशेषतः ॥ ३ ॥ रक्तपद्मानि सूर्यस्य श्वेतपद्मानि चेन्दवे ॥ बन्धूकानि च भौमाय बुधायेन्दीवराणि च ॥ ४ ॥ जीवाय यूथिका पीता सिताय च तथा सिता ॥ बाणपुष्पाणि सौराय राहवे पाटलानि च ॥ ५ ॥ तथा दमनकं देयं केतवे वसुधाधिप ॥ कृत्तिकासु च देयानि राजीवोत्पलानि च ॥ ६ ॥ चम्पकानि च रोहिण्या इल्वलायाः सितोत्पलम् ॥ धत्तूरकाण्यार्द्रायां आदित्यस्य च मल्लिका ॥ ७ ॥ चम्पकान्येव पुष्यस्य जाती स्यात्सार्पि- ङ्ययोः ॥ भाग्यस्य कान्ता दातव्या अर्यम्णश्च सुवर्चला ॥ ८ ॥ सावित्रस्योत्पलंनित्यं बन्धूककुसुमानि च ॥ वायव्यस्य च देयानि सिन्दुवाराणि पार्थिव ॥ ९ ॥ ऐन्द्राग्न्यस्य च देयानि कुरण्डकुसुमानि च ॥ रक्ताशोकस्य पुष्पाणि तथा मैत्रस्य पार्थिव ॥ १० ॥ चम्पकानि च शाक्रस्य तथा देयानि भूपते ॥ मूलस्य च तथा देयं राजन्कृष्णकुहेरु कम् ॥ ११ ॥ कह्लाराणि तथाप्यस्य वैश्वदेवस्य कुञ्जकम् ॥ ब्राह्मस्य जातीपुष्पाणि वैष्णवस्य च चम्पकम् ॥ १२ ॥ पाटला वासवस्यापि वारुणस्योत्पलानि तु ॥ ३ ॥ कँपुष्पाण्य थाप्यस्य तथा देयानि पार्थिव ॥ १३ ॥ आहिर्बुध्न्यस्य देयानि धत्तूरकुसुमानि च ॥ करवीरकुपुष्पाणि तथा पौष्णस्य पार्थिव ॥ १४ ॥ दूतपुष्पाणि देयानि आश्विनस्य नराधिप ॥ नीलोत्पलानि याम्यस्य तथा देयानि भूपते ॥ १५ ॥ समानवेशनक्षत्रकथितानि तथा दिशाम् ॥ उत्तरायाश्च देयानि नागपुष्पाणि पार्थिव ॥ १६ ॥ सागराणां च देयानि कमलानि महीपते ॥ उक्तलाभे प्रदेयानि सवर्णानि नराधिप ॥ स्वकालजानि पुष्पाणि सर्वेषामविशेषतः ॥ १७ ॥ यद्यद्धस्त्याभिहितं मयात्र वृक्षस्य वा भूमिपतिप्रधान ॥ तद्देवतायाश्च तथैव देयं दिशस्तथा नात्र विचारणास्ति ॥ १८ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे ग्रहर्क्षविशेषपुष्पदेयाध्यायो नाम सप्तनवतितमोऽध्यायः ॥ ९७ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ध्रुवस्थाननिविधानां देवतानां महीपते ॥ गुग्गुलुं घृतसंयुक्तं धूपं दद्याद्विचक्षणः ॥ १ ॥ धूपं त्वगुरुकं नमेरुं च तथैवेश्च ॥ भौमाय गुग्गुलं दद्यात्सर्जनं दयाद्बुधाय च ॥ २ ॥ शिलारस्र

वि० ध० प्र० खं० अ० ९९

तु जीवाय दातव्यं पार्थिवोत्तम ॥ श्रीवासकं तु शुक्राय नखं सौरय पार्थिव ॥ मधुश्च राहवे देयं केतवे च वसा तथा ॥ ३ ॥ कृत्तिकानां घृतं देयं रोहिणीनां च चन्दनम् ॥ इक्ष्वलानां च कर्पूरमार्जायं च नखं तथा ॥ ४ ॥ पुनर्वसौश्राज्यगुरुं पुष्येऽथ च तथाऽलक्तम् ॥ श्रीवासकं च सार्पस्य पित्र्य च तथा घृतम् ॥ ५ ॥ प्रियङ्गुं मधुना युक्तं भर्ग्यस्य संहृतं भवेत् ॥ घृतन मधुना युक्तमार्यम्णस्य शतावरीम् ॥ ६ ॥ कुन्दुरुं चैव हस्ताय त्वाष्ट्राय च पलं भवेत् ॥ वायव्याय च कर्पूरमैन्द्राग्न्याय मिश्रितम् ॥ ७ ॥ मैत्राय कुङ्कुमं देयं शाक्राय मृगजो भवेत् ॥ शाटीमूलं च मूलाय आप्याय नलदं तथा ॥ ८ ॥ गुग्गुलुं वैश्वदेवाय ब्राह्माय घृतचन्दन ॥ वैष्णवायागुरुं दद्याद्धवासवाय तथा पलम् ॥ ९ ॥ वारुणाय तथोशीरमाजाय च पलं भवेत् ॥ अहिर्बुध्न्याय दातव्यं देवदारु नराधिप ॥ १० ॥ कङ्कोलकानी पौष्णाय आश्विनाय च चन्दनम् ॥ याम्याय गुग्गुलुर्देयः सततं भूतिमिच्छता ॥ ११ ॥ कर्पूरं कुङ्कुमं चैव चन्दनं मृगजं तथा ॥ तुरुष्कमगुरुं कान्तां गुग्गुलुं च क्रमाद्दिशाम् ॥ १२ ॥ प्राच्यादीनां महीनाथ सागराणां च चन्दनम् ॥ सर्वालाभे च दातव्याः सर्वेषामेव गुग्गुलुम् ॥ १३ ॥ वनस्पतिसमो दिव्यो गन्धाढ्यो गन्ध उत्तमः ॥ आश्राणः सर्वदेवानां गुग्गुलुप्रवरः शुभः ॥ १४ ॥ दीपश्चाज्येन दातव्यः सर्वषामविशेषतः ॥ तिलजं वा महीनाथ वसाद्येन विवर्जयेत् ॥ १५ ॥ यद्वहुह्वस्याभिहितं मयात्र ऋक्षस्य वा भूमिपतिप्रधाना ॥ तद्देवतायाश्च तथैव देयं दिशां तथा नात्र विचारमस्ति ॥ १६ ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे ग्रहर्क्षधूपदीपो नामाष्टनवतितमोऽध्यायः ॥ ९८ ॥ ॥ छ ॥

॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ध्रुवस्थाननिविष्टानां देवतानां नराधिप ॥ दध्योदनं पायसं च प्रत्येकं विनिवेदयेत् ॥ १ ॥ गुडोदनं गुडापूपाः फलानि गुडपायसम् ॥ निवदनं तु सूर्याय धान्यालाजं मधूत्कटै ॥ २ ॥ सर्पिर्युक्तोदनं चैव फलानि विविधानि च ॥ मोदकानि च मुख्यानि पायसं शशिनस्तथा ॥ ३ ॥ गुडोदनं गुडापूपा यावकं गुडपायसम् ॥ कृसरं च तथा देयं भूमिपुत्राय पार्थिव ॥ ४ ॥ क्षीरोदनं ससर्पिष्कं क्षीरवृक्षफलानि च ॥ सौम्यस्यैवं तथोध्यो सोमपुत्राय दापयेत् ॥ ५ ॥ शिम्बिधान्यविकाराणि बिल्वामलकानि च ॥ घृतोदनं च जीवाय दातव्यं भूतिमिच्छता ॥ ६ ॥ दध्योदनं पायसं च मधुना सर्पिषा युतम् ॥ उल्काणिकं मोदकांश्च भार्गवाय निवेदयेत् ॥ ७ ॥ माषोदनं ससर्पिष्कं कृसरं दधि यावकम् ॥ निवेदयेत्तु सौराय कुलत्थं चणकैः सह ॥ ८ ॥ पूझं दधिन्थं च तथा पललं चैव राहवे ॥ माषोदनं तथा देयं यवापूपस्तथैव च ॥ ९ ॥ तद्वो

१ 'वृतंकुमुदिसंयुक्तां' इति ख० ।

॥ ६२ ॥

पिकांस्तथा मत्स्याः केतवे कृसरं तथा ॥ वसासपिंषि च तथा देयानि मनुजेश्वर ॥ १० ॥ मधुलाजे कृत्तिकानां कूष्माणं दधिसर्पिषी ॥ रोहिणीनां च बीजानि दधिपिष्टधूपानि च ॥ ११ ॥ दध्योदनं चेल्यलानां मृगमांसं तथैव च ॥ रुधिरं कृसरं चौभौ रौद्रस्य विनिवेदयेत् ॥ १२ ॥ पुनर्वसोः प्रदातव्यं पललं सविलायनम् ॥ पायसं च ससर्पिष्कं तिष्याय विनिवेदयेत् ॥ १३ ॥ पिष्टसर्पिषि सर्पस्य क्षीरं दधियुतं तथा ॥ तिलोदनं सपिलं पित्र्यस्य विनिवेदयेत् ॥ १४ ॥ षष्टिकान्नं च भाग्यस्य मधुसर्पीषि चाप्यथ ॥ आर्यम्णाय तिलपूपान्षष्टिकान्नं तथैव च ॥ १५ ॥ प्रियंगुतण्डुलैः सिद्धं सावित्राय च पायसम् ॥ त्वाष्ट्रस्य चैव पौषूपं द्विजा चित्राण्डजास्तथा ॥ १६ ॥ वायव्यस्य च फलानि मूलकानि शुभानि च ॥ कुलत्थानि विशाखासु यवापूपास्तथैव च ॥ १७ ॥ कुलत्थभक्तं मित्राय दधिक्षीराऽन्वितं तथा ॥ घृतोदनं च शक्राय फलानि विविधानि च ॥ १८ ॥ मूलानि च विचित्राणि तथा मूलफलानि च ॥ आश्वत्थ सक्तवो देया मधुमिश्रोदकैः सह ॥ १९ ॥ सक्तवो वैश्वदेवाय मधुलाजे तथैव च ॥ ब्राह्माय पायसं देयं सद्गुंडं भूतिमिच्छता ॥ २० ॥ दध्योदनं पायसं च वैष्णवाय निवेदयेत् ॥ घृतोदकं च शाकानि वासवाय निवेदयेत् ॥२१॥ पैचे विडालं शाकांश्र वारुणाय तथा दधि ॥ आदाय मांसमाजं तु व्याघ्रं पिष्टकृतं दधि ॥२२॥ आहिर्बुध्न्याय मांसानि तथैव च रसोदनम् ॥ पौष्णाय सक्तवो माषा माषयुक्तश्च सक्तवः ॥२३॥ अन्नं पिष्टकृतं माषनान्यार्कं च तथा दधि ॥ अश्विनस्त्वथ वायव्यं तण्डुलानि तिलानि च॥२४॥राजन्रैण्याश्च पशवो मांसं पक्वाममर्कं तथा॥पायसं सघृतं क्षौद्रं पूर्वस्यां विनिवेदयेत्॥२५॥आग्नेय्यां दिशि राजेंद्र कृसरं क्षीरमिश्रितम् ॥ दक्षिणास्यां च दातव्यं कृसरं तैलमिश्रितम् ॥२६॥ नैऋत्यां च प्रदातव्यं कृसरं मत्स्यसंयुतम् ॥ कूष्माण्डांश्रैव मत्स्यांश्च पश्चिमास्यां निवेदयेत् ॥२७॥ वायव्यायाश्च मत्स्यान्वि तथा क्षीरोदनानि च ॥ ऐशान्यायाः प्रदातव्यौ घृतक्षीरोदनावुभौ ॥२८ ॥ मोदकोल्लोपिकामिश्राः सागराणां बलिर्भवेत् ॥२९॥ यद्यद्दृष्टस्याभिहितं मयात्र ऋक्षस्य वा भूमिपतेमघवान ॥ तहेवतावाश्च तदेव देयं दिशस्तथा नात्र विचारणास्ति ॥ ३० ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे ग्रहक्षैत्रोदयेोदयाविधिनौम नवनवतितमोऽध्यायः ॥९९ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ध्रुवस्थाननिविष्टानां देवतानां पृथक्पृथक् ॥ पानाय दापयेत्क्षीरं प्रीतये वान्तरात्मनः॥ गन्धोदकं तथाऽर्कय पयः सोमाय कीर्तितम् ॥ १ ॥ भूमिपुत्राय खर्जूरं मार्डीकं शशिशजाय चा जीवाय च तथा तक्रे शुक्त्रायेक्षुरसं तथा ॥ २ ॥ मांसपानं तु सौराय राहोर्मानसरं तथा ॥ छागं पयः प्रदातव्यं केतवे मनुजेश्वर ॥ ३ ॥ गन्धोदकं

