विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध० ॥ ७३ ॥

नृ० सिं० अ० १११

विवर्धन् ॥ २ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ मन्वन्तरेऽस्मिन्संप्राप्ते राजन्वैवस्वते पुरा ॥ अश्वमेधे तु वितेने ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ॥ ३ ॥ महादेवस्य शापेन त्यक्त्वा देहान्स्वयं ततः ॥ ऋषयस्तु समुद्भूता हुते शुक्रे प्रजापत्या ॥ ४ ॥ देवानां मातरो दृष्ट्वा देवपत्नीस्तथैव च ॥ स्कन्नं शुक्रे महाराज ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ॥ ५ ॥ तज्जुहाव ततो ब्रह्मा ततो जातो हुताशनात् ॥ ततो जातो महातेजा भृगुः स तपसां निधिः ॥ ६ ॥ अङ्गान्त्वंगिरा जातस्सभार्योऽग्निरितस्त्वथ च ॥ मरीचिभ्यो मरीचिश्च ततो जातो महातपाः ॥७॥ वसुमध्योत्सवेत्पुत्रो वसिष्ठश्च महातपाः ॥ भृगुः पुलोमश्र सुतां दिव्यां भार्यामाविन्दत ॥ ८ ॥ यस्यां तस्य सुता जाता देवा द्वादश याज्ञिकाः ॥ भुवनो भावनश्चैव सुजन्यः सुजनस्तथा ॥९॥ क्रतुः सुवश्च पूषाश्च व्याजश्च व्यस्तुजश्व ह ॥ प्रसवश्चाव्ययश्चैव दशो द्वादशमस्तथा ॥ १० ॥ इत्येते भार्गवा नाम देवा द्वादश कीर्तिताः ॥ पौलोम्यजनयद्दिव्यं देवानां तु कनीयसम् ॥ ११ ॥ च्यवनं तु महाभागमात्मवन्तं तथाप्यसां¹ ॥ आत्मवानात्मजस्त्वेवो जमदग्निस्तदात्मजः ॥ १२ ॥ और्वा गोत्रकरस्तस्य भगवान्वां महामनाम् ॥ तत्र गोत्रकराञ्छृणु भृगोर्ह्यतोऽस्तस्सत्त्वहम् ॥ १३ ॥ भृगुश्च च्यवनश्चैव आत्मवांस्तु तथैव च ॥ और्वश्व जमदग्निश्च वात्स्यो दर्मिनडांयनः ॥ १४ ॥ नागायनो बर्हिषश्व पैलुश्चैवांगुशास्तिकः ॥ शौनकायनजीवान्तितः कौर्याधः पार्थिनस्तथा ॥ १५ ॥ वह्नीनार्विरूपाक्षो रोहिण्यायनिरंव च ॥ वैश्वानरिपारिकैर्वशार्थावर्णवुकस्तकः ॥ १६ ॥ विष्णुः पौंग्यवालकितैर्लोकैनान्तभागिनः ॥ मृत भागेयमर्कण्डजिहितोदीधितनस्तथा ॥ १७ ॥ मण्डूमाण्डव्यमण्डूकरुफनसङ्गितस्तथा ॥ स्थालिपिण्डः शिलपतिः शार्कराक्षिस्तथैव च ॥१८॥ मुकचायणो देवमतिः पाण्डाथिः सिगालवः ॥ सक्तुञ्चभातकिः कायिषजो वार्षिबिलायनिः ॥ १९ ॥ गार्ग्यायणा बायनश्च ऋषिगाहायन स्तथा ॥ गोष्ठापायनो वाह्नापायनो वेशम्पायन एव च ॥ २० ॥ वैकणैयः शाङ्गेवो याज्ञोपिश्चाष्ट्रकायनाः ॥ ललाटिकेलैकुटिश्चैव लाक्ष्ण्यायाः पारि मण्डलः ॥ २१ ॥ उलुलिः शेलुकिः कौहिश्चिन्त्यान्यः पैप्पलायनिः ॥ सत्यायनिनर्मालयतिः कोटालिः कौचहन्तिकः ॥ २२ ॥ शौर्किः शौकिः स कौचाक्षिः कौत्सिञ्चान्द्रमसिस्तथा ॥ जैकहिर्हिलिजश्वन्याञ्चलेदिकैर्वाणः ॥ २३ ॥ शार्गाङ्गतिकनेर्गनियो लोहाक्षिश्चल वैरिणः ॥ नामायनिश्चानुमतिः पर्णभागधिकासिकृत ॥ २४ ॥ समाख्यान्तानतश्चैषां पञ्च तु प्रवरा मताः ॥ भृगुश्च च्यवनश्चैव आत्मवानस्तथैव च ॥२५॥ और्व्वश्च जमदग्निश्च पञ्चैते प्रवरा मताः ॥ पम्पममंमवाहाह्य ऋषयः परिकीर्तिताः ॥ २६ ॥ वाञ्जवायाजायो न

॥ ७३ ॥

¹ 'भविष्यतामव.' इति ख० ।

वैवाह्या ज्ञेयास्त्रिप्रवरास्तु ते ॥ भृगुश्च जमदग्निश्च तथैवोर्व्वश्च पार्थिव ॥ २७ ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि शृणु चान्यान्भृगूद्वहान् ॥ जमदग्निर्विद्वैश्च पौलस्त्यो वैजभृत्तथा ॥ २८ ॥ प्राचीनयोग्यो भगवानृषिः क्रौञ्चायनस्तथा ॥ ऋषिमभ्यश्चजाताश्च एकायनवटापनों ॥ २९ ॥ आत्रेयोऽथिमितश्चैषां सर्वेषां प्रवरः स्मृतः ॥ भृगुश्च च्यवनश्चैव ह्यात्मवानस्तथैव च ॥ ३० ॥ परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ॥ ऋग्वेदीया मार्गेयचे ग्रामायणिरेथायानिः ॥ ३१ ॥ आपस्तम्बिस्र्वस्तथा ताल्विनैर्ऋतिः कपिञ्जरैव च ॥ आर्ष्टिषेणो गार्दभिश्च काद्द्मायणिरेव च ॥ ३२ ॥ अश्वा यनिरथाश्वापि पंचार्षेयाः प्रकीर्तिताः ॥ परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ॥ ३३ ॥ यौविराधो वीतहव्यो नासाथ्यश्चण्डमो दमः ॥ जीवंत्या यनिमोदश्च विल्विश्च खलिस्तथा ॥ ३४ ॥ भाविलिर्भागवित्तिश्च कौशाम्बिर्विद्युदंक्षकैः ॥ वालेयः समदा गेयिर्गिरिक्षितिरथैव च ॥ ३५ ॥ गौर्गिजिश्च संवशालस्तथा पौष्णायनो मुनिः ॥ रोमादश्च तथैतेषामार्षेयाः प्रवरा मताः ॥ ३६ ॥ भृगुश्च वीतहव्यश्च तथा चैव सदेवसः ॥ परस्पर मवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ॥३७॥ खालयोनिः शाकटायनो मैत्रेयः सातयस्तथा ॥ द्रोणायनो नौकमायन आशिषिन्ध पिक्षायनिः ॥ ३८ ॥ हेमजिद्विस्तथैतेषामार्षेयाः प्रवरा मताः ॥ भृगुश्चैवाथ वध्यश्वो दिवोदासस्तथैव च ॥३९॥ परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ॥ ४० ॥ सकायनो यज्ञापर्चिर्ग्यन्थिस्तथैव च ॥ ४० ॥ प्रत्यूहश्च तथा श्रीभ्यःशैलिवैकादशायनिः ॥ तथा गृत्समदो राजञ्शुनकश्च महातृषिः ॥ ४१ ॥ प्रवरस्तु यथोक्तानां ब्यार्षेयाः परिकीर्तिताः ॥ भृगुर्गृत्समदश्चैव द्वावेतो परिकीर्तितौ ॥ परस्परमवैवाह्या इत्येते परिकीर्तिताः ॥४२ ॥ एते तवोक्ता भृगुवंश जाता महानुभावा नृप गोत्रकाराः ॥ येषां च नाम्नां परिकीर्तनेन पापं समग्रं विजहाति जन्तुः ॥ ४३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमकाण्डे मार्क ण्डेयवज्रसंवादे भृगुवंशातुक्रीर्त्तनं नामैकादशोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १११ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ मरीचितनया राजन्सुरूपा नाम विश्रुता ॥ भार्या ह्यङ्गिरसो दिव्या यस्याः पुत्रा दश स्मृताः ॥ १ ॥ आत्मा ह्यायुर्मुहूर्द्दो मदः प्राणस्तथैव च ॥ हविष्मांचांगविष्ठश्च ऋतः सत्यश्च ते दश ॥ ॥ २ ॥ इत्येतेऽङ्गिरसो नाम देवा वै सोमपीथिनः ॥ सुरूपा जनयामास ऋषीन्सर्वेश्वरानपिमान् ॥ ३ ॥ बृहस्पतिं गोतमं च संवर्त च महा ऋषिम् ॥ अयस्यं वामदेवं च उतथ्यमुरुशिजं तथा ॥ ४ ॥ इत्येते ऋषयः सर्व गोत्रकाराः प्रकीर्तिताः ॥ तेषां गोत्रसमुत्पन्नान्गौत्रकारा न्त्रिबोध मे ॥ ५ ॥ उतथ्यो गौतमश्चैव तैलेजोऽभिजिदस्तिथा ॥ बौद्धिर्नैधिः सलोगाक्षिः क्षोरोजी टाकिरेव च ॥ ६ ॥ राह्लाकिः सौपुरिश्च केरातिः शारलोमकिः ॥ पौष्पिजन्मोतुभावश्च ऋषिश्चैव बडोबडः ॥ ७ ॥ कराटक्श्च माचीयः उपविन्दुरथैषिणिः ॥ रौहिण्यायानिर्जागर्लिः

वि० ध० ॥ ७४ ॥

प्र० खं० अ० ११९

क्रौञ्चा चैवारुणायनिः ॥ ८ ॥ सोमो डायनिकाशेकः कौटिल्यः पार्थिवस्तथा ॥ रौहिण्यायनिरेवांशुस्तुल्योद्योवांसुरेव चा॥ ९॥ तथा च गुल्मयोवांशु स्तम्बयोवांशुुरेव च ॥ कावाकिः पुष्पधैश्च क्षीरकारिण्डिरेव च ॥ १० ॥ अषाढिश्च करेशैश्च पारिकारिणिरेव च ॥ इत्यापेयास्तु संवपां प्रवराः परिकीर्तिताः ॥ ११ ॥ आंगिरसश्च तथोतथ्यो मुनिश्चैधतपस्तथा ॥ परस्परमवैवाहा इत्येते परिकीर्तिताः ॥ १२ ॥ उषाजिच्च अयस्यश्च¹ कक्षीवान्गौतमस्तथा ॥ आपेयाः प्रवराश्चैषां च प्रवराञ्छृणु ॥ १३ ॥ अंगिरश्च ततोतश्च उषाजिक्ष महातपिः ॥ सोमस्त्वभिभविर्भिक्षु सालिभ्रवालिंस्तथा ॥ १४ ॥ भारद्वाजः सौबुद्धिश्च मेघो देवमतिस्तथा ॥ आश्वलायनवात्सिक्षौ ह्यभिंवशः शलार्थातः ॥ १५ ॥ वालिषेयिनिशौकेयौ वागांहावेवकालिस्तथा ॥ शाटिश्च कपिवर्णश्च प्रावाहिश्वाश्वलायनिः ॥ परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ॥ १६ ॥ कावाकिश्च समाकाश्चित्तथा चांशुमतिः प्रभुः ॥ भार्वेोकर्णिस्तथाचैवं च वाध्री विच्छिन्दित्घाटिकैः वाग्रयीविश्वनश्चैव च ॥ दैवायार्दव्यथानिर्हार्र्किणः सम्भ्राङ्गिरिकः ॥ १८ ॥ धौर्वायिः साभिमुद्रिश्च तथा गोमदग्निश्च्यः॥ माल्म्यकाथः सालहगो शृलो हाम्स्तथैव च ॥ १९ ॥ गार्गदाद्यिः कौतपतिः कांसैाकस्त्रितथैव च ॥ तादाकिर्जन्यैद्रौणिश्च जैवालायनिरेव च ॥ २० ॥ आपमन्तर्यमोजादृष्टिः कारणीपिरङ्गुलि रेव च ॥ पौरुश्चैव महातेजाः शङ्खलायनिरेव च ॥ २१ ॥ आपेयो नामतश्चैषां संवषां प्रवरो नृप ॥ अङ्गिरगः प्रवरस्तषां द्वितीयश्च बृहस्पतिः ॥ २२ ॥ तृतीयश्च भरद्वाजः प्रवराः परिकीर्तिताः ॥ परस्परमवैवाहा इत्येते परिकीर्तिताः ॥ २३ ॥ काणायानाः कापेयाश्चातथा वात्स्यपायणाः ॥ आध्रूकद् आध्र्वन्दी च तन्त्रालिश्मशक्यकायनः ॥ २४ ॥ क्रोडिः शार्की च कार्पी च तालकॄन्सामुहागवताः ॥ लापकद्रालविमंपा मर्कटः पैलुकायनः ॥ २५ ॥ सूत्संशश्च तथा चार्की गर्गः श्यामायनिस्तथा ॥ बाल्हिः सार्हिंश्चैव पक्षांपेयाः प्रकीर्तिताः ॥ २६ ॥ अङ्गिरास्तु महातेजा देवाचार्यो बृहस्पतिः ॥ भरद्वाजस्तथा गर्गश्च्यवन भगवानपिः ॥ २७ ॥ परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ॥ कपितरः स्वस्तितरो दर्भः शक्तिः पतञ्जलिः ॥ २८ ॥ भूयसी जलमन्धिश्च विन्दुर्धुण्डिः कुशांतकिः ॥ भृगुस्तु गजकर्णी च शोम्वाटिः शाशिबस्तथा ॥ २९ ॥ शालिश्च शुक्लः काण्वो मुनिः क्रौञ्चिन्यत्तथा ॥ काठ्यो वाच्यायनिंश्चैव सावन्यायनिंश्व न् ॥ ३० ॥

