विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध० ॥ ७३ ॥

नृ० सिं० अ० १११

विवर्धन् ॥ २ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ मन्वन्तरेऽस्मिन्संप्राप्ते राजन्वैवस्वते पुरा ॥ अश्वमेधे तु वितेने ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ॥ ३ ॥ महादेवस्य शापेन त्यक्त्वा देहान्स्वयं ततः ॥ ऋषयस्तु समुद्भूता हुते शुक्रे प्रजापत्या ॥ ४ ॥ देवानां मातरो दृष्ट्वा देवपत्नीस्तथैव च ॥ स्कन्नं शुक्रे महाराज ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ॥ ५ ॥ तज्जुहाव ततो ब्रह्मा ततो जातो हुताशनात् ॥ ततो जातो महातेजा भृगुः स तपसां निधिः ॥ ६ ॥ अङ्गान्त्वंगिरा जातस्सभार्योऽग्निरितस्त्वथ च ॥ मरीचिभ्यो मरीचिश्च ततो जातो महातपाः ॥७॥ वसुमध्योत्सवेत्पुत्रो वसिष्ठश्च महातपाः ॥ भृगुः पुलोमश्र सुतां दिव्यां भार्यामाविन्दत ॥ ८ ॥ यस्यां तस्य सुता जाता देवा द्वादश याज्ञिकाः ॥ भुवनो भावनश्चैव सुजन्यः सुजनस्तथा ॥९॥ क्रतुः सुवश्च पूषाश्च व्याजश्च व्यस्तुजश्व ह ॥ प्रसवश्चाव्ययश्चैव दशो द्वादशमस्तथा ॥ १० ॥ इत्येते भार्गवा नाम देवा द्वादश कीर्तिताः ॥ पौलोम्यजनयद्दिव्यं देवानां तु कनीयसम् ॥ ११ ॥ च्यवनं तु महाभागमात्मवन्तं तथाप्यसां¹ ॥ आत्मवानात्मजस्त्वेवो जमदग्निस्तदात्मजः ॥ १२ ॥ और्वा गोत्रकरस्तस्य भगवान्वां महामनाम् ॥ तत्र गोत्रकराञ्छृणु भृगोर्ह्यतोऽस्तस्सत्त्वहम् ॥ १३ ॥ भृगुश्च च्यवनश्चैव आत्मवांस्तु तथैव च ॥ और्वश्व जमदग्निश्च वात्स्यो दर्मिनडांयनः ॥ १४ ॥ नागायनो बर्हिषश्व पैलुश्चैवांगुशास्तिकः ॥ शौनकायनजीवान्तितः कौर्याधः पार्थिनस्तथा ॥ १५ ॥ वह्नीनार्विरूपाक्षो रोहिण्यायनिरंव च ॥ वैश्वानरिपारिकैर्वशार्थावर्णवुकस्तकः ॥ १६ ॥ विष्णुः पौंग्यवालकितैर्लोकैनान्तभागिनः ॥ मृत भागेयमर्कण्डजिहितोदीधितनस्तथा ॥ १७ ॥ मण्डूमाण्डव्यमण्डूकरुफनसङ्गितस्तथा ॥ स्थालिपिण्डः शिलपतिः शार्कराक्षिस्तथैव च ॥१८॥ मुकचायणो देवमतिः पाण्डाथिः सिगालवः ॥ सक्तुञ्चभातकिः कायिषजो वार्षिबिलायनिः ॥ १९ ॥ गार्ग्यायणा बायनश्च ऋषिगाहायन स्तथा ॥ गोष्ठापायनो वाह्नापायनो वेशम्पायन एव च ॥ २० ॥ वैकणैयः शाङ्गेवो याज्ञोपिश्चाष्ट्रकायनाः ॥ ललाटिकेलैकुटिश्चैव लाक्ष्ण्यायाः पारि मण्डलः ॥ २१ ॥ उलुलिः शेलुकिः कौहिश्चिन्त्यान्यः पैप्पलायनिः ॥ सत्यायनिनर्मालयतिः कोटालिः कौचहन्तिकः ॥ २२ ॥ शौर्किः शौकिः स कौचाक्षिः कौत्सिञ्चान्द्रमसिस्तथा ॥ जैकहिर्हिलिजश्वन्याञ्चलेदिकैर्वाणः ॥ २३ ॥ शार्गाङ्गतिकनेर्गनियो लोहाक्षिश्चल वैरिणः ॥ नामायनिश्चानुमतिः पर्णभागधिकासिकृत ॥ २४ ॥ समाख्यान्तानतश्चैषां पञ्च तु प्रवरा मताः ॥ भृगुश्च च्यवनश्चैव आत्मवानस्तथैव च ॥२५॥ और्व्वश्च जमदग्निश्च पञ्चैते प्रवरा मताः ॥ पम्पममंमवाहाह्य ऋषयः परिकीर्तिताः ॥ २६ ॥ वाञ्जवायाजायो न

॥ ७३ ॥

---

¹ 'भविष्यतामव.' इति ख० ।