१ 'पूतैस्तनान्तरात्मना' इति ख० ।

वि०ध० ॥ ६२॥

प्र० खं० अ० १०९ ॥ ६३ ।

कृत्तिकानां रोहिणीनां सुवीरकम् ॥ इल्वलानां पयः प्रोक्तं रौद्रेः खर्जूरमासवम् ॥ ४ आदित्याय तथा गौडं क्षीरं तिष्याय दापयेत् ॥ क्षीरमेव च सर्पेभ्य तथा पित्र्याय यादव ॥५॥ गन्धोदकं च भाग्याय तथार्यम्णाय कीर्तितम् ॥ सावित्राय तथायस्तु त्वाष्ट्राय च तथा पयः ॥६॥ वायव्याय च मार्क्षीकमैन्द्राग्न्याय च काञ्जिकम् ॥ मित्राय तक्रं देयं च शक्राय दधि दापयेत् ॥ ७ ॥ नारिकेलाम्बु मूलाय तथाप्याय मधूदकम् ॥ खाजूरं वैश्वदेवाय ब्राह्माय सलिलं हितम् ॥ ८ ॥ आर्द्रेः पानं वैष्णवाय जम्बुभिरुद्भवसवं च ॥ वारुणाय मधूकैश्च रसमाज्यस्य पार्थिव ॥ ९ ॥ आहिर्बुध्न्याय च तथा रसमेव भवेन्नृप ॥ पौष्णाय च भवेच्छृंगं चाश्विनाय च माहिषम् ॥ याम्याय च तथा देयं स्वच्छं मांसर्स तथा ॥ १० ॥ समानद्वेनक्षत्रं कथितं च तथा दिशाम् ॥ उत्तरार्यै प्रदातव्यं तथा क्षीरं नराधिप ॥ ११ ॥ सागराणां च सर्वेषां सततं भूतिमिच्छता ॥ १२ ॥ यद्धस्तस्याभिहितं मयात् ऋक्षस्य वा भूमिपतिप्रधान ॥ तद्देवतायाश्च तथैव देयं दिशस्तथा नात्र विचारणास्ति ॥ १३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे प्रतिग्रहसंक्षेपदानोपानो नाम शततमोऽध्यायः ॥ १०० ॥

॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ध्रुवस्थामिनिविधानां देवतानां महीपते ॥ घृताक्तैरर्कतै होमः कार्य्यश्च सतिलेर्भवेत ॥१॥ अर्कः पलाशः खदिरश्चापामार्गो ऽथ पिप्पलः ॥ उदुम्बरश्शमीदूर्वाः कुशाश्चेति यथाक्रमम् ॥ २ ॥ समिधं प्रशस्यन्ते सूर्य्यादीनां नराधिप ॥ ह्रोतव्यमस्मिंश्च घृताक्ता मनुजेश्वर ॥ ३ ॥ तथा प्रादेशमात्राश्च प्राग्र्या नित्यमेव च ॥ ऊर्ध्वशुष्काः सपत्राश्च विवचश्च विवर्जयेत ॥ ४ ॥ कृत्तिकानां घृतेनाक्तो होमः पार्थिवसत्तम ॥ रोहिणीनां तथा वैर्जैरग्लिवलानां च पायसैः ॥ ५ ॥ मार्त्तिकैश्च तथाह्रार्णामादित्यस्य च तण्डुलैः ॥ पुष्यस्य पायसेनापि सार्प स्य च तथौषधैः ॥६॥ तिलैः सतण्डुलैर्होमः तथा पैत्र्यस्य कीर्तितः ॥ प्रियङ्गुभिश्च भाग्यम्य चार्यमणस्य तथाक्षतैः ॥ ७ ॥ सावित्रम्य तथा दक्षा चित्रायाः पायसेन च ॥ वायव्यस्याक्षतैः कार्य्याः सघृतैर्मनुजेश्वर ॥८॥ ऐन्द्राग्नम्य सदा कार्यो यावक्तन तथैव च ॥ मयूर्खेव मैत्रम्य शक्तस्य चणकेन तु ॥ ९ ॥ मूलस्यापांविधिः कार्य्यन्तेनैवाम्य शालिभिः ॥ वैश्वदेवस्य पयसा तथा ब्राह्मस्य पायसैः ॥ १० ॥ मणिभि स्तण्डुलोपेतैः श्रवणस्य विधीयते ॥ न्यग्रोधोदुम्बरफलैर्वासवस्य विधीयते ॥ ११ ॥ वारुणस्यार्कः पुष्पैस्तथा चैवालंतंशुभैः ॥ आज्यया ज्येन मधुना दध्ना च तृप्तस्तम ॥ १२ ॥ ब्रीहिभिश्च तथा कार्य्याश्चाश्विर्बुध्न्यस्य पार्थिव ॥ प्लक्षैश्च साक्षतैः कार्य्यस्तथा पौष्णस्य पार्थिवा ॥ १३॥

२ 'फाडोदनं च मैत्राय तक्रं शाकाय दापयेत्' इति ख० ।

क्षीरवृक्षसमिद्भिश्च अश्विनस्य विधीयते ॥ याम्यस्य मधुसंयुक्तैस्तिलैः पार्थिवसत्तम ॥ १४ ॥ आज्यं तिलांश्च तैलं च कृशरं मधु पायसम् ॥ दधि क्षीरं घृतं क्षौद्रं प्राच्यादीनां यथाक्रमम् ॥ १५ ॥ सागारणां च पयसा होमः कार्यः पृथक्पृथक् ॥ उक्तलाभे च सर्वेषां होमः कार्य्यस्ति- लाक्षतैः ॥ १६ ॥ सघृतैः पार्थिवश्रेष्ठ द्रव्यशाठ्यं विवर्जयेत् ॥ प्रभोः प्रथमकल्पस्य गौणकल्पेन वर्तते ॥ १७ ॥ न साम्परायिकं तस्य भव- तीह सुदुर्मतेः ॥१८॥ यच्चद्रव्यस्याभिहितं मयात्र ऋक्षस्य वा भूमिपतिप्रधान ॥ तद्देवतायाश्च तथैव देयं दिशस्तथा नात्र विचारणास्ति ॥ १९ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे होमद्रव्यविभागो नामैकोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १०१ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ध्रुवा द्यौरिति मन्त्रेण होमः कार्यो ध्रुवस्य तु ॥ उर्ध्वा अपर इत्येव ध्रुवायाश्च दिशो भवेत् ॥ १ ॥ ब्रह्मजज्ञानमित्येष ब्रह्मणः परिकीर्तितः ॥ ओस्त्वेवा इति च मन्त्रेण दिवः कार्यो महीपते ॥ २ ॥ पृथिवी दिवि चेत्येव पृथिव्याः परिकीर्तितः ॥ प्रणवेन च शेषस्य चाधस्तथा दिशः ॥ ३ ॥ अग्निमूं- र्ध्वेति मन्त्रोऽयमग्नये परिकीर्तितः ॥ उदुत्तमं वरुणपाशं मन्त्रोयं वरुणस्य तु ॥ ४ ॥ प्रणवश्च कुमारस्य तद्विष्णोर्विष्णवे भवेत् ॥ त्रातारमिन्द्रं शक्रस्य दैव्याश्च प्रणवो भवेत् ॥ ५ ॥ प्रजापते न त्वदेता मन्त्रोऽय स्यात्प्रजापतेः ॥ विनायकाय प्रणवो विश्वकर्मेति चाप्यथ ॥ ६ ॥ मन्त्रश्च कथित्यो राजन्र्स्ततं विश्वकर्मणः ॥ आकृष्णेति च मन्त्रोऽयमादित्यस्य प्रकीर्तितः ॥ ७ ॥ इमं देवेति सोमस्य अग्निमूर्द्धा कुजस्य तु ॥ उद्बुध्यस्वा बुधस्यापि मन्त्रः प्रोक्तो नरेश्वर ॥ ८ ॥ बृहस्पते अति यद्यो मन्त्र उक्तो बृहस्पतेः ॥ अन्नात्परिस्रुतेत्येवं मन्त्रः शुक्रस्य कीर्तितः ॥ ९ ॥ शंन्नोदेवीति सौरस्य काण्डात्कार्ष्णेति राहवे ॥ केतुं कृण्वन्निति तथा मन्त्र उक्तश्च केतवे ॥ १० ॥ अग्निर्मूर्द्धा कृत्तिकानां रोहिणीनां प्रजापते ॥ मधुश्चातेति मन्त्रोऽयम्मिल्वलानां प्रकीर्तितः ॥ ११ ॥ मूर्द्धानं रुद्रभाद्रोयाः सुनामाणं पुनर्वसोः ॥ तव श्रियेति पुष्यस्य होममन्त्रो विधीयते ॥ १२ ॥ नमोऽस्तु सर्पेभ्यश्चेति मन्त्रः सार्पस्य कीर्तितः ॥ अहं पितृनिति तथा मन्त्रः पित्र्यस्य कीर्तितः ॥ १३ ॥ सदासुगति भाग्यस्य तथा मन्त्रः प्रकीर्तितः ॥ एते अर्यमन्नित्येवमर्यम्णस्य च निर्दिशेत् ॥ १४ ॥ सावित्रस्य च सावित्री त्वाष्ट्रस्य य इमं तथा ॥ वायुरश्विति च तथा वायव्यस्य नराधिप ॥ १५॥ इन्द्राग्नी रोचनेत्येवमिन्द्राग्न्यस्य प्रकीर्तितः॥ १६॥ मित्रोजेनेति मैत्रस्य होममन्त्रः प्रकीर्तितः ॥ इन्द्रः सुत्राम इति च शक्रस्य वसुधाधिप ॥ १७ ॥ यन्ते देवीति निर्ऋर्ति मूलस्य च तथा भवेत् ॥ शन्न आपस्तथाप्यस्य होममन्त्रः प्रकीर्तितः ॥ १८ ॥ विश्वेदेवीति वैश्वस्य तथा च वसुधाधिप ॥ ब्रह्मजज्ञानमित्येवं तथा ब्राह्मस्य