॥ ७४ ॥

¹ ‘वाहुः’ इति ख० । ² ‘दाक्षिमा’ इति ख० । ³ ‘अश्मश्च’ इति ख० । ⁴ ‘दशितः’ इति क० । ⁵ कैकेयौ इति ख० । ⁶ ‘शौटिः’ इति ख० । ⁷ ‘देवापिः’ इति क० । ⁸ ‘सञ्ज्ञकिः’ इति ख० । ९ ‘ग्रैवापिः’ इति क० । १० ‘सात्यमुग्निश्च’ इति ख० । ११ ‘वात्स्यशरायणः’ इति ख० ।

त्र्यार्षेयो नामतस्तेषां प्रवरो भूमिपोत्तम ॥ अङ्गिरादामवाह्यश्च तथा चैवाप्यतत्ययः ॥ ३१ ॥ परस्परमवैवाह्याः सर्व एव प्रकीर्तिताः ॥ संकृतिश्च त्रिमाद्रिश्च शैशूः शैपतिरेव च ॥ ३२ ॥ तण्डिश्च जानकिश्चैव तैलकाद्वय एव च ॥ नारायणाश्चापिमिश्च लौक्षिर्गांगिर्हलस्तथा ॥ ३३ ॥ गालविश्चापि त्र्यार्षेयः सर्वेषां प्रवरा मताः ॥ आंगिरः संकृतिश्चैव गौरिवीतिस्तथैव च ॥ ३४॥ परस्परमवैवाह्याः ऋषय परिकीर्तिताः ॥ काण्वायना हारिकः कौत्स्यः पौंग्यस्तथैव च ॥ ३५ ॥ हस्तिदमो वात्स्यमालिर्गागिलोयैरवः ॥ भीमवेशः शांख्व्यदर्मिः सर्वे त्रिप्रवरा मताः ॥ ३६ ॥ अङ्गिरास्तु तमस्यश्च पुरुकुत्सस्तथैव च ॥ कुत्साः कुत्सैर्वैवाह्या एवमाहुः पुरातनाः ॥ ३७ ॥ रथीतरार्णां प्रवराः त्र्यार्षेयाः परिकीर्तिताः ॥ अङ्गिराश्च सुरूपार्थ्यस्तथैव च रथेतरः ॥ ३८ ॥ रथेतररा अवैवाह्या नितराञ्च रथेतरैः ॥ विष्णुवृद्धः शने मद्रिर्जत्रिणः कात्रिणस्तथा ॥ ३९ ॥ प्रडिवश्च महातेजास्तथा चैव परायणः ॥ त्र्यार्षेयश्च मतस्तेषां सर्वेषां प्रवरः शुभः ॥४०॥ अङ्गिराश्च विरूपाक्ष पृथुदश्वस्तथैव च ॥ परस्परमवै वाह्या इत्येते परिकीर्तिताः ॥ ४१ ॥ सान्त्यसुग्धिर्महातेजा हिरण्यस्तम्बिसुव्रतौ ॥ त्र्यार्षेयोऽपि मतश्चैषां सर्वेषां प्रवरो नृप ॥ ४२ ॥ अङ्गिरात्तृत्स दश्चैव मुद्दलश्च महातपाः ॥ परस्परमवैवाह्या इत्येते परिकीर्तिताः ॥ ४३ ॥ मोहजिह्नो देवजिह्वो अभिजिद्बविरादयः ॥ अपाननह्रव्यश्चैव वैरिण्यास्तावितौर्मोद्गलाः ॥ ४४ ॥ त्र्यार्षेयोऽपि मतश्चैषां सर्वेषां प्रवरः शुभः ॥ अङ्गिराश्चैव ताविश्च मौद्गल्यश्च महातपाः ॥ ॥ ४५ ॥ परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ॥ ऊरुण्वश्च मुरुण्डश्च तृतीयः शाकटायनः ॥ ४६ ॥ ततः प्रागश्वयो नारी मर्कटो रमणः शणः ॥ काण्वमार्कट्यश्चैव तथा रामवणो मुनिः ॥ ४७ ॥ श्यामायनस्तथैतेषां त्र्यार्षेयः प्रवरो मतः ॥ अङ्गिरा आजमीढश्च काण्वश्चैव महातपाः ॥ ४८ ॥ परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ॥ तित्तिरिः कपिभूश्चैव गार्ग्यश्चैव महामुनिः ॥ ४९ ॥ परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ॥ आर्षेयो नामतश्चैषां सर्वेषां प्रवरः शुभः ॥५०॥ अङ्गिरस्तित्तिरिस्त्वैव कपिभूश्च महाद्युतिः ॥ परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ॥ ५१ ॥ अङ्गिराः सम्रद्वाजो ऋषिवन्दनवस्तथा ॥ ५२ ॥ बृहस्पतिर्मंत्रवचाः पञ्चार्षेयाः प्रकीर्तिताः ॥ अङ्गिराः सम्रद्वा जस्तथा चैव बृहस्पतिः ॥ ५३ ॥ ऋषिर्मित्रवचश्चैव ऋषिवन्दन्तवस्तथा ॥ परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ॥ ५४ ॥ भारद्वाजः कटाशौण्डः शैशिरयस्तथैव च ॥ इत्येते कथिताः सर्वे ब्यामुष्यायणात्रजोः ॥ ५५ ॥ पञ्चामेयास्तथान्येषां प्रवराः परिकीर्तिताः ॥ अङ्गिराः सम्रद्वाजस्तथैव च

१ 'माद्रिः' इति ख० । २ 'आर्षेयश्च' इति ख० । किञ्चित्पुस्तके यत्रयत्र त्र्यार्षेय इति पदं तत्र सर्वत्र आर्षेय इत्येव लभ्यतेऽत्र तूत्तर । ३ 'रावणजेसुनी' इति ख० ।

वि० ध० ॥ ७५ ॥ प्र० खं० अ० १९४

बृहस्पतिः ॥ ६६ ॥ सौङ्घ्य शैशिवैश्व प्रवराः परिकीर्त्तिताः ॥ परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्त्तिताः ॥ ६७ ॥ एते तवोक्ताङ्गिरसस्तु वंशे महानु- भावा नृप गोत्रकाराः ॥ येषां च नाम्नां परिकीर्त्तनेन पापं समग्रं पुरुषो जहाति ॥ ६८ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे आङ्गिरसो वंशानुकीर्त्तनं नाम द्वादशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११२ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अत्रिवंशसमुत्पन्नान्गोत्रकारान्निबोध मे ॥ कर्पूरापणशौलेयास्तथा शाराइणाश्च ये ॥ शैवलकी शौनवर्णारघोसीडुतयश्च ये ॥ १ ॥ गौरग्रीवः सकारिक्षिय मैत्रायाणाश्च ये ॥ आत्मगन्या वामथ्या गोपन्नास्तालिकिन्दवः ॥ २ ॥ ह्वानजिह्वाह्निगन्द्रीविरेन्द्राणिः शाकटायनः ॥ तैलेयश्चैव बौलेयश्चाश्विगोणी मन्तिन्थ्या ॥ ३ ॥ जलदो भग पादश्च सौपुषिश्च महातपाः ॥ छान्दोग्यस्त्वथेतपामाषयः प्रवगे मतः ॥ ४ ॥ धाराश्चाश्व तथाग्निश्च ऋचनानस एव च ॥ पञ्चप्रवरवैवाह्या ऋषयः परिकीर्त्तिताः ॥ ५ ॥ दाक्षिविः पालकश्च और्णनाभिः सिलिर्मिलिः ॥ बीजवापी शिरीषश्च मौञ्जकश्चाविशिष्टिंगी ॥ ६ ॥ वल्चन्तन्यंतथान्यं त्र्यार्षयः प्रवरा मतः ॥ अग्निशौविष्टरश्चैव तथा पूर्वातिथिः स्मृताः ॥ ७ ॥ परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्त्तिताः ॥ ९ ॥ आत्रेयान्पुत्रिकापुत्रानत ऊर्ध्वं निबोध मे ॥ ८ ॥ हालेयश्च सवालेयो वाममध्यस्तथैव च ॥ गोत्रयश्चैव गोत्रयाः त्र्यार्षेयाः परिकीर्त्तिताः ॥ ९ ॥ अत्रिश्च वाममध्यश्च पौत्रिकैव महानृषिः ॥ परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्त्तिताः ॥ १० ॥ इत्यात्रेयवंशप्रभवोऽनवेक्ष्या महानुभावा नृप गोत्रकाराः ॥ येषां तु नाम्नां परिकीर्त्तनेन पापं समग्रं पुरुषो जहाति ॥ ११ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे अत्रिवंशानुकीर्त्तनं नाम त्रयोदशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११३ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अत्रेरेवापरं वंशं तव वक्ष्यामि पार्थिव ॥ अत्रेः सोमः सुतः श्रीमांस्तस्य वंशोद्भवो नृपः ॥ १ ॥ विश्वामित्रस्तु तपसा ब्राह्मण्यं समवाप्तवान् ॥ तस्य वंशमहं वक्ष्ये तन्मे निगदतः शृणु ॥ २ ॥ विश्वामित्रो दूरावतन्त्या चिकित्नागालवो ॥ वनपृष्ठ शलङ्कश्च तथा चाश्वान- तायनः ॥ ३ ॥ श्यामायनो याज्ञवल्क्यो जाबालिः सैन्धनायनः ॥ दाभ्रेयाश्च कार्णपा च मौञ्ज्या अथ मौञ्जुताः ॥ ४ ॥ आतृपा आपवाप्यः पाण्योदयाम्यंब्यः ॥ वववाद्या बह्लयः पाणतम्यः मकोष्ठिकाः ॥ ५ ॥ त्र्यार्षेयाः प्रवरास्तेषां सर्वेषां परिकीर्त्तिताः ॥ विश्वामित्रो देवरतः उद्दलश्च महायशाः ॥ ६ ॥ परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्त्तिताः ॥ मार्गमित्रस्तथाश्वाश्च माथुरुच्चन्दुम एव च ॥ ७ ॥ त्र्यार्षेयाः प्रवरास्त्वेत ऋषयः परिकीर्त्तिताः ॥ विश्वामित्रस्तथा ज्युष्टो मधुच्छन्दाम्तथैव च ॥ ८ ॥ पञ्चप्रवरवैवाह्या ऋषयः परिकीर्त्तिताः ॥ धनञ्जयः कपर्दयः ॥ ७६ ॥

