विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

लवणाक्षीराज्यादि दधिमण्डसुरोदकाः ॥ तथैवेक्षुरसोदश्च सुरोदश्च तथापरः ॥ १७ ॥ समुद्रास्ते तु विख्याता लोके नगरोत्तम ॥ सवत्सा रथ तस्य वरुणस्य महात्मनः ॥ १८ ॥ भार्या तु यमुना ज्ञेया सिद्धिर्भागीरथी द्विज ॥ वीचीकलो विनिर्दिष्टौ तथा मकरकच्छपौ ॥ १९ ॥ सर्वाङ्गाकर्कं पद्मं ध्रुवद्यासुतमुत्पलम् ॥ २० ॥ रूपं जलेशस्य तवैतदुक्तं मया शिरःपाशभृतस्य तस्य ॥ अतः परं वित्तपतेर्ब्रवीमि रूपं तवाहं गदतोऽवधारय ॥ २१ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे वरुणरूपनिर्माणो नाम द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५२ ॥

मार्कण्डेय उवाच ॥ कर्तव्यः पद्मपत्राभो धनदो नरवाहनः ॥ चामीकराभो धनदः सर्वभरणभूषणः ॥ १ ॥ लम्बोदरश्चतुर्बा- हुर्व्यासिपिङ्गललोचनः ॥ अपीच्यवस्त्राः¹ कवची हारभारार्पितोदरः ॥ २ ॥ द्वे च दंष्ट्रे मुखे तस्य कर्तव्ये श्मश्रुधारिणः ॥ वामेन विनता कार्या मौलिरत्नस्यधारिणी ॥ ३ ॥ वामोत्सङ्गगता कार्या ऋद्धिर्देवी वरप्रदा ॥ देवप्रसूतं पाणिं द्विभुजायास्तु दक्षिणम् ॥ ४ ॥ रत्नपात्रकरं कार्यं वामं रिपुनिषूदन ॥ गदाशक्ती च कर्तव्ये तस्य दक्षिणहस्तयोः ॥ ५ ॥ सिंहाङ्कलक्षणं छत्रं शिविकामपि पादयोः ॥ शङ्खपद्मौ निधी कार्यों स्वरूपौ निधिसंस्थितौ ॥ ६ ॥ शङ्खपद्मान्तनिष्क्रान्तं वदनं तस्य पार्श्वतः ॥ अनिरुद्धस्तु विज्ञेयस्तस्या देवो धनाधिपः ॥ ॥ ७ ॥ ब्राह्मणा कथितं तस्य सर्वभरणसाधनम् ॥ सुवर्णं नाम विख्यातं धनानामुत्तमं धनम् ॥ तस्यायुधहतो धत्ते वासः कनकप्रतिमम् ॥ शक्तिरेव स्मृता शौलिर्दण्डनीतिस्तथा गदा ॥ ९ ॥ लोकयात्रा च कथिता ऋद्धिर्भग्या स्वभावतः ॥ ८ ॥ तत्करे रत्नपात्रं तु गुणाधारं प्रचक्षते ॥ १० ॥ नरं राज्यं विजानीहि यत्रस्थस्तु सदा विभुः ॥ स्वरूपतस्तु विज्ञेयो शङ्खपद्मौ तथा निधी ॥ ११ ॥ वित्तेशेशो जयत्यर्च्यस्तस्माद्ध्यै प्रसवेत्सुतः ॥ अर्थः सर्वमया ज्ञेयः केतुः² सिंहाङ्कलक्षणः ॥ निग्रहानुग्रहे दंष्ट्रे तस्य तात महात्मनः ॥ १२ ॥ यक्षाधिपस्यैतदनन्तरुद्रं नामे वने यक्षनदस्य राजन् ॥ अतः परं किं कथयामि तुभ्यं तन्मे वदस्वार्च्यतलोहिताक्ष ॥ १३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे वैश्रवणरूपनिर्माणो नाम त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५३ ॥

वज्र उवाच ॥ सुपर्णस्य च तालस्य मकरस्य मृगस्य वा । मरुतां रूपनिर्माणं श्रोतुमिच्छामि भार्गव ॥ १ ॥

मार्कण्डेय उवाच ॥ तार्क्ष्यो मारकतप्रख्यः कौशिकारुणनासिकः ॥ चतुर्भुजस्तु कर्तव्यो वृत्तेने- त्रमुखस्ततः ॥ २ ॥ सुभ्रूरुजुजतुचरणः पक्षद्वयविभूषनः ॥ ३ ॥ प्रभासंस्थानसौवर्णः कर्तव्येन विवर्जितः ॥ छत्रं च पूर्णकुम्भं च करयोस्तस्य कारयेत् ॥ ४ ॥

---

¹ अपीच्यवासितुसुन्दरम् । ² 'केतुम्' इति ख० ।