वि० ध० ॥ ६४ ॥
प्र० खं० अ० १०२

निर्दिशेत् ॥ १९ ॥ वषट्ते विष्ण इत्येवं वैष्णवस्य तथा भवेत् ॥ आमे ग्रहा भवन्त्येवं वासवस्य प्रकीर्तितः ॥ २० ॥ इमं मे वरुणेत्येवं
वारुणस्य तथा भवेत् ॥ उपप्रायोगितिमन्त्रेण होममाजस्य कारयेत् ॥ २१ ॥ मन्त्रश्चाहिरिर्वेध्न्यस्यमहिर्बुध्न्यस्य कीर्तितः ॥ प्रयादामिति मन्त्रेण
अश्विनस्य प्रकीर्तितः ॥ २२ ॥ यमो दाधार पृथिवीं तथा याम्यस्य कीर्तितम् ॥ नक्षत्रदेवताहोमे मन्त्रा एते प्रकीर्तिताः ॥ २३ ॥ नक्षत्रदेवता
तुल्या दिग्गीशानां तथैव च ॥ प्रणवेन दिशः कार्यस्तथा हव्यचं नक्षत्राणां विधीयते ॥ २४ ॥ सागराणां च राजेन्द्र पृथगेवं समाश्रयो मन्त्रगणे
हव्यं ग्रहाणां च नराधिप ॥ २५ ॥ समाप्येति तथा हव्यचं नक्षत्राणां विधीयते ॥ २६ ॥ एतावदुक्ते नृपवर्य तूर्ध्वं होममाश्रयो मन्त्रगणे
ग्रहाणाम् ॥ हुतेन येनानघमानवानां कामानभीष्टान्प्रदिशन्ति लोके ॥ २७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे होममन्त्र्या-
ध्यायो नाम अधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०२ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ध्रुवस्थाननिविष्टानां देवतानां पृथक्पृथक् ॥ दक्षिणाथं प्रदातव्यं सर्वपापप्र-
णाशनम् ॥ १ ॥ रक्तां वत्सयुतां धेनुं दद्यादर्कस्य पार्थिव ॥ शङ्खं दद्यान्नरेन्द्रेण दक्षिणार्थं निशाभूतः ॥ २ ॥ रक्तवर्णास्तथाऽश्वा दातव्यः
क्षितिजस्य तु ॥ काञ्चनीं स्वां प्रतिकृतिं बालकीडनकंनि च ॥ ३ ॥ बुधाय राजेन्द्रयानि दक्षिणार्थं विशेषतः ॥ कांस्यं दुकूलं कार्पासवासानि
गुरवे तथा ॥ ४ ॥ सितवर्णां च तुगां भार्गवाय प्रदापयेत् ॥ कृष्णां धेनुं सवत्सां च दद्यात्सूर्यसुताय वै ॥ ५ ॥ उष्णीषं लौहदण्डश्च दातव्यौ
नृप राहवे ॥ छागश्च केतवे देयं कृतपं च नराधिप ॥ ६ ॥ कृत्तिकानां तु कनकं दातव्यं भृतिमच्छता ॥ सर्वबीजानि देयानि रोहिणीनां तथैव
च ॥ ७ ॥ दोग्ध्रीं धेनुञ्चैवमृगशिरसे च गवेव ॥ आदित्याय शुभं वस्त्रं प्रध्याय कनकं घृतम् ॥ ८ ॥मार्थाय वृषभं दद्याद्बुक्मशृङ्गं महीपते ॥
पित्र्यस्य च तिलान्दद्याद्वायव्यस्य च चामरम् ॥ ९॥ भाग्यम्य हेया गन्धाश्च आर्यमण्य च काञ्चनम् ॥ हस्तस्य कुञ्जरं दद्यात्कनकं वा मही-
पते ॥१०॥ त्वाष्ट्रस्य वृषभं दद्यादैन्द्राग्नस्य नराधिप ॥ वस्त्राणि चैव मैत्रस्य कनकं तथा ॥११॥दद्यान्मूलस्य मूलानि फलानि विविधानि च ॥
आप्यस्य दधिपात्राणि शक्टं वासवस्य च ॥ १२॥ तथा चन्दनकाष्ठञ्च वारुणार्य प्रदापयेत् ॥ अजमाजरुय दातव्यमाहिर्बुध्न्यम्य चोदनम् ॥ १३ ॥
धेनुं पौष्णस्य तुगमाश्विनत्य तथैव च ॥ तिलेक्षुञ्च याम्यम्य दद्यात्पापापनुत्तये ॥ १४ ॥ कुञ्जरं च तथैवोष्ट्रं रथं शक्टमेव च ॥ हयसंबन्धनं
चैव नगरांचं च पार्थिव ॥ १५ ॥ प्राच्यादीनां क्रमाद्दद्याद्दिगीशाञ्च नराधिप ॥ सागराणां च दातव्यं कनकं भृगिभूषणम् ॥ १६ ॥ नक्षत्राणां
ग्रहाणाञ्च दिशाञ्च मनुजेश्वर ॥ यदुक्तमत्र तद्देयं देवतानां पृथक्पृथक् ॥ १७ ॥ उक्ताभावे च दातव्या धेनुः पार्थिवसत्तम ॥ प्रत्यर्कञ्च महाभाग