१ 'चकित' इति ख० ।

पाणिकृष्टश्च पार्थिव ॥ ९ ॥ पाणिनिश्चैव त्र्यार्षेयाः सर्व एते प्रकीर्तिताः ॥ विश्वामित्रो मधुच्छन्दस्तथा चैवाघमर्षणः ॥ १० ॥ परस्परमवैवाहा
ऋषयः परिकीर्तिताः ॥ कामलायनाजिश्श्व आश्मरथ्यास्तथैव च ॥ ११ ॥ बन्धुलिश्चैव त्र्यार्षेयाः सर्वेषां प्रवरा मताः ॥ विश्वामित्रश्च
श्मरथो बन्धुलिश्च महातपाः ॥ १२ ॥ परस्परमवैवाहा ऋषयः परिकीर्तिताः ॥ पूरणाः पारिधान्वन्तः त्र्यार्षेयाः परिकीर्तिताः ॥ १३ ॥
विश्वामित्रः पूरणश्च तयोर्द्वा प्रवरौ स्मृतौ ॥ पाक्षिवर्ता अवैवाहाः पूरणाश्च परस्परम् ॥ १४ ॥ लोहिता अष्टकाश्च ऋषीश्वोदारिहस्तथा ॥ १५॥
विश्वामित्रो लोहितश्च अष्टकश्च महातपाः ॥ १६ ॥ अष्टका लोहितैर्नित्यमवैवाहाः परस्परम् ॥ उदरण्डः कत्थकश्च ऋषीश्वोदार्विहस्तथा ॥ १७॥
त्र्यार्षेयोऽपि मतश्चैषां सर्वेषां प्रवरः शुभः ॥ ऋणावान्नियतिश्चैव विश्वामित्रस्तथैव च ॥ १७ ॥ परस्परमवैवाहा ऋषयः परिकीर्तिताः ॥
औदुम्बराः शौशिरिटिश्चिस्तार्क्ष्यायणस्तथा ॥ १८ ॥ टंकायनिश्चैतकायनिस्तार्क्ष्यायणिरेव च॥ कात्यायनिः करीराभिः शाङ्ख्यायानिलावकी॥ १९॥
मौञ्जायनिश्च भगवांस्त्यार्षेयाः परिकीर्तिताः ॥ किलिः कस्तितया विद्याद्विश्वामित्रस्तथैव च ॥ परस्परमवैवाहा ऋषयः परिकीर्तिताः ॥२०॥
एते तयोक्ताः कुशिका नरेन्द्र महानुभावाः सततं द्विजेन्द्राः ॥ येषां तु नामां परिकीर्तितेन पापं समग्रं पुरुषो जहाति ॥ २१ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मो-
त्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे विश्वामित्रवंशानुकीर्तनं नाम चतुर्दशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११४ ॥मार्कण्डेय उवाच ॥ मरीचेः कश्यपः
पुत्रः कश्यपस्य तथा कुले ॥ गोत्रकारांस्तृणान्वक्ष्ये तेषां नामानि मे शृणु ॥ १ ॥ आश्रायणा श्वषणा मेषकीर्गीटकायनाः ॥ गुरुमंजी
माठरश्च गोजाविश्च लक्ष्मणः ॥ २ ॥ शालहलेयाः कौरोज्याश्चैकिन्याश्वासुरायणाः ॥ मन्दान्यावै मुगयन्तो श्रोतसो भौसतायनाः ॥३॥ देवयाता
गोपयाता अधेच्छाग्रायतश्च ये ॥ ताकयनास्तिश्चहया अभियोंगा गदापनाः ॥ ४ ॥ कातवान्दिर्महाचक्रिर्दाक्षपणाय एव च ॥ ग्रीवायणा हरिकेयो
हास्तिसदास्तथैव च ॥ ५॥ वात्स्या वालिन्यकृतहा हस्तलायनिसंस्तथा ॥ आश्रायणः पेलुसुलौ राश्चताताय नस्तथा ॥ ६ ॥ कौशीतकाश्च
पाकान्ता अग्रिशर्मायणाश्च ये ॥ मेषयः कैवमेयश्च तथा चैव सुबभ्रवः ॥७॥ प्राचीथयो ज्ञानगया आश्रामय एव तु ॥ श्यामोचरा नैमिययः
तस्त्या ये शाङ्कलायनाः ॥८॥ काष्टहायननामारीचा डाँजिहायनहस्तिकाः॥ वैकेण्याः काश्यपाश्च शामिमिश्रा हारितावनाः ॥९॥मातंगिनो वभ्रसवः
त्र्यार्षेयाः परिकीर्तिताः ॥ वत्सरः कश्यपश्चैव निध्रुवश्च महातपाः ॥ १० ॥ परस्परमवैवाहा ऋषयः परिकीर्तिताः ॥ रैक्षश्च सांख्यमित्राश्च यांधे

। (वै० प्र०) प्र० ख० ।

वि० ध० ॥ ७६ ॥ । प्र० खं० अ० १९६ ।

याः परिकीर्तिताः ॥ ११ ॥ वत्सारः कश्यपश्चैव वैश्वश्च महातपाः ॥ परस्परमवैवाह्यौ गोत्रौ द्वौ परिकीर्तितौ ॥ १२ ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि ह्युपायणगोत्रजान् ॥ आतुष्टुभो भाक्तयः स्वातन्त्रो राजवल्लवः ॥ १३ ॥ गैरिशेरो देववृद्धिश्चैन्द्री गोपर्यवाकविः ॥ मालुलिः काडुविज्ञाङ्घ्रिः शतश्मिरितस्त्वैव च ॥ १४ ॥ दिवा वासिष्ठा इत्येते नक्तं ज्ञेयाश्च काश्यपाः ॥ त्र्यार्षेयाश्च तथा तेषां सर्वेषां प्रवराः शुभाः ॥ १५ ॥ वत्सारः कश्यपश्चैव वसिष्ठश्च महातपाः ॥ परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ॥ १६ ॥ सा माता बलिपुत्रश्च भोपलोड्य जलप्लवः ॥ सुश्रामयुरः पर्णश्च सोऽष्टमो गर्दभीमुखः ॥ १७ ॥ हिङ्गुण्याहुः कैरातः उभो काश्यपगामिलौ ॥ आह्लेलो वृकपुच्छश्च सुकेतुश्च तथोत्तरः ॥ १८ ॥ उलूकभल्लूको वत्सयो महाकेरुस्तथैव च ॥ शार्दूलवंशतानवौ द्रावोलेवल्यतातवः ॥ १९ ॥ पैपलादिः पूर्ववर्विरितीवन्त्या वर्गिनिकः ॥ त्र्यार्षेयापि मन्त्रर्ष्यां सर्वेषां प्रवरः शुभः ॥ २० ॥ असितो देवलश्चैव कश्यपश्च महातपाः ॥ परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ॥ २१ ॥ ऋषिप्रवान्वयन्तु कश्यपस्य ह्यसंवणाभ्यः सकलं प्रसूतम् ॥ जगत्समग्रं यदुसिंहमुख्य तत्ते च वक्ष्याम्यहमुत्तरेण ॥ २२ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे कश्यपवंशावकीर्तनं नाम पञ्चदशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ १९५ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ वसिष्ठवंशजान्विप्रान्प्रविवाय गदतो मम ॥ एकार्षयश्च प्रवरो वसिष्ठानां प्रकीर्तितः ॥ १ ॥ वसिष्ठ एव वसिष्ठा अविवाह्या वसिष्ठजैः ॥ व्याघ्रापादा औपगवाः वैकवा शाडलायनाः ॥ २ ॥ कापिष्ठला श्वेतोत्तमा आश्वलाः सर्वदाकराः ॥ गोधायना बोधयश्च ड्राकल्पा अपवाहिुकैत ॥ ३ ॥ वालिशिया पालिंशियास्तथोमाङ्कवक्ष ये ॥ आयस्थूणाः शीतवृक्षास्तथा बह्वपुगोहितैः ॥ ४ ॥ लोमात्याः स्वनिरुक्खाः माण्डलिर्गालितालिन्यथा ॥ बह्विष्ठिश्च सुमता श्वपादिर्वाहिडंव च ॥ ५ ॥ शालिल्लिब्वलिलाश्चैव वलिश्रव एव च ॥ माण्डवां याज्ञवल्क्यश्च एकोपायनस्तथा नृप ॥ ६ ॥ वसिष्ठ एषां प्रवरो अवैवाहाः परस्परम् ॥ शैललयो महाकर्णो काण्ण्यः कैवणिस्तथा ॥ ७॥ कपिञ्जलो वालशिखिर्भागविनायतनाश्च य ॥ कोषायाणा लाकदया कोलहूतागुणायणाः ॥ ८ ॥ शाकहत्याः कशापोया अथो उल्लपवाश्च ये ॥ माङ्कचायतना अब्दुन्ना अथो मार्षिणगायचयः ॥ ९ ॥ दामकायतना वाह्यवो वाक्ययोगाणमन्तया ॥ आवायनाश्च ऋषयो ये च क्रोडादनायवाः ॥ १० ॥ प्रत्यवायनाश्च ऋषय औपमन्यव एव च ॥ माङ्कचायनाथ ऋष्यनन्था ये च डङ्गन्काः ॥ ११ ॥ पाडुकायन आंब्दाहा ऋपयश्च लेलयाः ॥ मालया ऋतवक्तव्यः पूर्णांगर्त्तिन्यथ च ॥ १२ ॥ त्र्यार्षेयार्डाप मन्त्रेष्यां सर्वेषां प्रवरम्तया ॥ ॥ १६ ॥

१ 'असितो देवलश्चैव' इति ख०। २ 'शाङ्खत्याश्च वाटकान्' इति ड०। ३ 'पुर्णदन्त्या' इति क०। ४ 'शाकलदा' इति ग०। ५ 'नाम' इति ख०। ६ 'शाकलादत' इति ख०। ७ 'शावका' इति ड०।

भगो वसुर्वसिष्ठश्च इन्द्रः सम्पतिरेव च ॥ १३ ॥ परस्परमवैवाहा ऋषयः परिकीर्तिताः ॥ औपस्वस्थाः स्वस्थ्यलयो वालो हलो ह्यश्वश्च ये ॥ १४ ॥ मध्यन्दिना अक्षतयः पैप्पला देविर्वेङ्कपा ॥ त्रैशुङ्गा वनगा आलवाः कुण्डिनाश्च नरोत्तम ॥ १५ ॥ ज्यार्षेयोऽपि मतश्चैषां सर्वेषां प्रवरः शुभः ॥ वसिष्ठमित्रावरुणौ कुण्डिनश्च महातपाः ॥ १६ ॥ परस्परमवैवाहा ऋषयः परिकीर्तिताः ॥ जातूकर्णा यचश्चैव पाद्पाश्च तथैव च ॥ १७ ॥ ज्यार्षेयोऽपि मतश्चैषां सर्वेषां प्रवरस्तथा ॥ जातूकर्णो वसिष्ठश्च तथैवान्त्वत्थ पार्थिव ॥ परस्परमवैवाहा ऋषयः परिकीर्तिताः ॥ १८ ॥ वसिष्ठवंशविहिता मयेते ऋषिसम्भवा नृप गोत्रकाराः ॥ येषान्तु नाम्नां परिकीर्त्तनेन पापं समग्रं पुरुषो जहाति ॥ १९ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथममखण्डे मा० सं० वसिष्ठवंशानुकीर्त्तनं नाम षोडशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११६ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ वसिष्ठस्तु महातेजा निमेः पूर्वपुरोहितः ॥ १ ॥ बभूव पार्थिवश्रेष्ठ यज्ञेस्तस्य समन्ततः ॥ शान्तात्मा पार्थिवश्रेष्ठ विश्राम तदा पुरा ॥ २ ॥ तं गत्वा पार्थिवश्रेष्ठो निमिर्वचनमब्रवीत् ॥ भगवन्द्यष्टुमिच्छामि तन्मा याजय मा चिरम् ॥ ३ ॥ तमुवाच महातेजा वसिष्ठः पार्थिवोत्तमम् ॥ कञ्चित्कालं प्रतीक्षस्व तव यज्ञैः समन्ततैः ॥ ४ ॥ भृशं श्रान्तोऽस्मि विश्रम्य याजयिष्यामि ते नृप ॥ एवमुक्तः प्रत्युवाच वसिष्ठं नृपसत्तमः ॥ ५ ॥ पारलौकिककार्येषु कः प्रतीक्षितुमुत्सहते ॥ न यस्य सोहृदं ब्रह्मन्कृतान्तेन बलीयसा ॥ ६ ॥ धर्मकार्ये त्वरा कार्या चले यस्माद्धि जीवितम् ॥ धर्ममार्गतो जन्तुर्मृतोऽपि सुखमश्नुते ॥ ७ ॥ श्वःकार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्निकम् ॥ न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं वास्य न वा कृतम् ॥ ८ ॥ क्षेत्राण्युत्सृज्यहासक्तमन्यत्र गतमानसम् ॥ वृकीवोरणमासाद्य मृत्युरादाय गच्छति ॥ ९ ॥ न कालस्य प्रियः कश्चिद्द्वेष्यो वास्य न विद्यते ॥ आयुष्ये कर्मणि क्षीणे प्रसह्य हरते जनम् ॥ १० ॥ प्राणो वायुश्चलत्वञ्च वायोर्विदितमेव च ॥ यत्र यज्जीव्यते ब्रह्मन्क्षणमात्रं तदद्भुतम् ॥ ११ ॥ सोऽहं सम्भृतसम्भारो भवन्तसमुपागतः ॥ न चेद्याजयसे मह्यं याज्यामन्यन्तु याजकम् ॥ १२ ॥ एवमुक्तस्तदा तेन निमिना ब्राह्मणोत्तमः ॥ शशाप तं निमिं क्रोधाद्विदेहस्त्वं भविष्यसि ॥ १३ ॥ श्रान्तं मां त्वं समुत्सृज्य यस्मादन्यं द्विजोत्तमम् ॥ धर्मज्ञः सुरेन्द्राद्य च्याजकं कर्तुमर्हसि ॥ १४ ॥ निमिस्तं प्रत्युवाचाथ धर्मकार्यरतस्य मे ॥ विघ्नं करोषि नान्येन याजनं च तथेच्छसि ॥ १५ ॥ शापं ददामि तस्मात्तवं विदेहोऽद्य भविष्यसि¹ ॥ एवमुक्ते तु तौ जातौ विदेहौ द्विजपार्थिवौ ॥ १६ ॥ देहहीनौ तयोर्जीवौ ब्रह्मणमुपजग्मतुः ॥ आगतां तौ समीपेऽथ ब्रह्मा वचनमब्रवीत् ॥ १७ ॥