शुभा कांस्योपदोहना ॥ १८ ॥ दोग्ध्री सवत्सा शीलढ्या वस्त्ररत्नोपशोभिता ॥ रुक्मशृङ्गीः खुरै रौप्यैर्मुक्तालाङ्गूलभूषिता ॥ १९ ॥ ततो विप्र- र्जनं कार्यं पूर्वोक्तविधिना नृप ॥ दधिक्षीरघृतम्भाधं तथा त्रिमधुरान्वितम् ॥ २० ॥ भोजयेद्ब्राह्मणान्भक्त्या प्रत्यर्कस्य नराधिप ॥ यथाशक्त्या महाराज तेषां दद्याच्च दक्षिणाम् ॥ प्रयत्नस्तैंश्च याचेत पूजितांस्त्रीणतं बुधः ॥ २१ ॥ एतावदुक्तं तव शान्तिकर्म समस्तपापप्रशमाय राजन् ॥ कर्त्तव्यमेतत्प्रयतेन शक्त्या न वित्तशाठ्येन न मायया च ॥ २२ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे दक्षिणाध्यायो नाम त्र्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०३ ॥ ॥ छ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ एवं शान्त्यवसाने तु यजमानस्य याजकः ॥ हृदि विन्यस्य दर्भायांस्त्वन्तान्स्वे दक्षिणे करे ॥ १ ॥ कुर्यात्प्रतिसराबन्धं तन्मे निगदतः शृणु ॥ बद्धप्रतिसरस्यास्य सर्वे नश्यन्तु राक्षसाः ॥ २ ॥ ध्रुवस्त्वा मूर्ध्वतः पातु पूर्वतः पातु भास्करः ॥ भौमो दक्षिणतः पातु पश्चात्पातु शनैश्वरः ॥ ३ ॥ उत्तरेण बुधः पातु पातु तथा हयः ॥ पूर्वदक्षिणतः शुक्रो दक्षिणापरतस्तमः ॥ ४ ॥ पश्चिमोत्तरतश्चन्द्रो जीवः प्रागुत्तरेण तु ॥ ऊर्ध्वसन्धिषु सर्वाणि नक्षत्राणि तथानघ ॥ ५ ॥ स्वांस्वां दिशम- धिष्ठाय तव नित्यं दिगीश्वराः ॥ रक्षन्तु सर्वदुष्टेभ्यः शत्रुकल्विषरोगमाः ॥ ६ ॥ शात्रावाणां च चोराणां व्याधीनां पातकस्य च ॥ अमङ्गलानां चोराणामारिष्टानां तथैव च ॥ ७ ॥ दुःस्वप्नानां च घोराणां चिन्तितानां तथा मृषा ॥ वज्रेण नाशनं शक्रः करोतु बलसूदनः ॥ ८ ॥ दण्डेन नाशनं नित्यं विदधातु यमोन्तकः ॥ पाशेन वरुणो देवो गदया च धनेश्वरः ॥ ९ ॥ ग्रहसन्नासहस्रदो ग्रहपञ्जरमध्यगः ॥ अदृश्यः सर्वभूतानां सर्वदुःखविवर्जितः ॥ १० ॥ सर्वव्याधिविहीनश्च कालकर्णीविवर्जितः ॥ तथा त्वं भव दीर्घायुर्गृहदोषाणां प्रसादतः ॥ ११ ॥ रक्षन्तु ते देवगणाः समग्रा धर्मे मतिं चापि सदा दिशन्तु ॥ नाशं तथा शत्रूगणस्य शीघ्रं भोगान्मनोज्ञान्विपुलाञ्च लक्ष्मीम् ॥ १२ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शान्त्यवसाने प्रतिसरबन्धाशीर्वाढो नाम चतुरधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०४ ॥ ॥ छ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ हविष्याशी ततस्तिष्ठेद्ब्रह्मचारी च तां निशाम् ॥ ग्रहशान्तिरियं प्रोक्ता मया कल्मषनाशिनी ॥ १ ॥ अनावृष्ट्यां प्रयोक्तव्या दृष्टिकामेन भूभुजा ॥ अतिवृष्ट्यां प्रयोक्तव्या वृष्टिं शमयता तथा ॥ २ ॥ यात्राकाले तथा कार्या रिपूणां क्षयमिच्छता ॥ रणकाले तथा कार्या संग्रामे जयमिच्छता ॥ ३ ॥ कर्त्तव्या चाभिचारार्थ शत्रूणां मनुजेश्वर ॥ पुष्टिकामैर्नरैः कार्या विद्याकामैस्तथैव च ॥ ४ ॥