¹ 'भाविष्यसी' इति ख० ।

वि० ध० ॥ ७७ ॥ प्र० खं० अ० ११८

अद्य प्रभृति ते स्थानं निमे जीवं ददाम्यहम् ॥ नेत्रपक्ष्मसु सर्वेषां मनुष्याणां भविष्यसि ॥ १८ ॥ त्वत्सम्बन्धात्तथा तेषां निमेषः सम्भविष्यति ॥ चालयिष्यन्ति तु यदा नेत्रपक्ष्माणि मानवाः ॥ १९ ॥ एवमुक्ते मनुष्याणां नेत्रपक्ष्मसु सर्वशः ॥ जगाम निमिर्जीवे तु वरदानात्तस्यभूयः ॥ २० ॥ वशिष्ठजीवं भगवाञ्छ्रुत्वा वचनमब्रवीत् ॥ मित्रावरुणयोः पुत्रो वशिष्ठ त्वं भविष्यसि ॥ २१ ॥ वशिष्ठ इति ते नाम तत्रापि च भविष्यति ॥ जन्मद्वयमतीतं च तत्रापि त्वं स्मरिष्यसि ॥ २२ ॥ एतस्मिन्नेव काले तु मित्रश्च वरुणस्तथा ॥ वदर्याश्रमसासाद्य तपस्तेपतुख्यम् ॥ २३ ॥ तपस्यतोस्तयोरेवं कदाचिन्साधवे ऋतौ ॥ पुष्पितद्रुमसंच्छित्ने शुमे दक्षिणमारुते ॥ २४ ॥ उर्व्वश्यथ वरागेहा कुर्व्वती कुसुमोच्चयम् ॥ समूद्रसक्तवसना तयोर्दृष्टिपथं गता ॥ २५ ॥ तां दृष्ट्वा सुमुखों सुभ्रू नीलनीलोज्जलोचनाम् ॥ उभो क्षुभ्नुतुर्वीर्य्यन्तदृष्ट्पग्निसादितौ ॥ २६ ॥ स्कन्ने रेतस्यथोदृष्ट्वा शापभीता वराप्सराः ॥ चकार कलशे शुक्रमन्तायणेण मनोमये ॥ २७ ॥ तस्माद्दष्टिपथे जाता तस्मात्प्रतिसिता भुवि ॥ वशिष्ठाख्यास्तस्यश्च मित्रावरुणयोः सुतौ ॥ २८ ॥ वशिष्ठस्तूपयेमेथ भगिनीं नाब्दव्य तु ॥ अरुन्धतीं वरांगहां तनयां शक्तिम जीजनत् ॥ २९ ॥ शक्तेः पराशरः पुत्रस्तस्य वंशं निबोध मे ॥ यस्य द्वैपायनः पुत्रः स्वयं विष्णुर्जायत ॥ ३० ॥ प्रकाशा जनिता येन लोके भारतचन्द्रमाः ॥ पराशरस्य तस्य त्वं शृणु वंशमनुत्तमम् ॥ ३१ ॥ काइमया वाह्यनानो जैमयो मैमतायनः ॥ ३२ ॥ गौपालिः पञ्चशंखौ ज्ञेया कृष्णपराशराः ॥ ३२ ॥ प्रगोढयो वाह्वतपाः पार्थवः कौतुजातयः ॥ डार्यविः पञ्चमश्चैषां ज्ञेया नीलपराशराः ॥ ३३ ॥ कापारायणा कापिसौथाः कोकिक्यस्या नयान्तपाः ॥ पुक्करः पञ्चमश्चैषां ज्ञेया रक्तपराशराः ॥ ३४ ॥ अविद्ययौता वार्पण्या इत्येयाः श्लोकजातय वै इषीकतस्तः पञ्चमश्च एते श्वेतपराशराः ॥ ३५॥ वटिका वार्गणश्चैव स्कन्धन्धाः कौशिकान्तयः ॥ आभिरंगो पञ्चमश्च एत गौरपराशराः ॥३६॥ खलवायणी वार्षयणी तिल्वणो वैल्ववृक्षपः ॥ तालिमिंगो पञ्चमश्च एते धूम्रपराशराः ॥ ३७ ॥ पराशराणां मत्रंषां व्यंपंचः प्रवगे सतः ॥ पराशरश्च शक्तिश्च वशिष्ठश्च महातपाः ॥ ३८ ॥ पञ्चप्रवरमेवाहुर्याः सर्वे एव पराशराः ॥ ३९ ॥ उक्तमेतत्ते नृप वंशमुख्वाः पराशराः सुच समप्रभावाः ॥ येषां तु नाम्नां संकीर्त्तनत पापं मयंयं पुरुषो जहाति ॥ ४० ॥ इति श्रीविष्णुधर्म्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पराशरवंशानुकीर्त्तनं नाम सप्तदशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११७॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अतः परमहस्तस्य वक्ष्ये वंशोद्भवान्द्विजान् ॥ अगस्त्यः करम्भो यः कौसल्याकुलाजास्तथा ॥ १॥ स्वमेवसो मयोद्युक्तस्तथा गान्धारकायनिः ॥ पोलस्त्याः पुलहश्चैव क्रतुवंशभवस्तथारणाः॥ ॥ ७७ ॥

वाष्णेयोऽपि मतैश्चां सर्वेषां प्रवराः शुभाः ॥ अगस्त्यश्च महेन्द्रश्च ऋषिश्चैव मयोभुवः ॥ ३ ॥ परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ॥ पौर्ण- मासाः पारणाश्च ज्याष्णोयाः परिकीर्तिताः ॥ ४ ॥ अगस्त्यः पौर्णमासश्च पारणश्च महातपाः ॥ परस्परमवैवाह्या पौर्णमासाश्च पारणम् ॥ ५ ॥ एतदुक्तं ऋषीणां ते वंशानुक्रमपूरुषम् ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि किं तवानद्य कथ्यताम् ॥ ६॥ वज्र उवाच ॥ पुलस्त्यस्य क्रतोश्चैव महात्मनः ॥ अग- स्त्यस्य तथा चैकं कथं वंशं तदुच्यते ॥ ७ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ कृतः खलवनपत्योऽस्ति गजश्वेवश्वेतन्तरे ॥ इध्मवाहं स पुत्रत्वे जग्राह नृपसत्तम ॥ ८ ॥ अगस्त्यपुत्रं धर्मज्ञ अगस्त्यात्मकतस्तथा ॥ पुलस्त्यस्य तथा पुत्रः तिरश्चः पृथिवीपते ॥ ९ ॥ तेषां ते जन्म वक्ष्यामि उत्तरत्र यथा विधि ॥ पुलस्त्यप्रजां दृष्ट्वा नातिप्रीतमना ह्यभूत् ॥ १० ॥ अगस्त्यजं दृष्टसुतं तं पुत्रत्वे कृतवांस्तदा ॥ पौलह्यश्च तथा राजन्नागस्त्याः परिकी- र्त्तिताः ॥ ११॥ एते तवोक्ताः प्रवरा द्विजानां महासुभाबा नृप गोत्रकाराः ॥ येषां च नामां परिकीर्त्तनेन पापं समग्रं पुरुषो जहाति ॥ १२ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे अगस्त्यवंशानुकीर्त्तनं नामाष्टादशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११८ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अस्मिन्वैवस्वते प्राप्ते शृणु धर्मस्य पार्थिव ॥ दाक्षायण्यश्च सकलं शृणु त्वं वंशमुत्तमम् ॥ १ ॥ एवं तानि महीदंगं शरी- राणि नराधिप ॥ अरुन्धत्या प्रसूतानि धर्मो वैवस्वतेन्तरे ॥ २ ॥ अष्टौ च वसवः पुत्राः सोमपाश्च वसोस्तथा ॥ धरो ध्रुवश्च सोमश्च आपश्चैवानलोऽनिलौ ॥ ३ ॥ प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टौ प्रकीर्तिताः ॥ धरस्य पुत्रोद्रविणम्नः कालः पुत्रो ध्रुवस्य च ॥ ४ ॥ काल- स्यावयवानां तु शरीराणि नराधिप ॥ मुहूर्त्तवर्णं कालादि प्रस्तुतान्यविशेषतः ॥ ५ ॥ सोमस्य भगवान्वर्चः श्रमस्त्वपापस्य कीर्त्यते ॥ अनेकजन्मा जनवः कुमारश्चानलस्य तु ॥ ६ ॥ पुरोजवाश्चानिलस्य प्रत्यूषस्य च देवलः ॥ विश्वकर्मा प्रभासस्य त्रिदशानां स वार्धिकः ॥ ७ ॥ जामी दुहितरः प्रोक्ता नागवीथ्यादयो नव ॥ लंबापुत्रः स्मृतो घोषो भानोः पुत्रश्च मानवः ॥ ८ ॥ ग्रहांणां तु सर्वेषां चान्येषामपि तेजसाम् ॥ मरुत्वत्यां मरुत्वन्तः सर्वे पुत्राः प्रकीर्तिताः ॥ ९ ॥ संकल्पायाश्च संकल्पास्तथा पुत्राः प्रकीर्तिताः ॥ मुहूर्त्ताश्च मुहूर्तायाः माध्यात्माख्यासुताः स्मृताः ॥ १० ॥ मत्तोन्मत्तश्च प्राणश्च नरोपाणश्च वीर्यवान् ॥ चित्तिर्नरो हयश्चैव हंसो नारायणस्तथा ॥ ११ ॥ विशुश्चापि प्रभुश्चापि साध्या- द्वादश कीर्तिताः ॥ विश्वायाश्च तथा पुत्रा विश्वेदेवाः प्रकीर्तिताः ॥ १२ ॥ ऋतुर्दक्षो वसुः सत्यः कालः कामो धुनस्तथा ॥ ऊर्जवान्मृदुजौ

१ 'श्वेतादि' इति ख० ।

वि० पु०
॥ ७८॥

प्र० सं०
अ० १२१

विश्वेशमाहात्म्य हि ते दशा ॥ १३ ॥ एतावदुक्तं तव कूर्मवंशं संक्षेपतः पार्थिवमुख्यमुख्य ! ॥ व्यासेन वक्तुं न हि शक्तिरस्ति गर्जिन्वता वर्षशते-
रनेकैः ॥ १४ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा० सं० धर्मवंशात्तुकल्पितं नामैकनवतितमोऽध्यायः ॥ ११९ ॥ ॥ छ ॥ ॥ छ ॥ मार्क-
ण्डेय उवाच ॥ ॥ अतः परं कश्यपस्य शृणु वंशं नराधिप ॥ यत्र प्रायेण संभूतं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ १ ॥ अदितेर्द्वादशादित्या देवपुत्राः
प्रकीर्तिताः ॥ धाता पुत्रोऽर्यमा पूषा शक्रोऽशो वरुणो भगः ॥ २ ॥ त्वष्टा विवस्वान्त्वरुणो विष्णुरंशांशमस्तथा ॥ विष्णोरंशन संभूताः
साध्या देवगणा नृप ॥ ३ ॥ त एव तेजसोऽर्डशेन जाताश्चैवादितैः सुताः ॥ नरनारायणौ चोभौ यौ ते गजनयेन्त्रिणौ ॥४॥ इन्द्राविष्णू तथैवोक्त
वादित्येषु नराधिप ॥ मनोन्तरमासाद्य सर्वत्रैव जनार्दनः ॥ ५ ॥ अंशेनैकेन भवति मगणः सोमपायिनाम ॥ तस्मिन्मणे देववरो विष्णुर्लोक
नमस्कृतः ॥ ६ ॥ तेजसाऽभ्यधिको नैको भवतीति न संशयः ॥ यस्तेषामादितिशासनं करोति वसुधाधिप ॥ ७॥ कर्माणिर्यान्यतु तथान्तरेषु
वक्ष्ये भविष्येषु तथा नग्रेन्द्र ॥ मन्वन्तराणां परिकीर्तनेषु शृणुष्व तावद्विनिर्वंशमुख्यम ॥ ८ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्क-
ण्डेयवज्रसंवादे आदित्योत्पत्तिर्नाम विशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२० ॥ ॥ छ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ दितिः पुत्रद्वयं गज
अनयामास विश्रुतम् ॥ हिरण्याक्षं च दुर्धर्षं हिरण्यकशिपुं तथा ॥ १ ॥ हिरण्याक्षो हतो राजन्त्वराहेण संयुगे ॥ हिरण्यकश्यपु
राजन्नृसिंहेन निपातितः ॥ २ ॥ हिरण्यकशिपोः पुत्रः प्रह्लादोऽग्निकुलान्तकः ॥ कालनेमिश्च दुर्धर्षो महाबलपराक्रमः ॥ निहतो
आराध्य केशवं देवं प्रह्लादश्च महाबलः ॥ प्रातवांञ्जीवितं दीर्घं बालं दिनमनुत्तमम् ॥ ३ ॥ कालनेमिश्च दुर्धर्षो विष्णुना घातितो भुवि ॥ ३ ॥
वासुदेवेन निवृते तारकामये ॥ ४॥ प्रह्लादस्य सुतः श्रीमान्बाणनामा विरोचनः ॥ विंगंचनसुतः श्रीमान्बलिर्नित्येव विश्रुतः ॥ ५॥ वामनं रूपम-
स्थाथ बद्धो यो विष्णुना पुरा ॥ बलर्वाणः सुतो राजन्भूतो बाहुसहस्रवान् ॥ ७ ॥ पितुन्नृ भृशः श्रीमान्पितृव्यं नवानाव ॥ विवाहं दूतवा
न्कृष्णो नगरं शोणिताह्वयं ॥ ८ ॥ यस्मिन्त्स वै देववरः प्रमथ्य स्कन्दं च रुद्रं विर्जितैः समेतम् ॥ गणं विजित्य नृपतिभगवान् महाद्युर्त हर्यवख्वार
पत्रम् ॥ ९ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे दितिवंशानुकीर्तनं नामैकविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२१॥ वज्र उवाच ॥
हिरण्यकशिपोः पुत्रो कालनेमिर्महासुरः ॥ कथं कृष्णेन निहतन्तमहमाचक्ष्व पृच्छतः॥ ३॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ यदा दैत्यवधूं वृत्ते दैत्याः पराजयमन्विताः॥

^१ 'रोचमानस्तथैव च' इति ख०।

॥ ७८॥

मयतारौ समाश्रित्य भूयो देवान्प्रदुद्रुवुः ॥ २ ॥ तत्र देवगणाः सर्वे मयतारपुरःसरैः ॥ दानवैर्निहता युद्धे देवाचार्यं बृहस्पतिम् ॥ ३ ॥ संप्राप्ताः। शरणं विप्रं तांनुवाच बृहस्पतिः ॥ तारकश्च मयश्चैव महाबलपराक्रमौ ॥ ४ ॥ ययुर्जुष्टं देवगणांस्ताविमौ चोदयाम्यहम् ॥ एवमुक्ता. देवगणास्ते वा चार्यो बृहस्पतिः ॥ तुष्टाव देवदेवेशं बहुरूपं हुताशनम् ॥ ५ ॥ बृहस्पतिरुवाच ॥ त्वमग्ने सर्वभूतानामन्तश्चरसि पावक ॥ वेदास्त्वदर्थं जाता श्च जातवेदास्तथा ह्यसि ॥ ६ ॥ त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वं हवींषि महाद्युते ॥ त्वं स देव चरस्यात्मा विष्णोरमिततेजसः ॥ ७ ॥ त्वं मुखं सर्वदेवानां सर्वस्यात्मा तथा भवान् ॥ ऊष्मा त्वं देहिनां देहे युक्तःपितवतस्तथा ॥८॥ यच्छक्तिः सर्वदेवानां त्वदीया भूतभावन ॥ प्राता त्वयाहुतिः सम्यग्गदित्य मुपतिष्ठते ॥ ९ ॥ आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः ॥ सर्वदेववरेशानः सर्वलोकनमस्कृतः ॥ १० ॥ त्रैलोक्यस्य समुत्पत्तावेकः कारणतां गतः ॥ कालाग्निरुद्रो भगवाञ्जगत्संहारकारकः॥११॥ स्थितौ निमित्तं च भवान्सर्वेषां देहिनां शमः॥ अतीव दुर्धरं देव तव तेजः सुदारुणम् ॥१२॥ तेजसा तेन दैत्येन्द्रान्दहि मा त्वं चिरं कृथाः ॥ सत्वाच ते रणे देव भविष्यति समीरणः ॥ १३॥ इत्येवमुक्तोऽङ्गिरसा महात्मा तथिति तं प्राह नृपेन्द्र पूज्यम् ॥ जीवेऽपि गत्वा पवनं जगाद देवैश्वरस्यानघसिद्धिमिच्छन्॥१४॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादेऽग्निस्तोत्रं नाम द्वाविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२२॥ बृहस्पतिरुवाच॥जगदायुर्मेभवान्वायो शरीरस्थः शरीणिनाम्॥अनन्तमुर्तिर्धर्मात्मा देवो नारायणः प्रभुः ॥१॥ अचिन्त्यवीर्यः पुरुषः सदाधारः सनातनः ॥ २ ॥ साक्षिभूतश्च सर्वेषां कर्मणां शुभापायोः ॥२॥ प्राणस्त्वं देहिनां देहे चेष्टितञ्च तथा भवान् ॥ भवाञ्छ्रेष्ठो भवान्ब्रह्मा भवान्विष्णुः सनातनः ॥ ३ ॥ त्वायत्तं हि जगतां वर्षावर्ष शुभाशुभम् ॥ भवान्विसृजते मेघान्भवान्संहरते पुनः ॥ ४ ॥ भवान्धारयते मेघान्वर्षमाणंस्तथा दिवि ॥ आदित्यरश्मिपीतस्य मेधोदरगतस्य च ॥५॥ रसस्य भङ्गा सततं भवानेव नमस्त्वते ॥ तडिद्वन्तानां च तथा भवा न्कर्ता जगत्रये ॥ ६ ॥ अम्भसां भेदकत्वे तु सर्वाधारः समीरणः ॥ परस्परं हि भवतस्तथा संघटनात्प्रभोः ॥ ७ ॥ गर्जितं जायते लोके मेघोदर गतं महत् ॥ बलेन त्वत्समं नान्यं भूतं पश्यामि भूतले ॥ ८ ॥ तस्मात्त्वं कुरु साहाय्यं वद्भूर्हूतविभावसोः ॥ ९ ॥ एतावदुक्तोऽङ्गिरसा महात्मा तथेति तं प्राह समीरणोऽपि ॥ जगाम युद्धं सह पावकेन दैत्येश्वरान्वेदरिपून्महात्मा ॥ १० ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्र संवादे वायुस्तोत्रं नाम त्रयोविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १२३ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ वायुवह्नी सहितौ गत्वा मयतारपुरोगमान् ॥ जिग्यतुः समरे दैत्यान्नानाप्रहरणोद्यतान् ॥ १ ॥ विजितास्ते रणे दैत्या मयतारपुरोगमाः ॥ त्यक्त्वादेवालयाः सर्वे वरुणालयमागताः ॥ २ ॥ एत

'प्र० खं०' 'अ० १२५'

स्मिन्नेव काले तु हिरण्यकशिपोः सुतः ॥ कालनेमिरिति ख्यातः शीतशीर्षोऽप्युदृश्यते ॥ ३ ॥ शतबाहुर्महाकायः पर्वताकारदर्शनः ॥ ब्रह्मलब्धवरो रौद्रो दुग्धशैलसमप्रभः ॥ ४ ॥ एकोदरो द्विपादश्च एकग्रीवः सुरान्तकः ॥ अङ्गुदी बद्धमुकुटः कुण्डलाम्बरभूषणः ॥ ५ ॥ सर्वायुधधरो रौद्रो गदापाणिर्विभीषणः ॥ दत्त्वाऽभयं स दैत्यानां तस्मै मेरुं सुरालयम् ॥ ६ ॥ गत्वा विजित्ये त्रिदशान्स्थान्येनान्यथावरोपयत् ॥ त्रैलोक्यमात्मसा त्कृत्वा सुखमास्ते त्रिविष्टपे ॥ ७ ॥ तस्य ते ह्यनुगाः सर्वे लोकाः स्थावरजङ्गमाः ॥ तदाज्ञाकारिणः सर्वे तद्भावस्यानुवर्तकाः ॥ ८ ॥ पञ्च तत्रा भ्यवर्तन्त विपरीतेन कर्मणा ॥ वेदो धर्मः क्षमा सत्यं श्रीश्च नारायणाश्रया ॥ ९ ॥ सर्वेषामनुसन्थानात्सरोषो दानवेश्वरः ॥ वैष्णवं पदमन्विच्छ न्ययौ नारायणान्तिकम् ॥ १० ॥ ज्ञात्वा दैत्यमथायान्तं देवापि मधुसूदनः ॥ तार्क्ष्यमावाहयाञ्चक्रे आरुरोह च तं हरिः ॥ स ददर्श हरिं देवं तार्क्ष्यस्थं दैत्यराट् तदा ॥ ११ ॥ सजलजलदनीलं पद्मपत्रातनेत्रं खगपतिमवरूढं कल्पवृक्षोपमानम् ॥ हलमुसलगदाभिः शोभितं देवदेवं वरपुरुष मजेयं शार्ङ्गचक्रासिपाणिम् ॥ १२ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे कालनेम्युपाख्याने श्रीमद्भगवद्दर्शनो नाम चत्वारिंश त्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२४ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ दृष्ट्वा स पुरतो देवं दानवस्त्वयभाषत ॥ अद्य स दृश्यते विष्णुर्यो नया येन घातितः ॥ १ ॥ कुतुण्ण्येण शकौथे बभूव किल वामनः ॥ यदा वञ्चितवान्पुत्रे भ्रातृव्यस्य बलिं मम ॥ २ ॥ नृवराहवपुः कृत्वा लोकचित्तहरं पुरा ॥ हिरण्याक्षं जघानेव पितृव्यं मम विस्मितम् ॥ ३ ॥ अपूर्वं रूपमास्थाय नरसिंहस्य दानवाः ॥ पितरं यो जघानेव हिरण्यकशिपुं रणे ॥ ४ ॥ वराहरूपिणानेन पातालतलमास्थिताः ॥ अस्मद्भाग्येभयेनाजो दानवा विनिपातिताः ॥ ५ ॥ नराश्व वपुषा येन मधुकैटभौः पुरा ॥ पातालादाहता वेदास्ततस्तौ युधि घातितौ ॥ ६ ॥ अस्याज्ञाकारिणो देवा न संतिष्ठन्ति शासने ॥ अयं स रक्षां देवानामास्माभिर्विक्रूप्यताम् ॥ ७ ॥ त्रैलोक्ये दैत्यसृद्धतं युद्धेनेव पुनःपुनः ॥ देवसाह्यम् इत्येव तेन वध्योऽथ मे रिपुः ॥ ८ ॥ अतीव स्याद्य कालस्य दुर्नयस्य कृतस्य च ॥ मोक्षयद्देव फलं दैत्याः सर्वं पश्यन्त मा चिरम् ॥ ९ ॥ इत्येतेद्देत्यनाथस्य वाक्यं श्रुतैव दानवाः ॥ जयशब्दं ततश्चक्रुः सिंहनादवं तथा ॥ १० ॥ वाक्य प्रतिकूलाम्तास्तन् दुष्टेन चेतसा ॥ तच्छ्रुत्वा च हरिर्देवः क्रुद्धो नामेदमब्रवीत ॥ ११ ॥ किमिदं गर्जसे दैत्य शारदाभ्रबुदद्वथा ॥ प्रजापतिकृतं सेतुं कथं लङ्घितुमिच्छसि ॥ १२ ॥ एवं कथितोदेवेन्द्देत्योः पार्थिवोत्तम ॥ प्रावर्तत रणो घोरो गदापातविभीषणः ॥ १३ ॥ दानवैर्देवदेवोऽपि कालनेमिपुरःसरैः ॥ संछाद्यते महाबाणैर्यथाऽभ्रैव नभस्तलम् ॥ १४ ॥ संछाद्यमानो दैत्यै