१ 'शत्रव' इति क० । २ 'ग्रहसंन्यास' इति क० ।

वि०ध० ॥ ६६ ॥

प्र० खं० अ० १०६

लाभार्थं च तथा वैश्यैः आर्यैर्धर्म्मफलैप्सुभिः ॥ राज्यकामेन कर्त्तव्या राजपुत्रेण पार्थिव ॥ ५ ॥ तथा बन्धनमोक्षार्थं बद्धेन च महीपते ॥ स्थानच्युतेन कर्त्तव्या स्थानलब्धिमथेच्छता ॥ ६ ॥ व्याधितेन च कर्त्तव्या व्याधेः प्रशममिच्छता ॥ मारके च तथा कार्या मारकक्षयमिच्छता ॥ ७ ॥ पराभिचाराशङ्कायां ग्रहशान्तिं प्रयोजयेत् ॥ दिव्यान्तरिक्षभौमानामुत्पातानां तथोद्भवे ॥ ८ ॥ ग्रहाधीना नरेन्द्राणामुच्छ्रायाः पतनानि च ॥ भावाभावौ च जगतो ग्रहायत्तौ नराधिप ॥ ९ ॥ ब्रह्मणाऽषां वरो दत्तः पूजिताः पूजयिष्यथ ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन नृणां पूज्यतमा ग्रहाः ॥ १० ॥ गुरुभक्तस्य दान्तस्य धर्म्मार्ज्जितधनस्य च ॥ पूजकस्य ग्रहेन्द्राणां सदा सानुग्रहा ग्रहाः ॥ ११॥ मानवस्याप्रमत्तस्य गोब्राह्मणहितस्य च ॥ मांसभक्षणहीनस्य सदा सानुग्रहा ग्रहाः ॥ १२ ॥ ये भक्ताः पुण्डरीकाक्षं देवदेवं जनार्द्दनम् ॥ नास्ति तेषां जगत्त्यस्मिन्दोषो ग्रहकृतो नृप ॥ १३ ॥ यथा बाणप्रहाराणां कवचं वारणं भवेत् ॥ तथा दैवोपहतानां शान्तिर्भवति वारणम् ॥ १४॥ ग्रहयागविधिं सम्यग्यश्चाधीते नराधिप ॥ ग्रहपाककृतं चैव तस्यानिष्टं न भविष्यति ॥ १५ ॥ अतीव विस्तरेणेयं ग्रहशान्तिरुदाहृता ॥ धन्या यशस्या चायुष्या सर्वकिल्बिषनाशिनी ॥ १६ ॥ प्रयुक्तां सम्यगिमां नरेन्द्र न जातु लोके भयमस्ति किंचित् ॥ आरोग्यमाप्नोत्यथ चिरं च जीवत्याप्नोति लक्ष्मीं सकलांश्च भोगान् ॥ १७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्म्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे ग्रहशान्तिफलवर्णनो नाम पञ्चाधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०५ ॥

॥ वज्र उवाच ॥ ध्रुवस्याहं द्विजश्रेष्ठ ग्रहभानां पृथक्पृथक् ॥ सम्भवं श्रोतुमिच्छामि नक्षत्राणां च मानद ॥ १ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ब्रह्मणा सृष्टिकामेन पूर्वमेव नराधिप ॥ आदित्यस्तन्नभो हन्ता तेजो गोलकः कृतः ॥ २॥ ततोमयो गोलकश्च प्रकृतस्तं तथा कृतः ॥ अन्यानि तथान्यानि गोलकानि नराधिप ॥ ३॥ कृतानि तेन धर्म्मज्ञ ग्रहर्क्षाणां पृथक्पृथक् ॥ ध्रुवस्थाननिविष्टाश्च तारकाश्च चतुर्दश ॥ ४ ॥ तेषां नामविभागं मे गदतः शृणु पार्थिव ॥ उत्तानपादस्तस्याथ विज्ञेयः सोत्तरो हनुः ॥ ५॥ यज्ञोऽधरस्तु विज्ञेयो धर्म्मो मूर्द्धानमाश्रितः ॥ ६॥ हृदि नारायणः साध्यावश्विनौ पूर्वपादयोः ॥ ६ ॥ वरुणश्चार्य्यमा तस्य पश्चिमे चैव सक्थिनी ॥ शिश्नः संवत्सरस्तस्य मित्रोऽपानं समाश्रितः ॥ ७ ॥ पुच्छेऽग्निश्च महेन्द्रश्च मरीचिः कश्यपो ध्रुवः ॥ इत्येतान्यङ्गसंस्थानि तारकाणां चतुर्दश ॥ ८ ॥ ध्रुवेण भ्राम्यते सर्वमशेषं त्रिदिवं १ ॥ ध्रुवे हि भगवान्विष्णुः कालो लोकप्रपालकः ॥ ९ ॥ शिशुमारनिबद्धानां तारकाणां पृथक्पृथक् ॥ नामधेयानि विज्ञातुं