॥ ७९

न्द्रेन्द्रदेवौ न विव्यथे ॥ योधयामास स रणे गदया दानवान्बहून् ॥ १५ ॥ तस्य दैत्यप्रसक्तस्य कालनेमिर्महासुरः ॥ पातयामास वेगेन गदां गरुड़मूर्धनि ॥ १६ ॥ गदाघातेन रौद्रेण तेन तार्क्ष्यस्य मानद ॥ नासा भग्ना व्यथा जाता रक्तच्छर्दिश्च दारुणा ॥ १७ ॥ व्यथितं गरुडं दृष्ट्वा देवेन हरिमंधता ॥ क्षिप्तं दैत्यविनाशाय तदा चक्रं सुदारुणम् ॥ १८ ॥ यत्तत्सुदर्शनं नाम सूर्यतेजःसमुद्भवम् ॥ वज्रनाभं सहस्रारं शरपर्यन्तमण्डलम् ॥ १९ ॥ च्युतं चक्रिकरात्कर्म कालनेमिं महासुरम् ॥ शीघ्रं विशिरसं चक्रे विबाहुं च तथा नृप ॥ २० ॥ विबाहुशिरसं कृत्वा देवदत्तसुपौथिवान् ॥ विबाहुशिरसं कार्यं शरच्छोणितनिर्झरम् ॥ २१ ॥ न पपातस्य मेदिन्यां यदा तार्क्ष्यन्ततो रथात् ॥ उरसा पातयामास देवानां पश्यतां तदा ॥ २२ ॥ पतता दैत्यकायेन सशैलवनकानना ॥ कंपिता वसुधा सर्वा पतिताश्च शिलोच्चयाः ॥ २३ ॥ दानवेन्द्रं हतं दृष्ट्वा मयतापुरोगमाः ॥ तुष्टुवुर्देवदेवेशं वरचर्कासिपाणिनम् ॥ २४ ॥ तुष्टाव च तदा देवो ब्रह्मा शुभचतुर्मुखः ॥ स्तुतश्च ब्रह्मणा देवो लोकपालान्नथा पुरा ॥२५॥ स्थानेषु योजयामास यज्ञं देवसुखे तथा ॥ जगाम ब्रह्मणा सार्धं ब्रह्मलोकं तदा विभुः ॥२६॥ तत्रात्मानं यज्ञमूर्ति मिज्यमानं द्विजोत्तमैः ॥ दृष्ट्वा स्वयं तु जग्राह यज्ञभागं महात्मनाम ॥ २७ ॥ तत्र पूजासुपादाय जगाम स हिरण्वतीम् ॥ अवेररजुगतस्तत्र सुष्वाप किल योगवित् ॥२८॥ एवं स दैत्यप्रवरो नरेन्द्र कृष्णेन चक्रेण पुरा निरस्तः ॥ अतः परं किं कथयामि तुभ्यं तन्मे वदस्वायतलोहिताक्ष ॥२९॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे कालनेमिवधो नाम पञ्चविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२५ ॥ वज्र उवाच ॥ यदुक्तं दैत्यनाथेन दैत्यानां कालनेमिना ॥ पातालदैत्यशमनं वपुर्देवस्य चक्रिणः ॥ १ ॥ तदहं श्रोतुमिच्छामि तत्र मे संशयो महान् ॥ चरितं तस्य देवस्य भावान्विति यथातथम् ॥ २॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ विष्णुना तु बलौ बद्धे पातालतलमाश्रिताः ॥ जघ्नुर्दैत्यगणा लोकान्ब्राह्मणांश्च विशेषतः ॥३॥ भूतले हन्यमाने तु यज्ञे नाशमुपागते॥क्षुत्क्षामैस्त्रिदशैर्ब्रह्मा दैत्येहतैः प्रनोदितः॥४॥ब्रह्मापि चोदयामास देवदेवं जनार्दनम्॥ब्रह्मणा चोदितो देवः पाताल गमनेच्छयाः ॥५॥ चकार रूपं वाराहं भिन्नाञ्जनचयप्रभम् ॥ शशाङ्कलेखोद्दंष्ट्राग्रं वज्रप्रायखुरं तथा ॥६॥ वज्रसंहननं भीमं त्रैलोक्यक्षोभकार कम् ॥ पीनवृत्तायतस्कन्धं महापीनशिरोधरम् ॥ ७ ॥ विवृतास्यं महाकायं भीमाक्षं भीमनिखनम् ॥ आवर्त्तरोमसंघातं तेन विग्रहसंजितम् ॥ ॥ ८ ॥ स समुद्वेग पातालें प्रविश्य मधुसूदनः ॥ दैत्यानां दर्शने तस्थौ महाबलपराक्रमः ॥ ९ ॥ पाताले सूकरं दृष्ट्वा प्रथदातितभूतलम् ॥ सुसुप्तगम्भीररवं शुंशुकारकृताननम् ॥ १० ॥ पङ्कलिप्तसर्वाङ्गं निर्यदुर्नदानवास्तदा ॥ सततं मुगशारीला जघ्नुस्तञ्च वरायुधैः ॥ ११ ॥

वि० ध०
॥ ८० ॥
प्र० खं०
अ० १२७

स हन्यमानो दैत्यार्घैः पृषतैरिव पर्वतः ॥ स्कन्धकण्डूच्छलेनाजौ दैत्याधिपनिबर्हनम् ॥ १२ ॥ पातयामास वेगेन महाद्रिशिखरोपमम् ॥
वेश्मनश्च निपातेन देवदेवस्य मायया ॥ १३ ॥ हन्यन्ते दानवा घोराः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ते क्षयाद्दैत्यमुख्यानां दैत्यसुल्यक्षयङ्कराः॥१४॥
यथाश्वमेधात् जग्मुः क्षये रौद्र उपस्थिते ॥ क्षीयमाणाः क्षयेदृष्ट्वा शतजोक्षितमूर्धजान् ॥ १५ ॥ क्ष्मातलस्थाम्रंस्तेजोग्रैः क्षणेन क्षणदाचरान् ॥
प्रधाना दैत्यमुख्या ये ओजसेन बलेन ते ॥१६॥ जग्मुर्वरायुधैर्धव शतशोऽथ सहस्रशः ॥ स हन्यमानो दैत्येन्द्रैः प्रायेन दितिजात्मजान् ॥१७॥
विदारयामास रणे दंष्ट्राग्रेण तथापरान् ॥ एवं वराहेण रणे हतान्दृष्ट्वा दितेः सुतान् ॥ १८ ॥ हरिं विज्ञातावान्देवं प्रह्लादो दैत्यसत्तमः ॥
स प्रणम्य हरिं देवं तुष्टाव धरणीधरा ॥ १९ ॥ तं जगाद महातेजा देवदेवो जनार्दनः ॥ अनुग्राह्योऽसि मे दैत्य भक्तोऽसि सततं यतः ॥ २० ॥
तवाज्ञाल्लङ्घका घोरा प्रायेण निहता मया ॥ तवाज्ञाकारिणो दैत्या न मे वध्या दितेः सुताः ॥ २१ ॥ शासनं पालय मह्यं पाताले त्वं
सुखी भव ॥ मार्गे स्थापय दैत्यांस्त्वं त्वदाज्ञापरिबंहितान् ॥२२॥ आश्वस्तसंप्लवं दैत्य जीवं त्वं न विमोक्ष्यसे ॥ धर्मिष्ठानां च दैत्यानां सदा ॰ राजा
भविष्यसि ॥ २३ ॥ मद्भक्त्या परया वत्स पुत्रस्तव विरोचनः ॥ मार्गच्युतोऽपि न हतः कल्पाग्रश्च तथा कृतः ॥ २४ ॥ बलिर्वैरोचनश्चैव
मया बद्धः कृते तव ॥ करिष्यति स शक्रत्वं प्राप्ते सावर्णिफेन्तरे ॥ २५ ॥ बाणं च तनयं तस्य मम विप्रियकारकम् ॥ त्वत्कृते न हनिष्यामि
तस्य च्छेत्स्यामि दोर्मानम् ॥ २६ ॥ छिन्नाबाहुर्मया युद्धे हरस्यालुचरो बली ॥ महाकाल इति ख्यातो कल्पस्थायी भविषयति ॥ २७ ॥
एकमेकं तु दैत्येन्द्र सन्ताने सततं तव ॥ नांहं वधिष्ये धर्मज्ञ त्वत्कृते व्येतु ते भयम् ॥ २८ ॥ भवान्भक्तस्तथा मह्यं भक्तेष्वपि तथा मम ॥
नास्त्यदेयं महाभाग तत्पातालं गच्छ निर्वृतः ॥ २९ ॥ हतशेषानुपादाय दैत्यान्सत्यपथमाश्रितान् ॥ एतावदुक्त्वा प्रह्लादं तत्रैवान्तरधीयत ॥३० ॥
एतद्वराहचरितं तव राजसिंह प्रोक्तं मया सकलकल्मषनाशकारि ॥ उद्भुतदैत्यशमनस्य ऋषिस्तुतस्य कण्डूविनोदनहतासुरपुङ्गवस्य ॥ ३१ ॥
इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पाताले वराहप्रादुर्भावो नाम षड्विंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२६ ॥ वज्र उवाच ॥
दितिविनष्टपुत्रा च पुत्रकार द्विजोत्तम ॥ तन्ममाचक्ष्व संशप्तस्तत्र मे संशयो महान् ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ दितिर्विनष्टपुत्रा च तपसा
महता नृप ॥ आराधयामास तदा भर्तारं कश्यपं मुनिम् ॥२॥ आराधितः सुतपसा च्छन्दयामास भामिनीम् ॥ वरेण च वचः काले पुत्रव्यसनक
र्पिताम् ॥ ३ ॥ कश्यप उवाच ॥ वरं वरय सुश्रोणि वरदोऽहमुपस्थितः ॥ एवमुक्ता वरं वव्रे देवी पुत्रविनाकृता ॥ ४ ॥
॥ ८० ॥

दितिरुवाच ॥ शक्रहन्तारमिच्छामि पुत्रं ब्रह्मन्द्यशस्विनम् ॥ यदि तुष्टोऽसि मे ब्रह्मंस्तं प्रयच्छ सुतं मम ॥ ५ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ एवमुक्तस्तदा भर्तानातिप्रीतोऽब्रवीदिदम् ॥ एवं ते भविता भद्रे शुचि त्वं चेद्भविष्यसि ॥ ६ ॥ पूर्णं वर्षसहस्रं च नान्यथा तद्भविष्यति ॥ एव- मुक्ता तया सार्धमुवास रजनीं द्विजः ॥ ७ ॥ ततो जगाम धर्मात्मा तपसे दृढनिश्चयः ॥ आत्तस्थौ नियमं देवी सगर्भा च दितिस्तदा ॥ नियमस्थां तु तां दृष्ट्वा शक्रो वचनमब्रवीत् ॥ ८ ॥ शक्र उवाच ॥ अहं देवि करिष्यामि तव शुश्रूषणं सदा ॥ स्थिताया नियमे घोरे तद्वातुमर्हसि ॥ ९ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ बाढमस्त्वित्यथोक्तस्तु तया देवः पुरन्दरः ॥ तत्रोवास च्छलान्वेषी शुश्रूषामरतं सदा ॥ १० ॥ तदाब्दशेषे काले च दिवा सुप्ताऽदितिर्नृप ॥ मध्याह्नसमये राजन्पादौः कृतमूर्द्धजा ॥ ११ ॥ तस्याः संप्राप्य तच्छिद्रं वज्री परपुरञ्जयः ॥ विवेश गर्भमार्गेण विवृतेनं नरे- श्वर ॥ १२ ॥ संप्रविश्यैव तं गर्भं वज्रेण शतपर्वणा ॥ कृतवान्सप्तधा वज्री भागंभागं ततः पुनः ॥ १३ ॥ एकैकं सप्तधा चक्रे गर्भोऽपि प्रारुद- त्तदा ॥ मा रुदस्वेति तं वज्री प्राह कार्ये स्वके स्थितः ॥ १४ ॥ एतस्मिन्नेव काले च दैत्येन्द्रजननी तदा ॥ विबुद्धा वारयामास शक्रं दशशते- क्षणम् ॥ १५ ॥ वज्रगर्भोऽञ्जलिः शक्रो मातृवचनयन्त्रितः ॥ निष्क्रामन्नोदरात्तस्याः सह बालैर्महात्मभिः ॥ १६ ॥ तं जगाद दितिः शक्रं प्राञ्जलिं पुरतः स्थितम् ॥ न ते शक्रापराधोऽस्ति मम गर्भनिकृन्तने ॥ १७ ॥ सर्वोपायैर्निहन्तव्यः शत्रुर्नेयविदा सदा ॥ ममापराधाद्गर्भोऽयं त्वयाद्य बहुधा कृतः ॥ १८ ॥ भवन्तु मरुतो नाम सर्वे देवाः पृथक्पृथक् ॥ मा रुदध्वमिति प्रोक्ता यतः शक्र त्वया सुताः ॥ १९ ॥ ततश्च मरुतो नाम भवि- ष्यन्ति जगत्त्रये ॥ त्वत्सहाया भविष्यन्ति त्वदाज्ञावशवर्तिनः ॥ २० ॥ न चैतेभ्यो भयं किञ्चित्कदाचिन्ते भविष्यति ॥ एषां नामविभागांस्त्व- स्थानानि च तथा कुरु ॥ २१ ॥ एकज्योतिश्च द्विज्योतिस्त्रिज्योतिरेव च ॥ एकशुक्रो द्विशुक्रश्च त्रिशुक्रश्च महाबलः ॥ २२ ॥ प्रथमे पवन- स्कन्धे गणोऽयं सुरथः स्मृतः ॥ इन्द्रश्च गण्यो दृश्यश्च इतः प्रतिशिरास्तथा ॥ २३ ॥ मितश्च संमितश्चैव अमितश्च महाबलः ॥ द्वितीय पवन- स्कन्धे गणो नाम प्रघोषकः ॥ २४ ॥ ऋतजित्सत्यजिच्चैव सुषेणः सेनजित्तथा ॥ अतिमित्रो नामित्रश्च पुरुमित्रोऽपराजितः ॥ २५ ॥ तृतीये पवनस्कन्धे गणः सन्तापनः स्मृतः ॥ ऋतश्च ऋतवान्धाता विधाता धरणो ध्रुवः ॥ २६ ॥ विचारणः चतुर्थेस्तु गृहमेधो गणः स्मृतः ॥ ईदृक्षश्च सदृक्षश्च एतादृग्भूततारनः ॥ २७ ॥ कीतनः प्रसदृक्षश्च सरम्भश्च महायशाः ॥ गृहे च रोषणा नाम वायुस्कन्धे च पञ्चमे ॥ २८ ॥ धर्ता दुर्गैष्व निर्भामो ह्यभियुक्तिः कृपा सहः ॥ षष्ठे तु पवनस्कन्धे सास्ती नाम गणः स्मृतः ॥ २९ ॥ द्युतिर्बपुर्नष्टशद्यो वासः कामो जयो विराट् ॥ मैत्रेवणो

गणो नाम वायुस्कन्धे च सप्तमे ॥ ३० ॥ एषां नामविभागन्तु दत्त्वा स्थानानि चाच्युतः ॥ जगाम स्वगृहं प्रीत्या दितिश्च स्वगृहं ययौ ॥ ३१ ॥ एतत्तेवार्त्तं मरुतां त्वीर जन्मोत्तमं पापभयापहारि ॥ यस्मिञ्छुतेनैव जनस्य लोके भयन्तु दृष्ट्या न भविष्यतीह ॥ ३२ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मा० सं० मरुदुत्पत्तिर्नाम सप्तविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२७ ॥ ॥ छ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ जनयामास राजेन्द्र दनुर्दानवपुङ्गवान् ॥ विभाचित्तिंमुखान्वीरान्दैत्यपक्षमुपाश्रितान् ॥ १ ॥ कालं च जनयामास कालकेयान्सुदारुणान् ॥ दैत्यपक्षाश्रितान्क्रूरान्वृद्धान्दैवतगणे ॥ २ ॥ दनायुषायाः पुत्रस्तु वृत्रो नाम महासुरः ॥ विरूद्धस्तु सदा देवैर्दैत्यपक्षमुपाश्रितः ॥ ३ ॥ सिंहिका जनयामास सैंहिकेयान्महासुरान् ॥ राहुसालमुखांन्वीरान्बृहन्मितिमतेजसः ॥ ४ ॥ गन्धर्वाप्सरसो दिव्या मुनयस्तान्निबोध मे ॥ चित्रसेनोर्ग्रसेनो च उर्णायुर्नघस्तथा ॥ ५ ॥ धृतराष्ट्रश्च गोपश्च सूर्यवर्चास्तथैव च ॥ युगपस्तृणपः पार्षिणर्धधिश्चरस्तथा ॥ ६ ॥ कलिः शालिशिराश्चैव पर्जन्यो नारदस्तथा ॥ तेषां चैव यवीयस्यो दिव्याश्चाप्सरसः शुभाः ॥ ७ ॥ अनूचानानवद्या च प्रियमुख्या गणेचरी ॥ मिश्रकेशी तथा चापि पर्णाशा पुञ्जिकस्थला ॥ ८ ॥ मरीचिः शुचिका चैव विद्युत्पर्णी तिलोत्तमा ॥ आदिका लक्ष्मणा क्षेमा देवी रम्बा मनोरमा ॥ ९ ॥ आसिता च सुबाहुश्च सुव्रता सुवपुस्तथा ॥ पुण्डरीका सुगन्धा च सुदारा सुरसा तथा ॥ १० ॥ हेमा शरदंती चैव प्रसूता कमला च या ॥ सुमुखी हंसमार्गा च सौरीयाप्सरसः स्मृताः ॥ ११ ॥ कद्रूश्च जनयामास नागांस्तीव्रपराक्रमान् ॥ येषां शेषः प्रधानस्तु विष्णोर्नागवपुर्धरः ॥ १२ ॥ येनेयं धार्यते भूमिः सशैलवनकानना ॥ आद्योही वासुदेवस्य पूर्वं मूर्तिर्मनोरिता ॥ १३ ॥ अनन्त इति विख्याता महाकल्पविनाशिनी ॥ महाकल्पे महासत्त्वे स्वयं भवति या सदा ॥ १४ ॥ तस्यांशेन समुत्पन्नः शेषो हि धरणीधरः ॥ तस्यानुजोऽस्ति नागेन्द्रो न्यायोन्त्येन वदाम्यहम् ॥ १५ ॥ वासुकिस्तक्षकश्चैव ऐलापुत्रो धनञ्जयः ॥ ऐरावतो महापद्मः कम्बलाश्वतरावुभौ ॥ १६ ॥ शङ्खपद्मौ महाधन्वी धृतराष्ट्रबलाहकौ ॥ नीलाश्वः पुष्पदन्तश्च सुमखो दुर्मुखस्तथा ॥ १७ ॥ नहुषः करोग्मा च कुरुश्च कुलिकस्तथा ॥ क्रोधाश्च जनयामास दश कन्या नराधिप ॥ १८ ॥ पुलहाय च ता दत्ताः कश्यपेन महात्मना ॥ मृगा च मृगमन्दा च हरिर्भद्रा मनोहरा ॥ १९ ॥ भूता च कपिशा दंष्ट्रा सरसा सुरसा तथा ॥ इरा चैव तृणं सर्वं जनयामास भामिनी ॥ २० ॥ पञ्चप्रकारं धर्मज्ञ तं मे निगदतः शृणु ॥ वृक्षगुल्मलता वल्यस्त्वक्सारस्तृणजातयः ॥ २१ ॥ अन्तःसंज्ञा भवन्त्येता घोरेण तमसा वृताः ॥ एतेषामभिमानिन्यो देवता यदुनन्दन ॥ २२ ॥

जनयामास धर्मज्ञ इरा दाक्षायणी शुभा ॥ प्राधा प्रसूताप्सरसस्तासां नामानि मे शृणु ॥ २३ ॥ अनवद्या अनुका च सुवक्त्रा करुण-
-प्रिया ॥ मधूना सुभगा चैव सहजन्या च मेनका ॥ २४ ॥ घृतस्थूला घृताची च विसूची पूर्वचित्त्यपि ॥ प्रम्लोचीत्यप्सराश्चैव
निम्लोचन्ती तथैव च ॥ २५ ॥ अनेनैव प्रसंगेन तथान्यासां महीपते ॥ जन्म तेऽप्सरसां वक्ष्ये तन्मे निगदतः शृणु ॥ २६ ॥
सुन्दोपसुन्दनाशाय निर्मिता विश्वकर्मणा ॥ तिलंतिलं समादाय सर्वैरत्नँस्तिलोत्तमा ॥ २७ ॥ यस्याः प्रदक्षिणाजातश्चतुर्वक्त्रः पिनाकभृत् ॥ सहस्र-
-नयनः श्रीमान्वज्री शक्रश्च पाकहा ॥ २८ ॥ शेषैर्देवगणैर्दृष्टा भ्रमद्भिः प्रदक्षिणैः ॥ कृते कर्मणि सा प्राप्ता सूर्यलोकं वराङ्गना ॥ २९ ॥ एकस्यां
रूपसौन्दर्यं द्रष्टुमिच्छन्पितामहः ॥ अहल्यां नाम कृतवांस्त्रैलोक्यैकसुन्दरीम् ॥ ३० ॥ गौतमाय च तां प्रादाद्धृष्ट्वा शुभचतुर्मुखः ॥
यस्याः कृते गौतमस्तं शक्रो निर्वृषणः कृतः ॥ ३१ ॥ नारायणोरुसंभूता तथा चैवोर्वशी शुभा ॥ संयत्तमानसा वव्रे भर्तारं बुधजं नृपम् ॥ ३२ ॥
पुरूरवसनामानं रूपेणाप्रतिमं भुवि ॥ तेनैव सार्धमद्यापि दिवं प्राप्ता च तिष्ठति ॥ ३३ ॥ आहूत्या इति विख्याता तथैवाप्सरसः शुभा ॥ ब्रह्मणा
मनसा सृष्टा देवरामा मनोरमाः ॥ ३४ ॥ मनोः सुताः शौचवत्यो विद्युज्जालरुचः स्मृताः ॥ मौरवस्य सुता मृत्योर्भूमिजाता भुवः स्मृताः ॥ ३५ ॥
अमृतात्स्याञ्च सम्भूतास्तथैवामृतमन्थने ॥ वह्निजाता मुदा नाम सोमाद्वैकरुचास्तथा ॥ ३६ ॥ आयुर्वृत्यस्तथा प्रोक्ताः सूर्यरश्मिसमुद्भवाः ॥
यज्ञोत्पन्नास्तथा नाम ऋक्सामसाम्प्रयस्तथैवच ॥ ३७ ॥ वायुत्पन्ना मुदा नाम देवरामाः प्रकीर्तिताः ॥ इत्येते बहुसाहस्रा विज्ञेयाप्सरसां
गणाः ॥ ३८ ॥ देवतानामृषीणां च पत्न्यस्ता मातरश्च वै ॥ सुगन्धाश्चाप्यनिन्द्यङ्गा सर्वा ह्यप्सरसः शुभाः ॥ ३९ ॥ तासामाप्यायते स्पर्शादानन्दं
चाश्नुते महत् ॥ विनता जनयामास गरुडं तार्क्ष्यमप्यथ ॥ ४० ॥ अङ्गारकं तथा सूर्यं निर्ऋतिं च खगं तथा ॥ अजैकपादमाहिर्बुध्न्यं यमं चैव
ध्वजांस्तथा ॥ ४१ ॥ श्वानं नृवक्रं स्वर्भानुं कपालमथ किङ्किणीम् ॥ एकादशैते कथितास्तव रुद्रा महाबलाः ॥ ४२ ॥ येषां च जनयामास द्वौ
पुत्रौ यक्षराक्षसौ ॥ ययोः सन्तानसंभूता राजन्वै यक्षराक्षसाः ॥ ४३ ॥ इमं च वंशं नियमेन यः पठेन्महात्मनां ब्राह्मणदैवसन्निधौ ॥
अपत्यलाभं स लभेत पुष्कलं श्रियं तथा प्रेत्य च शोभनां गतिम् ॥ ४४ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे कश्यप-
-सर्गो नामाष्टाविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२८ ॥ ॥ वज्र उवाच ॥ उर्वशी च कथं जाता बुधजं पार्थिवं कथम् ॥
पतिं कृतवती देवी मानुषं तन्ममाचक्ष्व ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ साध्यौ धर्मसुतौ प्रोक्तौ नरनारायणावृषी ॥ यौ तौ पूर्वं महीपालौ तानुभौ