१ 'मया तु त्रिदिवे श्रुतम्' इति ख० ।

॥ ६६ ॥

दृष्ट्वा च विमलेऽम्बरे ॥ १० ॥ आयुरभ्यधिकं जीवेद्द्रोणिं तु चतुर्दश ॥ अहोरात्रकृतात्पापात्तत्क्षणादेव मुच्यते ॥ ११ ॥ अम्मयानां ग्र- हाणां मूर्च्छिताः सूर्यरश्मयः ॥ जनयन्ति प्रकाशत्वं नात्र कार्या विचारणा ॥ १२ ॥ स्फाटिकानि विमानानि तथा सुकृतिनां नृप ॥ नक्ष- तारकबद्धा॑नि अम्मयानीव यादव ॥ १३ ॥ ग्रहर्क्षाणि समस्तानि ध्रुवेण भगवांस्तथा ॥ कल्पस्थायीनि राजेन्द्र नात्र कार्या विचारणा ॥ ॥ १४ ॥ तेषां तदभिमानिन्यो देवता यदुनन्दन ॥ मन्वन्तरादौ जायन्ते न भवन्ति पुनः पुनः ॥ १५ ॥ उत्तानपादिर्धर्मात्मा ध्रुवस्तेष्वपि यादव ॥ स्वायम्भुवेऽन्तरे जातिस्तदृताम्भूत्संसपूर्वम् ॥ १६ ॥ तस्य ते जन्म वक्ष्यामि सर्वकल्मषनाशनम् ॥ पूर्वं ब्रह्मा महीपाल सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः ॥ १७ ॥ द्विधा कृत्वात्मनो देहमर्थेन पुरुषोऽभवत् ॥ अर्धेन नारी तस्यासीद्राजन्नुत्तानजत्सुतः ॥ १८ ॥ विगङ्सुस्तत्पुत्रः पुरुषो मनु रुच्यते ॥ यस्यैकसप्ततिगुणं मन्वन्तरमिहोच्यते ॥ १९ ॥ प्रियव्रतोत्तानपादौ मनोः पुत्रावुभौ स्मृतौ ॥ क्षत्रप्रवर्तकौ तौ तु पूर्वं मन्वन्तरे स्मृतौ ॥ २० ॥ उत्तानपादपुत्रस्तु ध्रुवो विष्णुः प्रकीर्तितः ॥ निबद्धो भ्राम्यते यत्र मरुतां ज्योतिषां गणः ॥ २१ ॥ सप्तापि मण्डलं नित्यं तस्याधस्तात्प्रकीर्तितम् ॥ मरीचिश्च वसिष्ठश्च अङ्गिराश्चात्रिरव च ॥ २२ ॥ पुलस्त्यः पुलहश्चैव क्रतु स्सप्तर्षयोऽमलाः ॥ वसिष्ठमाश्रिता साध्वी तेषामप्यरुन्धती ॥ २३ ॥ तस्याधस्तादर्कऋक्षं तस्याधस्ताच्छनैश्चरः ॥ तस्याधस्तात्तथा जीवस्तस्याधस्तात्कुजः स्मृतः ॥ २४ ॥ तस्याधस्ताद्दिनेशश्च तस्याधस्ताच्च भार्गवः ॥ तस्याधस्ताद्बुधः प्रोक्तस्तस्याधस्ताच्च चन्द्रमाः ॥ ॥ २५ ॥ प्राग्दक्षिणागतिश्चैव ज्योतिषां चक्रमुच्यते ॥ सर्वे ग्रहाः प्राग्गतयस्तुल्यवेगाः प्रकीर्तिताः ॥ २६ ॥ शीघ्रत्वेनोपचर्यन्ते यथा सन्ने महीपते ॥ यथा यथा विशिष्टाश्च तथा मन्दाः प्रकीर्तिताः ॥ २७ ॥ तेषां ते सम्भवं वक्ष्ये प्राप्ते वैवस्वतेऽन्तरे ॥ तेषां जननसंहारैर्वर्तते किं प्रयोजनम् ॥ २८ ॥ अनादिनिधनः श्रीमान्विष्णुर्नारायणः प्रभुः ॥ स एव देवकार्यार्थं भूत्वा द्वादशधा पुरा ॥ २९ ॥ अदितेर्जनयामास ह्यात्मानं कश्यपात्सुसुः ॥ तेषां तु मध्यात्सवित्ता आदित्यश्च व देवता ॥ ३० ॥ प्रोक्तं ते सवितुर्जन्म शृणु चन्द्रमसस्ततः ॥ दशभ्यश्च दिशाभ्यश्च तथात्रेः सुमहात्मनः ॥ ३१ ॥ विष्णोरभूद्भवन्नूजपुत्रः स मृगलाञ्छनः ॥ दाक्षायणी वसोर्नाम पत्नी धर्मस्य विश्रुता ॥ ३२ ॥ जनयामास धर्मज्ञं वसुमध्ये निशाकरम् ॥ श्रीसहश्चतथा जातः सोमश्चामृतमन्थनात् ॥ ३३ ॥ प्रकाश्येन शशाङ्कस्य जन्म तेऽभि... तथा अतः परं प्रवक्ष्यामि तव भौमस्य सम्भवम् ॥ ३४ ॥ आसीद्दित्यो हिरण्याक्षो महाबलपराक्रमः ॥ स वै कन्यामजनयद्विकेशीं नाम नामतः ॥ ३५ ॥ सा लेभे ...