वि० ध० ॥ ८२ ॥

प्र० खं० अ० १३०

युङ्नन्दन ॥ २ ॥ विष्णोरंशौ महावीर्यौ तपस्यभिरतौ सदा ॥ तयोस्तदाश्रमं रम्यं मृगैर्निचितपद्रुमम् ॥ ३ ॥ वदर्याश्रममित्युक्तं मृदुस्पर्शहिमं शुभम् ॥ उष्णतोयवहा गङ्गा शीतोतोयवहा परा ॥ ४ ॥ सुवर्णसिकता रम्या काञ्चनोत्पलमालिनी ॥ तत्र सा बदरी रम्या नित्यपुष्पफलोपगा ॥ ५ ॥ तत्र तौ मुनिशार्दूलौ घोरं तप उपाश्रितौ ॥ भवाय सर्वलोकस्य सर्वलोकेश्वरावुभौ ॥ ६ ॥ तयोस्तप- स्यतोरेवं मौनेयाप्सरसो दश ॥ तयोस्तु तपसो विघ्नं संभूय कृतनिश्चयाः ॥ ७ ॥ तं प्रदेशमनुप्राप्ता नानाभरणभूषणाः ॥ पितामहान् सौम्योऽस्ति कश्चिद्राजन्नृषिश्च ॥ ८ ॥ तासां दर्शनमासाद्य नरः कामवशो भवेत् ॥ कुसुमानि विचिन्वत्यो ललन्त्यश्च यथासुखम् ॥ ९ ॥ दृष्ट्वा नारायणोनाथ सर्वा बालमृगेक्षणाः ॥ तासामन्तर्गतं भावं ज्ञात्वा वेदविदां वरः ॥ १० ॥ जितक्रोधो महातेजा जितकामोऽधर्म्मवित् ॥ आदाय सहकारस्य रसं मदनदीपनम् ॥ ११ ॥ ऊर्वाविचूर्ण्य चार्व्वङ्गीं निर्ममेऽप्सरसं शुभाम् ॥ ऊर्व्वाः कृता सा चित्रेण चित्राकरणशालिनी ॥१२॥ तस्मिन्नेव क्षणे नारी बभूवायतलोचना ॥ न देवी न च गन्धर्वी नासुरी न च पन्नगी ॥ १३॥ तादृग्विधा त्रिलोकेऽस्मिन्द्यादृशी सा वराङ्गना ॥ तां दृष्ट्वा व्रीडितास्सर्वा मौनेयाप्सरसो दश ॥ १४॥ जगमुर्यथागतं राजंस्तच्चुश्राव पुरन्दरः॥ दृष्ट्वा कौतूहलतां च बदर्याश्रममागतः ॥ १५ ॥ पादयोन्पतदृङ्क्षी साध्योधर्मनित्यशः ॥ ददर्श च शुभाङ्गोनीं तां श्रियं देवीमिवापराम ॥ १६ ॥ तमुवाच हसन्साक्ष्यत्तदा नारायणः प्रभुः ॥ ममोरुजाता धर्मज्ञ उर्वशीयं भवेदिति ॥ १७ ॥ नयस्व त्रिदिवं चैनां भवतस्त्वग्रगा शुभा ॥ एवमुक्तो मुदं प्राप्य अभिवाद्य च तावृषी ॥ १८ ॥ अनयत्तां ततः स्वर्गं देवीं बालमृगेक्षणाम् ॥ शिष्यत्वे प्रददौ तांनो गन्धर्व्वस्य न तुम्बुरोः ॥ १९॥ ततः कदाचिच्छक्रस्य ननर्त्त पुरतस्तु सा ॥ उपदेशमतिक्रम्य तुम्बरोश्चाग्रहासिनी ॥२०॥ तां शशाप स गन्धर्व्वो मानुष्ये वत्स्यसे भुवि ॥ देवी कमिमं त्यक्ता मानुषेण सहानेवं ॥ २१ ॥ कश्चित्कालमुपात्येवं मानुषं तं शुचिस्मिते ॥ अगम्य त्रिदिवं तावत्तस्माद्भवस्यसवे ततः ॥ २२ ॥ तेनैव सार्धं त्रिदिवे रंस्यसे त्वं शुभा नना ॥ वैवस्वतास्यास्य मनोरैषीवन्तरसुच्यते ॥ २३ ॥ एवं हि शप्ता नृपवर्य तेन पपात राजन्युरुणा नृलोके ॥ उवास राज्ञा सहिता तु तस्मात्सर्व्व समाप्ताश्च तथैव तेन ॥ २४ ॥ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयव- ज्रसंवादे उर्वशीसम्भवो नामैकोनत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२९ ॥ ॥ छ ॥ ॥ छ ॥ ॥ छ ॥ ॥ छ ॥ [वज्र उवाच ॥] नाकं त्यक्त्वाोर्वशी ब्रह्मन्नृधनं कथं गता ॥ क च सा तं नरेन्द्रं दृष्टवत्यपराजितम् ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच मनो

॥ ८२ ॥

वैवस्वतस्यास्य द्वापरे प्रथमे पुरा ॥ वृत्ते देवासुरे युद्धे वृते चामृतमन्थने ॥ २॥ संग्रामे कृतकर्म्माणं तस्मिन्नेव नराधिपम् ॥ शक्त्याद्यासंन गतं रूपेणाप्रतिमं तदा ॥ ३ ॥ सम्पूज्यमानं त्रिदशैर्दर्शयाचितलोचना ॥ बुबुधे नरेन्द्रन्द्रं तदा नारायणान्मजा ॥ ४ ॥ दृष्ट्वा बभूव चास्वस्था कामबाणगणार्द्दिता ॥ ततः प्रभृति मेरुकुञ्जेषु भामिनी ॥ ५ ॥ आकारं गूहमाना सा कालं नयति कामिनी ॥ चिन्तयन्ती नरेन्द्रन्द्रं कन्दर्पप्रतिमं सदा ॥ ६ ॥ न सा मुङ्क्ते न स्वपिति श्रान्ता स्वपिति वा यदा ॥ तदा पश्यति तं स्वप्ने नीलनीरजललोचना ॥ ७ ॥ मनोरथैश्च कुरुते याँश्च तं प्रति भूमिपम् ॥ ८ ॥ तानि सा पश्यति स्वप्ने कथयित्त्वममोहिता ॥ कदाचित्क्रीडते राज्ञा कदाचिदनुनीयते ॥ ९ ॥ सुप्ता कदाचिद्राजेन्द्र वदन्ती प्रतिबुद्ध्यते ॥ कण्ठे गृहीता सा राज्ञा तथा चासौ महीपतिः ॥ १० ॥ एवं दृष्ट्वा तु सा स्वप्ने निद्रामोहेनुमागता ॥ तथैव बाहुपाशेन रचितेन विबुद्ध्यते ॥ ११ ॥ स्वप्नसंस्थं यदा दृष्ट्वा मोहमायाति सा चिरम् ॥ कृत्वा चित्रगतं पट्टे कदाचिच्च निरीक्षते ॥ १२ ॥ एवं नरेन्द्रे गतसर्वभावां विज्ञाय तां चारुतराज्यदृष्टिम् ॥ आपाण्डुसकामकपोलभित्तिं दृष्ट्वा रम्भा त्वरितं जगाद ॥ १३ ॥ यत्तेन चार्व्वङ्गि निगूहमाना भावं मया त्वं विदितासि सुभ्रुः ॥ तस्मिन्नरेन्द्रं हृदयं तवेदं योऽसौ महात्मा समरेष्वजेयः ॥ १४ ॥ पुरूरवा नाम जगत्त्रयेऽस्मि- न्ख्यातिं गतः सर्व्वारिहंर्तुवीरः ॥ रूपेण कामं व्यतिरिच्य भाति शौर्येण शक्रादतिरिच्यते सः ॥ १५ ॥ दाने समस्तस्य च नास्ति कश्चित्तत्स- त्प्यन्योप्यन्यगुणे नवीरः ॥ देवासुरेऽस्मिन्समरे हतानि तेनासुराणां नियुतानि पश्च ॥ १६ ॥ केशी विशाले मदनस्तथैयोध्या महाबलस्तेन तथापि शस्तः ॥ चन्द्रस्य पौत्रश्च बुधस्य पुत्रो मातापि तस्यार्कसुतस्य धात्री ॥ १७ ॥ मानं समुत्सृज्य विशालनेत्रं तं गच्छ बाले नृपतिं प्रतीतम् ॥ त्वत्सङ्गमे तस्य च नास्ति यत्नः सुदुर्लभत्वं खलु देवतानाम् ॥ १८ ॥ मनोरथानां त्वमगम्यभूमिर्यस्याभिलाक्षि सुरसु- राणाम् ॥ मृणालशय्या सुतनु त्वयेयं संक्लेशिता चन्दनपङ्कयुक्ता ॥ १९ ॥ तस्याङ्कमारुह्य भवस्व कान्ते विमुक्ततापा तपनीयवर्णे ॥ यास्याम एहीहि नरेश्वरस्य तस्याशु भो वेश्म वरप्रयोगे ॥ २० ॥ पुरं प्रतिष्ठानमिति प्रतीतं मातामहाद्बाह्वत्समुमवाप राजा ॥ इत्येवमुक्ता तपनीयवर्णा तथ्यं विदित्वा त्रपिता बभूव ॥ २१ ॥ उवाच रम्भां सखि तथ्यमुक्तं त्वया मतं तद्रुचितं भृशं मे ॥ यास्याव अद्यैव नरेश्वरस्य तस्यान्तिकं बालगुणामनेत्रे ॥ २२ ॥ यद्यद्य तं नीलसरोजनेत्रं सम्पूर्णचन्द्रप्रभमुखं नरेन्द्रम् ॥ पश्यामि नाहं पृथुदीर्घबाहुं ततो गमिष्याम्यवशावसानम् ॥ २३ ॥ पश्चैव कामस्य जनः पृथक्तान्यदाह रम्भे तदलं नृपेव ॥ समानिशं बाणभरैस्तु विद्ध्यश्च शाप्यते त्वन्निमित्तमेष